Kondominium (kolonia)

Kondominium (z łac. con- = 'współ-', dominium = 'panowanie') – kolonia lub inne terytorium zarządzane wspólnie przez dwa lub więcej państw-metropolii.

Taki status miały np. Nowe Hebrydy, które przed uzyskaniem niepodległości (jako Vanuatu) były wspólną posiadłością Wielkiej Brytanii i Francji. Inne kondominia to Canton i Enderbury - współwładanie Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, eksklawa Walvis Bay pod wspólną administracją RPA i Namibii. Oba już nie są posiadłościami kolonialnymi. Sudan stał się kondominium brytyjsko-egipskim po powstaniu Mahdiego.

Kondominia

Historia

• Bośnia i Hercegowina w latach 1908-1918, wspólny zarząd Austrii i Węgier;
• Nauru w latach 1923-1942, 1947-1968, wspólny zarząd Wielkiej Brytanii, Australii i Nowej Zelandii;
• Nowe Hebrydy w latach 1906-1980, wspólny zarząd Wlk. Brytanii i Francji;
• Samoa w latach 1889-1899, zarząd Wlk. Brytanii, Niemiec i USA;
• Sudan w latach 1899-1956, zarząd Wlk.Brytanii i Egiptu;
• Togoland w latach 1914-1916, zarząd Wlk. Brytanii i Francji;
• Canton i Enderbury (W-y Feniks) w latach 1939-1979 (1983), zarząd Wlk. Brytanii i USA;
• Walvis Bay w latach 1992-1994, zarząd RPA i Namibii;
• Andora od 1278 do 1992 roku wspólny protektorat Hiszpanii i Francji;
• Inflanty w latach 1569-1660, współposiadłość Korony i Litwy;
• Oregon w latach 1818-1846 wspólny zarząd Wlk. Brytanii i USA;
• Wolne Miasto Kraków w latach 1815-1846,wspólny protektorat Austrii, Prus i Rosji
• Węgry w 1541 r. zarządzane przez Habsburgów, Turków oraz Jana Zygmunta i jego matkę Izabelę Jagiellonkę.

Współczesność

Współcześnie istnieją następujące kondominia którymi zarządzają wspólnie dwa państwa lub jednostki administracyjne:

• wyspa Faisans na granicznej rzece Bidasoa - pod wspólnym zarządem Hiszpanii (miasto Irun - Kraj Basków) i Francji (Hendaye). Kondominium istnieje od 1659 (Pokój pirenejski).

• Rzeka Mozela i jej dopływy Sauer i Our - pod zarządem Luksemburga i Niemiec. Oba państwa zarządzają mostami a także fragmentem wyspy w pobliżu Schengen. Kondominium istnieje od 1816 r.

• Niewielkie obszary na Półwyspie Arabskim - rządzone wspólnie przez:
  • Oman i Zjednoczone Emiraty Arabskie (emirat Adżman)
  • dwa emiraty Zjednoczonych Emiratów Arabskich: Fudżajra i Szarika

• Część rzeki Parana między Salto Grande de Sete Quedas a ujściem rzeki Iguacu - wspólny zarząd Brazylii i Paragwaju

• Dystrykt Brczko w Bośni i Hercegowinie - będący formalnie wspólnym obszarem Republiki Serbskiej i Federacji Bośni i Hercegowiny, pozostaje od 1995 pod kontrolą międzynarodową.

• Palestyna, obszary o statusie B - pozostające pod wspólną kontrolą Palestyńskich Władz Narodowych (administracja) i Izraela (władza wojskowa, bezpieczeństwo)

• Wyspa Hans w cieśninie Naresa - terytorium sporne miedzy Kanadą a Danią (Grenlandią) administrowane de facto przez oba te państwa.

• Część Jeziora Bodeńskiego (bez wysp) - Austria uznaje za kondominium Austrii, Niemiec i Szwajcarii; lecz te dwa ostatnie państwa nie podzielają tej opinii.

W praktyce kondominium pod względem celnym i gospodarczym stanowią również:

• Campione d'Italia - eksklawa włoska pośród terytorium Szwajcarii. Choć stanowi terytorium Włoch Campione jest w znacznym stopniu zintegrowane gospodarczo i administracyjnie ze Szwajcarią, używa się tam franka szwajcarskiego i korzysta ze specjalnych uzgodnień celnych pozwalających obywatelom Włoch przekraczać szwajcarskie terytorium.

• Büsingen am Hochrhein - eksklawa niemiecka na terytorium Szwajcarii wchodząca w skład jej obszaru celnego. Mieszkańcy Büsingen mając niemieckie obywatelstwo, korzystają również z praw obywateli szwajcarskich np. prawa do pracy, działa tam też szwajcarska policja.

• Baarle - miasto podzielone między Holandię (Baarle - Nassau) i Belgię (Baarle-Hertog), stanowiące skomplikowany układ enklaw i eksklaw, w którym równolegle funkcjonują prawa belgijskie i holenderskie

• Międzynarodowa Stacja Kosmiczna- stanowi unikalne kondominium - bo aż 16 państw.

W projekcie tym biorą udział następujące państwa: Stany Zjednoczone, Rosja, Kanada, Belgia, Dania, Francja, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Norwegia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania, Włochy, Japonia, Brazylia.

Sytuacja o cechach kondominium istnieje również tam gdzie suwerenne podmioty prawa międzynarodowego (nie mające własnego terytorium państwowego) użytkują terytorium innego państwa:

• Watykan - Stolica Apostolska która stanowi suwerenny podmiot prawa międzynarodowego dysponuje terytorium Państwa Watykańskiego z którym pozostaje w unii personalnej i funkcjonalnej

• Rzym, Birgu - Suwerenny Zakon Maltański będący suwerennym podmiotem prawa międzynarodowego dysponuje terytorium Włoch i Malty gdzie znajdują się jego eksterytorialne posiadłości. W Rzymie są to: Pałac Maltański - siedziba władz Zakonu i Villa Malta na Awentynie. Na Malcie natomiast jest to Fort Św. Anioła w Birgu.

Ciekawostka

Gibraltar - niezrealizowany projekt. W 2002 rządy brytyjski i hiszpański doszły do porozumienia w sprawie przyszłości Gibraltaru, będącego od 1713 brytyjską kolonią (terytorium zamorskim), a wcześniej posiadłością Hiszpanii. Projekt przewidywał ustanowienie brytyjsko-hiszpańskiego kondominium w Gibraltarze ("wspólny podział suwerenności"). 7 listopada 2002 Gibraltarczycy odrzucili w referendum tę propozycję przytłaczającą większością głosów (NIE: 98,5%, TAK: 1,03%).

• 

  wyspa Faisans - kondominium francusko-hiszpańskie

• 

  ZEA - dwa kondominia

• 

  Dystrykt Brczko w Bośni i Hercegowinie - kondominium 2 republik pod międzynar. kontrolą

• 

  Baarle - de facto kondominium holendersko-belgijskie

Zobacz też

• Dominium
• terytorium sporne
• terytorium neutralne