Konopie siewne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Konopie siewne
Cannabis sativa - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-026.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd różowce
Rodzina konopiowate
Rodzaj konopie
Gatunek konopie siewne
Nazwa systematyczna
Cannabis sativa L.
Sp. Pl. 2. 1753
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Pąki kwiatów męskich
Konopie siewne
Liść
Susz kwiatów konopi siewnych (indyjskich) – marihuana

Konopie siewne (Cannabis sativa L.) – gatunek rośliny z rodziny konopiowatych (Cannabaceae Endl.), jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju konopie (Cannabis Linnaeus, Sp. Pl. 1027. 1 Mai 1753). Występuje w górach Ałtaj, Tienszan oraz na Zakaukaziu i w Afganistanie. Jako roślina uprawna rozpowszechniona w różnych częściach świata. W Polsce może dziczeć i występować jako efemerofit (konopie siewne) lub kenofit (konopie dzikie) zajmujący siedliska ruderalne[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Zwykle osiąga 1,5 m wysokości, dorastając do 250 cm[2][3] (w bardzo sprzyjających warunkach do 300 cm i więcej), rozgałęziona. Części zielone roślin (szczególnie żeńskich) pokryte gruczołowymi włoskami wydzielającymi intensywny zapach.
Liście
Dłoniastosieczne o trzech do siedmiu lancetowatych odcinkach, o piłowanym brzegu. Rośliny żeńskie posiadają gęstsze ulistnienie.
Kwiaty
Roślina dwupienna. Kwiaty żeńskie zebrane są po dwa w kątach dużych liściastych przysadek w kłosy pozorne bez okwiatu. Kwiaty męskie o pięciodzielnym okwiacie barwy białozielonkawej, zebrane w wiechokształtne wierzchotki[3] znajdujące się w kątach łuskowatych liści. Długość pojedynczego kwiatu do 6 mm.
Owoce
Słabo lśniące jajowate orzeszki barwy szarożółtej o wymiarach 3,5–5 mm × 2,5–4 mm.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Jednoroczna roślina zielna. Rośliny męskie mniejsze, usychające w lipcu[3]. Liczba chromosomów – 2n=20[2].
Wymagania
Roślina azotolubna (nitrofilna). Konopie wymagają bardzo dużej ilości wody, znoszą także krótkotrwałe zalewy wodą przepływającą. Poziom wody gruntowej powinien wynosić wiosną około 60 cm, przed zbiorem poniżej 100 cm[potrzebne źródło].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

Konopie siewne są jedynym przedstawicielem rodzaju konopie (takson monotypowy).

Pozycja systematyczna według APweb (2001...)

Rodzaj należący do rodziny konopiowatych (Cannabaceae Endl) , kladu różowych w obrębie okrytonasiennych[1].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne, podgromada Magnoliophytina, klasa Rosopsida, podklasa ukęślowe, nadrząd Urticanae, rząd pokrzywowce, rodzina konopiowate, podrodzina Cannaboideae, plemię Cannabeae, rodzaj konopie[4].

Zmienność

W obrębie gatunku wyróżnia się 2-3 taksony w randze podgatunków lub odmian, które dawniej były ujmowane czasem jako osobne gatunki[5].

  • Cannabis sativa subsp. indica (Lam.) E. Small & Cronq. 1976 – podgatunek indyjski dawniej bywał wyodrębniany jako osobny gatunek – konopie indyjskie (C. indica Lam.). Od podgatunku nominalnego różni się m.in. wysokością do 150 cm (wyjątkowo 300 cm), szerokimi liśćmi, złożonymi z 9-11 odcinków, kwiaty żeńskie bez okwiatu. Występuje w Indiach, Iranie i Afganistanie[3].
  • Cannabis sativa subsp. sativa (= C. sativa var. vulgaris) – podgatunek nominatywny.
W obrębie podgatunku nominatywnego wyróżnia się odmianę dziką (C. sativa var. spontanea Vavilov[6], syn. C. sativa subsp. spontanea Serebr., C. ruderalis Janisch[3]). Takson dziki ma lepiej wykształcony okwiat i bardziej rozgałęzione, luźne kwiatostany. Owoce nieco mniejsze o barwie brązowawej, marmurkowej, z trzoneczkowatym zgrubieniem na nasadzie[2]. Występuje w Azji Środkowej i Afganistanie[3].
Polskie odmiany

W Rejestrze Krajowym COBORU znajduje się pięć odmian konopi wyhodowanych w Instytucie Włókien Naturalnych w Poznaniu: Białobrzeskie, Beniko, Tygra, Wojko i Wielkopolskie[7]. Są to konopie jednopienne, typowo włókniste, tzn. zawierające mniej niż 0,2% substancji psychoaktywnych (THC), o okresie wegetacji dostosowanym do polskich warunków klimatyczno-glebowych.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny wykorzystywane są jako surowiec do pozyskiwania włókien. Mają też szerokie działanie farmakologiczne. W przemyśle spożywczym wykorzystywany jest olej konopny. Owoce bywają stosowane jako karma dla ptaków[3]. Nasiona są źródłem pełnowartościowych białek.

Działanie farmakologiczne konopi[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kannabinoidy.

W konopiach zidentyfikowano ponad 400 substancji chemicznych, z których około 100 odpowiada za ich charakterystyczny zapach. Większość z nich to lotne terpeny i seskwiterpeny. Składniki odpowiedzialne za psychoaktywność konopi to kannabinoidy.

Najważniejsze związki występujące w konopiach to[8]:

Wysuszone i niekiedy sfermentowane żeńskie kwiatostany konopi zawierające duże ilości kannabinoidów to marihuana[10]. Najbardziej znanym kanabinoidem jest Δ9-THC, który wywołuje takie reakcje organizmu jak odprężenie, poczucie euforii, wzmożone poczucie nowości, zmienione poczucie czasu i przestrzeni oraz pobudzenie apetytu i wrażeń seksualnych. Zarówno u ludzi jak i u zwierząt występują dwa rodzaje receptorów kanabinoidowych oznaczonych CB1 i CB2. Uaktywnienie receptorów powoduje farmakologiczne i psychotropowe efekty spożywania kanabinoidów.

Konopie zawierają także pokrewną grupę składników określaną jako kaniflawiny (ang. cannflavins). Sugeruje się, że te składniki przyczyniają się do korzystnego działania kanabinoidów takich jak analgezja (zmniejszenie odczucia bólu) oraz działania przeciwzapalnego – i jako takie są bardziej efektywne od aspiryny[potrzebne źródło].

Sativex
Brytyjska przedsiębiorstwo farmaceutyczne jest producentem preparatu o nazwie handlowej Sativex, który jest stosowany u pacjentów chorujących na stwardnienie rozsiane w celu uśmierzenia bólów neuropatycznych i zmniejszenia spastyczności mięśni. Ten preparat jest podawany w postaci aerozolu na błonę śluzową jamy ustnej, ale działa psychoaktywnie.
Czynnikami aktywnymi Sativeksu są uzyskiwane z konopi indyjskich tetrahydrokanabinol (THC) i kanabidiol (CBD). Każda aplikacja sprayu zawiera ustaloną dawkę tych substancji: 2,7 mg THC i 2,5 mg CBD.[a]

Zastosowanie konopi włóknistych[edytuj | edytuj kod]

Z konopi wytwarzane są włókna o wszechstronnym zastosowaniu[11]:

  • przemysł odzieżowy – ubrania z konopi są lekkie, przewiewne, oddychające i wytrzymałe
  • przemysł samochodowy – włókna konopi były testowane jako składnik wykorzystywany przy wytwarzaniu karoserii samochodów. Pojazdy m.in. z konopi wyprodukował Henry Ford w 1941[12] oraz przedsiębiorstwo Lotus Cars[13].
  • szkutnictwo – do końca XIX w. 70% olinowania wszystkich okrętów było wykonane z włókien konopnych.
  • materiały budowlane – strzępki konopne (pakuły) wykorzystuje się z powodzeniem jako ekologiczne ocieplenia domów.
  • papiernictwo – pierwszy, powstały w Chinach papier był wytwarzany z włókien konopnych. Produkcja papieru z konopi jest o wiele wydajniejsza niż produkcja papieru drzewnego.

Wszechstronne zastosowanie mają również nasiona konopi i tłoczony z nich olej:

  • Przemysł spożywczy – olej i nasiona konopi są cenione ze względu na dużą wartość odżywczą.
  • Wytwarzanie biodiesla – z oleju konopnego z powodzeniem można produkować olej napędowy.

Z konopi włóknistych można również z powodzeniem produkować biomasę opałową.

Ze względu na zawartość wielu substancji leczniczych wykorzystuje się konopie włókniste jako lek przeciwlękowy, przeciwbólowy, przeciwpsychotyczny, przeciwzapalny, przeciw utleniający, przeciwskurczowy oraz jako antybiotyk.

Odpady poprodukcyjne wykorzystywać można jako paszę, zaś nasiona można używać jako karmę dla ptaków.

Znaczenie w hinduizmie[edytuj | edytuj kod]

W hinduizmie konopie indyjskie uważane są za roślinę świętą, ściśle związaną z bogiem Śiwą[14][15]. Umiarkowane palenie tzw. gandzi przez ascetów zwanych sadhu lub spożywanie bhangu (napoju z mleka, migdałów i konopi) jest akceptowane społecznie, o ile odbywa się w kontekście religijnym, jako część kultu, zwłaszcza podczas świąt Śiwaratri lub Holi[16].

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Konopie siewne

Uwagi

  1. W grudniu 2012 roku Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych wydał decyzję o dopuszczeniu do obrotu produktu leczniczego Sativex, zawierającego Delta-9-tetrahydrocannabinolum oraz Cannabidiolum źródło – Krajowe Biuro Do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-21].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 104-105. ISBN 83-01-12218-8.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989, s. 168. ISBN 83-09-00256-4.
  4. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Cannabis (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 28-12-2008].
  5. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-26].
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. ODMIANY WPISANE DO KRAJOWEGO REJESTRU (KR) według stanu na 31.12.2011 – konopie (pol.). COBORU. [dostęp 2012-04-19].
  8. J. Novak, K. Zitterl-Eglseer, S. G. Deans, C. M. Franz; "Essential oils of different cultivars of Cannabis sativa L. and their antimicrobial activity", Flavour and Fragrance Journal 16 (4):259-262, 2001. DOI:10.1002/ffj.993
  9. Essential oils (ang.).
  10. Marijuana (ang.). Merriam-Webster Dictionary. [dostęp 2011-08-26].
  11. Julie Holland, M.D, 2010. "The Pot Book: A Complete Guide to Cannabis"
  12. Soybean Car (ang.). W: The Henry Ford [on-line]. [dostęp 2012-08-14].
  13. Lotus Elise (ang.). W: TopGear BBC [on-line]. [dostęp 2012-08-14].
  14. Indian Hemp Drugs Commission Report – Social and Religious Customs
  15. Erowid Buddhism Vaults : Psychoactive Plants in Tantric Buddhism
  16. Tradition of Bhang,Holi Bhang,History of Bhang