Konstanty Wolny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Konstanty Wolny
Konstanty Wolny w holu sejmu śląskiego wraz z członkami śląskiego Sokoła.

Konstanty Wolny (ur. 5 kwietnia 1877 w Bujakowie (współcześnie dzielnica Mikołowa), zm. 9 listopada 1940 we Lwowie) – górnośląski działacz narodowy i społeczny na rzecz polskości Górnego Śląska, współpracownik Wojciecha Korfantego, współautor Statutu Organicznego Województwa Śląskiego, pierwszy marszałek Sejmu Śląskiego.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość i działalność narodowa[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie kowala Wawrzyńca i Ludwiny z domu Jarczyk (jego dom rodzinny stoi do dzisiaj[1]). Po śmierci matki Konstantego (zmarła na tyfus) rodzina przeniosła się do Zawodzia koło Katowic[2], gdzie Wawrzyniec podjął pracę jako kowal w hucie "Baildon"[1]. Zamieszkali u wujostwa Konstantego, który wychowywał się razem z ich siedmiorgiem dzieci[3]. W Katowicach przyszły marszałek ukończył szkołę powszechną, a następnie średnią (w budynku tej drugiej obecnie mieści się Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie[4]), gdzie poznał Wojciecha Korfantego, z którym połączyły go przyjaźń i zainteresowania polityczne. Ich propolska postawa, kosztowała w 1895 r. Korfantego relegację z klasy maturalnej. W roku 1898 Wolny matrykulował się na fakultecie medycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, lecz już na pierwszym roku zmienił kierunek, zgodnie ze swymi zainteresowaniami społeczno-politycznymi (a wbrew nadziejom ojca), na prawo. We Wrocławiu losy Wolnego i Korfantego, który studiował tam filozofię, zeszły się ponownie. Wspólnie, z Brunonem Kuderą, Jakubem Kowalczykiem i Janem Dembińskim działali oni w zakazanym w roku 1899, propolskim Towarzystwie Akademików Górnoślązaków. Tam taż poznał K. Wolny swoją przyszłą żonę, Wandę z domu Sworowską[1]. Była córką właścicieli stancji, na której mieszkał, pochodziła z rodziny o silnych polskich tradycjach[3].

Po ukończeniu studiów (w 1901 r.) pracował jako adwokat na Górnym Śląsku, angażując się jednocześnie politycznie. Po kilkuletniej praktyce sądowej zdał państwowy egzamin asesorski w Ministerstwie Sprawiedliwości w Berlinie. Zamieszkał w Gliwicach, gdzie został pierwszym polskim adwokatem[2]. Wraz z Korfantym i Cyrylem Ratajskim był aktywny w Towarzystwie Demokratyczno-Narodowym, a następnie jako członek rady nadzorczej Stronnictwa Polskiego na Śląsku, które założył wraz z Korfantym i Napieralskim 15 stycznia 1911. Po czym został działaczem chrześcijańskiej demokracji.

Z chwilą wybuchu I wojny światowej został prewencyjnie aresztowany i osadzony w twierdzy w Nysie[1], następnie przez trzy lata odbywał służbę wojskową w armii pruskiej. Większość czasu spędził w Janowie Podlaskim. Po zdemobilizowaniu w listopadzie 1918 r. osiadł w Bytomiu, który w tym czasie stawał się głównym ośrodkiem polskiej działalności politycznej na Górnym Śląsku[2].

Walka o przynależność Górnego Śląska do Polski[edytuj | edytuj kod]

Od roku 1918 działał w Naczelnej Radzie Ludowej, przeniesionej później (1919) z powodu grożących aresztowań, z Bytomia do Sosnowca. Po zawarciu polsko-niemieckiej umowy amnestyjnej (1 października 1919) Wolny powrócił do Bytomia, by zostać obok Rymera (NPR) i Biniszkiewicza (PPS) jednym z zastępców komisarza sekretariatu plebiscytowego (Korfantego). Od 10 stycznia 1919 roku pełnił funkcję pierwszego prezesa Śląskiej Dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”[5].

Wolny przewodniczył Komisji Samorządowej, która w ciągu dwóch miesięcy, od maja do lipca 1920 opracowała Statut Organiczny Województwa Śląskiego, który stał się integralną częścią ustawy konstytucyjnej[6] Sejmu Ustawodawczego z 15 lipca 1920 r. a tym samym aktem normatywnym określającym kształt i zasady funkcjonowania autonomii Województwa Śląskiego.

Od lutego do kwietnia 1922 r. brał udział w pracach przygotowawczych w Genewie, poprzedzających podpisanie tam 15 maja 1922 umowy polsko-niemieckiej o podziale Górnego Śląska. W jej wyniku powstały m.in. instytucje arbitrażowe Górnośląski Trybunał Rozjemczy w Bytomiu i Górnośląska Komisja Mieszana w Katowicach.

W II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie na Górny Śląsk, osiadł w Katowicach i otworzył kancelarię adwokacką. W latach 1918-1922 z wielkim zaangażowaniem włączył się w budowę różnych struktur i instytucji, kierujących polską działalnością narodową na Górnym Śląsku. Został posłem (ChZL), a następnie pierwszym marszałkiem Sejmu Śląskiego, którym był przez trzy kadencje. Był dziekanem Rady Adwokackiej w Katowicach. Był długoletnim prezesem Automobilklubu Śląskiego od jego założenia w 1924 r. do ostatnich wyborów w kwietniu 1939 r., chociaż sam nie miał początkowo prywatnego samochodu ani nawet prawa jazdy[2].

Konstanty Wolny był inicjatorem założenia Biblioteki Sejmu Śląskiego. Dzięki jego staraniom 9 lutego 1934 r. biblioteka ta została ustanowiona biblioteką okręgową dla województwa śląskiego (późniejsza Biblioteka Śląska). Był mecenasem sztuki, kultury i sportu, oraz publicystą (publikując m.in. w Przeglądzie Notarialnym).

Konstanty Wolny i jego żona mieli pięcioro dzieci: Zbigniewa, Mariana, Irenę, Halinę i Witolda. Żona Wanda, absolwentka szkoły kosmetycznej w Paryżu, w 1923 r. zdecydowała się na osobne życie. Konstanty zamieszkał w Katowicach, w domu przy ul. Zacisze 3, gdzie z pomocą teściowej wychowywał dzieci. Służbowego mieszkania w gmachu Urzędu Wojewódzkiego używał jedynie do celów oficjalnych[3].

Został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Po wybuchu II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 r., uciekając przed Niemcami, dotarł w połowie września do Lwowa, gdzie był jednym ze współzałożycieli Śląskiego Komitetu Uchodźców. Konstanty Wolny zmarł na zawał serca 9 listopada 1940 r. w wieku 63 lat i został pochowany w grobowcu OO. Jezuitów na cmentarzu Janowskim we Lwowie.

6 listopada 2004 odsłonięto ku jego czci tablicę pamiątkową na cmentarzu przy ulicy Francuskiej w Katowicach.

W związku z 135. rocznicą urodzin K. Wolnego i 90. rocznicą pierwszych wyborów do Sejmu Śląskiego Sejmik Województwa Śląskiego ogłosił rok 2012 Rokiem Konstantego Wolnego[7].

Zimą 2012 r. z inicjatywy rodziny Konstantego Wolnego Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa wystąpiła do władz Ukrainy z prośbą o otwarcie grobowca oraz identyfikację i ekshumację prochów marszałka[8]. Strona ukraińska zgodziła się na ekshumację, szczątki Konstantego Wolnego zostały przewiezione do Katowic, gdzie 6 czerwca 2012 roku pochowano je na cmentarzu przy ul. Francuskiej.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Górny Śląsk ma dług wobec Marszałka. Z Konstantym Wolnym, wnukiem Marszałka Sejmu Śląskiego rozmawia Michał Lubina, w: "Śląsk" R. VII, nr 3 (65), marzec 2001, s. 22-24
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Lubina Michał: O Marszałku Konstantym Wolnym, w: "Śląsk" R. XVIII, nr 4 (198), kwiecień 2012, s. 34-37
  3. 3,0 3,1 3,2 Kuźnik Grażyna: Marszałek śląski - mądry synek z Bujakowa, w: "Dziennik Zachodni 2010-11-05
  4. Jan F. Lewandowski: Wojciech Korfanty. Katowice: VIDEOGRAF II, 2009.
  5. „Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, s. 24 rozdział. „Z dziejów Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej; drukiem „Katolika” Bytom 1920, str. 54.
  6. Dz.U. 1920 nr 73 poz. 497
  7. Uchwała sejmiku nr IV/16/1/2011 z 19 grudnia 2011 roku w sprawie przyjęcia rezolucji o ogłoszeniu roku 2012 Rokiem Konstantego Wolnego
  8. RES: Prochy Wolnego w Katowicach?, w: "Dziennik Zachodni" 2012-02-03

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alojzy Lysko, Konstanty Wolny: Marszałek Sejmu Śląskiego: życie i dzieło Konstantego Wolnego (1877-1940). Częstochowa: Regionalny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, 2004. ISBN 83-86894-74-1.
  • Jadwiga Lipońska-Sajdak: Konstanty Wolny marszałek Sejmu Śląskiego. Katowice: MHK, 1998. ISBN 83-907154-9-X.
  • Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice − Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, s. 40. ISBN 83-85831-35-5.