Kopciuszek (opera)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kopciuszek
La Cenerentola
Rodzaj opera buffa
Muzyka Gioacchino Rossini
Libretto Jacopo Feretti
Liczba aktów 2
Język oryginału włoski
Źródło literackie Kopciuszek Ch. Perraulta
Czas trwania 150 min
Data powstania 1816
Premiera 25 stycznia 1817
Teatro Valle Rzym
Premiera polska 1822
Kraków
poprzednia
Otello
następna
Sroka złodziejka

Kopciuszek albo triumf dobroci (włos. La Cenerentola ossia La bontà in trionfo) – opera komiczna w dwóch aktach (pięciu scenach) Gioacchina Rossiniego do libretta Jacopo Ferrettiego. Opera powstała na podstawie bajki Perraulta w bardzo krótkim czasie. Libretto zostało napisane w ciągu 22 dni a partytura - 24 dni. Opera jest pozbawiona elementów fantastycznych, zaś bajkowy pantofelek został zastąpiony przez bransoletkę. Obawiano się bowiem reakcji cenzury i publiczności na podnoszenie sukni podczas sceny przymiarki pantofelka.

Historia utworu[edytuj | edytuj kod]

Kopciuszek na balu

Niemal nazajutrz po premierze Otella (26 września 1816) Rossini opuścił Neapol i wyjechał do Rzymu, dokąd wzywały go przyjęte wcześniej zobowiązania. Jeszcze podczas pracy nad Cyrulikiem sewilskim kompozytor podpisał z impresariem rzymskiego Teatro Valle Cartonim umowę na nową operę. Data premiery została określona na 26 grudnia, Cartoni zastrzegł sobie prawo wyboru libretta, honorarium zostało określone na 500 skudów. Już na miejscu okazało się, że wystawienie nowej opery w projektowanym terminie będzie bardzo problematyczne. Cartoni, który ze względu na nadchodzący karnawał żądał opery komicznej nie umiał się zdecydować na żadną z propozycji przedstawianych przez librecistę Ferretiego. 24 grudnia, kiedy wydawało się, że sprawa znalazła się w całkowitym impasie, Ferreti zaproponował, nie wierząc zresztą zbytnio w powodzenie pomysłu, by na temat opery wybrać baśń o Kopciuszku. Rossini przyjął pomysł z entuzjazmem, poparł go też Cartoni i praca na utworem ruszyła z miejsca. O premierze 26 grudnia nie mogło już być mowy, ciągle jednak istniała jeszcze szansa wystawienia opery w stagione zimowym. Kopciuszek powstawał więc w wielkim pośpiechu. Wedle wspomnień Ferretiego napisanie libretta zajęło mu 22 dni. Rossini skomponował muzykę w 24 dni. Poza uwerturą wziętą z Gazety i dwiema ariami, których autorem jest kompozytor Luigi Agolini, pomagający Rossiniemu w pracy, powstała całkowicie nowa muzyka[1].

Kopciuszek został wystawiony 25 stycznia 1817 roku i spotkał się z przyjęciem niewiele lepszym niż Cyrulik sewilski. Zaledwie kilka numerów znalazło żywszy oddźwięk reszta przeszła bez echa, zdarzyły się nawet gwizdy. Wykonanie nie było zresztą nadzwyczajne poza Gertrudą Righetti-Giorgi w roli tytułowej, w obsadzie nie było gwiazd. Orkiestra Teatro Valle również nie prezentowała najwyższego poziomu, o czym Rossini zdążył się już przekonać przy okazji Torvalda i Dorliski. Tym razem kompozytor zachował jednak olimpijski spokój, przekonany, że opera odniesie sukces. Powodzenie Kopciuszka rzeczywiście rosło z każdym wieczorem. Opera pozostała na afiszu do końca stagione, osiągając około 20 przedstawień[1]. W szybkim czasie zdobyła sobie sceny europejskie: w 1818 roku została wystawiona w Barcelonie i Monachium, w 1820 - w Londynie, Wiedniu i Budapeszcie, w 1822 - w Paryżu i Krakowie (w języku niemieckim), w 1824 - we Lwowie, w 1826 - w Nowym Jorku, w 1829 - w Warszawie. Triumfy odnosiły w tej operze legendy romantycznego belcanta: Domenico Donzelli wystąpił w roli Ramira w La Scali; Filippo Galli był kolejno Magnifikiem w La Scali i Dandinim w Théâtre-Italien; Luigi Lablache i Antonio Tamburini grali Dandiniego; Maria Malibran, Paulina Viardot, Marietta Albani, Laure Cinti-Damoreau i Henrietta Sontag śpiewały rolę tytułową. Dzisiaj Kopciuszek jest chyba najczęściej wystawianą operą Rossiniego po Cyruliku sewilskim, mimo że partię tytułową napisaną na mezzosopran mogą wykonywać tylko śpiewaczki o wyjątkowej rozpiętości i giętkości głosu. W XX wieku w roli Angeliny występowała Conchita Supervia, bohaterka spektakli w Opéra-Comique (1932, Dino Borgioli jako Ramiro, dyr. Tulio Serafin) i w Covent Garden (1934, Borgioli i Enzo Pinza jako Magnifico), a także: Giulietta Simionato, Teresa Berganza, Lucia Valentini-Terrani, Agnes Baltsa, Cecilia Bartoli, Ewa Podleś[2].

Osoby[edytuj | edytuj kod]

Rola[3] Głos Premiera 25 stycznia 1817
(Pierwsza obsada)
Angelina (Kopciuszek), pasierbica Don Magnifica kontralt Geltrude Righetti-Giorgi
Don Magnifico, baron Monte Fiascone bas Andrea Verni
Clorinda, córka barona sopran Caterina Rossi
Tisbe, córka barona mezzosopran Teresa Mariani
Don Ramiro, książę Salerno tenor Giacomo Guglielmi
Dandini, sługa księcia bas Giuseppe de Begnis
Alidoro, filozof, zaufany księcia Ramira bas Zenobio Vitarelli

Treść[edytuj | edytuj kod]

Akt I[edytuj | edytuj kod]

Obraz I[edytuj | edytuj kod]

Akcja rozgrywa się w zamku Don Magnifaca, zubożałego barona i ojca dwóch córek. W domu przebywa także jego pasierbica, Angelina, lekceważona przez wszystkich i nazywana Kopciuszkiem. Baron postanowił wydać za mąż jedną ze swoich córek za księcia Don Ramira. Książę wysłał na zwiady swojego zaufanego astrologa Alidora. Alidor przybywa do zamku Don Magnifika w przebraniu żebraka. Spotyka się z bardzo złym przyjęciem, jedynie Angelina okazuje jemu litość i współczucie. Don Ramiro, który dowiaduje się o urodzie i szlachetnych cechach Angeliny, postanawia sam udać się do zamku Don Magnifika w przebraniu. Zamienia się strojami ze swoim lokajem Dandinim. W zamku baron i jego córki traktują go lekceważąco. Tylko Angelina interesuje się przebranym księciem. Po chwili przybywa przebrany w strój księcia Dandini z zaproszeniem na bal. Baron i jego córki prześciagają się w grzecznościach[4].

Obraz II[edytuj | edytuj kod]

Sala w pałacu księcia Don Ramiro. Scena balu z udziałem Dandiniego w stroju księcia, barona i jego córek. Na balu pojawia się nieznajoma dama, przywieziona przez Alidoro. Jest to wspaniale ubrana Angelina. Jej uroda i wdzięk wywierają wielkie wrażenie a ona sama staje się najważniejszym gościem[4].

Akt II[edytuj | edytuj kod]

Obraz I[edytuj | edytuj kod]

Trwa bal w pałacu. Don Ramiro otrzymuje od nieznajomej damy bransoletke z napisem: Weź to, szukaj mnie, gdy na prawej mej ręce ujrzysz taką samą, wtedy już zostanę twoją. Scena balu kończy się. Don Magnifico z córkami wraca do domu. Przepełnia go dobry nastrój. Rzekomy książę na balu obdarzył go wieloma względami. Zatem baron liczy na szybki ślub jednej ze swoich córek i liczne przywileje dla siebie. Don Ramiro domyśla się kim faktycznie jest piękna nieznajoma i podąża w ślad za nimi[5].

Obraz II[edytuj | edytuj kod]

Komnata w zamku Don Magnifica. Angelina wróciła wcześniej do zamku i przebrana w swoją skromną odzież siedzi przy kominku. Tu zastaje ją baron z córkami. Za nimi przybywa książę i zauważa bransoletkę na jej ręce. Na swoją przyszłą żonę wskazuje Angelinę[5].

Obraz III[edytuj | edytuj kod]

Sala tronowa pałacu Don Ramira. Scena z uroczystości zaślubin. Angelina i Don Ramiro zapraszają Don Magnifica z córkami i przebaczają im wszystkie przewinienia[5].

O operze[edytuj | edytuj kod]

Libretto[edytuj | edytuj kod]

Kopciuszek przymierzający pantofelek

Temat Kopciuszka oparty na znanej baśni Perraulta był już kilkakrotnie podejmowany w operze: przez Laurette'a w 1759 (Cendrillon), Nicolasa Isouarda (1810, również Cendrillon) i Stefano Pavesiego (1814, Agatina o La virtù premiata)[6]. Feretti posłużył się tekstami Cendrillon Charles-Guillaumme'a Etienne'a oraz adaptacją tekstu Etienne'a pióra Francesca Fioriniego wystawioną w 1814 roku w mediolańskiej La Scali. Imiona bohaterów utworu: Clorinda, Tisbé, Ramir, Alidoro, Dandini pochodzą z tych dwóch librett. Obydwa teksty zawierały znaczne odstępstwa od tekstu Perraulta - macocha stała się ojczymem, dobrą wróżkę zastąpił filozof Alidor, powiernik i doradca księcia. Powodowało to wyeliminowanie z utworu elementu baśniowego, do którego zresztą Rossini czuł niechęć. Być może że zaważył również wzgląd na skromne urządzenia techniczne Teatro Valle, które nie podołałyby wymagającemu scenograficznie przedstawieniu z motywami fantastycznymi. Akcja została przeniesiona z bajecznej krainy w okolice Salerna. Nowością w stosunku do oryginału była też przebieranka pana ze sługą rodem z Marivaux[2]. Wreszcie pantofelek, który gubił Kopciuszek został zamieniony na bransoletkę z obawy przed reakcją cenzury i publiczności na podnoszenie sukni podczas sceny przymiarki pantofelka. W pięć lat później krytyk paryskiego Journal des Débats pisał z przekąsem przy okazji paryskiej premiery utworu: Jeden tylko powód mógł usprawiedliwić w libretcie autora włoskiego zmianę pantofelka Kopciuszka na bransoletkę; ten mianowicie że wykonawczyni roli głównej musiała mieć piękne ramię, ale brzydką stopę. Dotknięta do żywego śpiewaczka Righetti-Giorgi odpowiedziała w Uwagach o maestro Rossinim: Pan dziennikarz paryski mnie nie zna; gdyby znał musiałby przyznać, iż we własnym interesie wolałabym pantofelek niż bransoletkę[6].

Libretto Kopciuszka mimo niewątpliwych zalet zręcznej budowy i potoczystej akcji jest słabsze od tekstu Cyrulika. Utrzymane formalnie w stylu opery buffa, ma bardziej niezdecydowany charakter stanowiący mieszaninę baśni, komedii realistycznej i farsy. Postaciom brak wyrazistości. Jedynie charaktery Angeliny i Dandiniego zostały dobrze zarysowane, Maginifico stanowi konwencjonalny typ groteskowego ojca, Ramiro i Alidoro są ledwie naszkicowani, a Clorinda i Tisbe bardziej są podobne karykaturalnym marionetkom niż żywym osobom. Największym atutem tekstu są sytuacje sceniczne, choć i tu trafiają się rozwiązania wymuszone, jak w przypadku zamiany ról Ramira i Dandiniego[6].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Rossini po mistrzowsku wyzyskał zalety libretta, a wady zdołał do tego stopnia zatuszować, że oglądający operę prawie ich nie dostrzega. Muzyka nie odznacza się tak oszałamiającą werwą jak we Włoszce w Algierze, jest w niej więcej finezji i ciepła. Charakter opery doskonale oddaje wzięta z Gazety uwertura[7], aby zaakcentować jej związek z Kopciuszkiem kompozytor wprowadził w finale I aktu motyw crescenda z uwertury[8].

Szczery liryzm przebija ze wzruszającej piosenki Angeliny o królu, który z trzech kandydatek na żonę wybrał tą, która wyróżniała się niewinnością i dobrocią. Wdziękiem i delikatnością uczuć nasycona jest scena pierwszego spotkania Kopciuszka z przebranym za własnego służącego Ramira oraz aria Si ritrovarla io giuro w II akcie, kiedy książę podziwia bransoletkę Angeliny i ślubuje ją odnaleźć. Znakomite są duety, w których Dandini gra rolę księcia oraz epizod, w którym nieźle już pijany Magnifico mianowany przez Dandiniego podczaszym wydaje pocieszne zarządzenia. Najbardziej mistrzowskie sceny opery to sceny zbiorowe: finał I aktu ze sceną balu i przybycia Angeliny; duet Un segreto d'importanza, w którym Dandini odkrywa przed osłupiałym Magnificiem, że nie jest księciem; sekstet Questo è il modo avviluppato, w którym książę oznajmia bladym z irytacji i upokorzenia Magnificowi i jego córkom, iż zamierza poślubić Angelinę i wreszcie finał opery ze sceną zaślubin i arią Angeliny: Non più maesta[9]. Kopciuszek jest ostatnią włoską operą buffa Rossiniego. Późniejsze: Adina i Hrabia Ory należą już stylistycznie do opery francuskiej[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wiarosław Sandelewski: Rossini. s. 113-114.
  2. 2,0 2,1 Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera. T. 2. s. 299.
  3. Tabela na podstawie Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera. T. 2. s. 297.
  4. 4,0 4,1 Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera. T. 2. s. 297-298.
  5. 5,0 5,1 5,2 Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera. T. 2. s. 298.
  6. 6,0 6,1 6,2 Wiarosław Sandelewski: Rossini. s. 114-115.
  7. Jej drugi temat był wykorzystany w Torvaldzie i Dorlisce. Za Wiarosław Sandelewski: Rossini. s. 116.
  8. Wiarosław Sandelewski: Rossini. s. 117.
  9. Na jej temat wariacje na skrzypce i orkiestrę napisał Paganini. Istnieją również wariacje na flet i fortepian przypisywane Chopinowi. Za Za Wiarosław Sandelewski: Rossini. s. 117-118.
  10. Wiarosław Sandelewski: Rossini. s. 118.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera. T. 2. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, 2008. ISBN 978-83-224-0900-8.
  • Józef Kański: Przewodnik operowy. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1985. ISBN 83-224-0245-7.
  • Kolekcja „La Scala” nr 58 Kopciuszek, Polskie Media Amer.Com, Oxford Educational Sp. z o.o. 2008;
  • Wiarosław Sandelewski: Rossini. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1980. ISBN 83-224-0133-7.