Korona (atrybut)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Korona

Korona (łac. corona, wieniec) jest najpowszechniejszym atrybutem władzy monarszej, używana m.in przez cesarza, króla, czy księcia, używanym od średniowiecza[potrzebne źródło]. Korona jest noszona na głowie monarchy. Pojęcie korona rozszerza się także na mitry książęce (czy też analogicznie przysługującej innej godności arystokratycznej).

W starożytności rolę korony pełnił wieniec, typowo z liści laurowych. W armii rzymskiej wieńce były nagrodą dla wyróżniających się żołnierzy (funkcjonalny odpowiednik obecnych orderów, np. corona muralis – odznaczenie dla pierwszego, który wdarł się na mury obleganego miasta) i, w zależności od zasług, miały różne kształty i były z innych materiałów (od trawy do złotych listków). Złoty wieniec stał się stąd oficjalnym atrybutem cesarza rzymskiego jako zwierzchnika armii.

W późniejszych czasach koronę wykonywano jako metalową obręcz, zwykle ze złota lub srebra. Korona mogła zawierać również klejnoty i inne elementy dekoracyjne. Raz wykonana korona dla jednego władcy przechodzi na jego następców. W wielu monarchiach wykonywane były zgodnie z nowszą modą nowe korony, czasem stare bywały modernizowane. Najstarsze korony, nawet nieużywane podczas uroczystości koronacyjnych, przechowywane były jako szczególnie cenne relikwie świadczące o kontynuacji historycznej państwa. Podczas procesu koronacji głównym elementem uroczystości jest włożenie korony na głowę monarchy.

Nie we wszystkich monarchiach korona jest używana jako fizyczny przedmiot. Przykładowo w Królestwie Belgii, które powstało dopiero w XIX w., korona nigdy nie była i nie jest stosowana (z wyjątkiem atrybutu heraldycznego).

Wygląd korony w tradycji europejskiej[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie korona wykonana jest ze złota, lub innego cennego metalu. Zdobiona jest szlachetnymi kamieniami, perłami, itp. Stanowi obręcz, na której umieszczone są na niej fleurony, czyli stylizowane, na przemian większe i mniejsze kwiaty lilii lub liście akantu. W przypadku koron zamkniętych występują krzyżujcie się kabłąki zwieńczone sferą z krzyżem, lub kulą.

Podstawowe formy korony to:

  • korona otwarta (łac. corona aperta) - prosta forma korony, używana przez niesuwerennych panów feudalnych, arystokrację, a do połowy XIII średniowiecza także przez innych monarchów, z wyjątkiem cesarza.
  • korona zamknięta (łac. corona clausa) - początkowo używana jedynie przez cesarza, a od połowy wieku XIII, gdy idea państwa uniwersalistycznego z cesarzem na szczycie hierarchii władzy, ustępuje miejsca idei suwerennej władzy królewskiej sprawowanej w państwie narodowym, odrzucona zostaje myśl o prymacie cesarza i papieża. Według tradycji anglo-normadzkiej, jako pierwszy koronę zamkniętą kazał sporządzić dla siebie Wilhelm Zdobywca w 1066 r. W zgodzie z ideą suwerenności państwowej, królowie stopniowo zaczynali jako oznak swej władzy używać koron zamkniętych: uczynili tak władcy francuscy i angielscy, następnie królowie Szkocji, Szwecji, Danii. W Polsce korona zamknięta pojawia się w ikonografii królewskiej za rządów Jana Olbrachta i Aleksandra.

Mitra jest szczególną rodzajem nakrycia głowy władców i arystokracji, będący formą czterodzielnej korony bez metalowej obręczy, obszyta gronostajowym futrem. Jej przykładem jest kapelusz elektorski, korona Fürsta i oznaki godności kniaziów litewsko-ruskich. Formę mitry miały także np. korony cesarskie Austrii i Rosji.

Typy koron monarszych[edytuj | edytuj kod]

Korona koronacyjna[edytuj | edytuj kod]

Korona koronacyjna to dawniej (i obecnie w Wielkiej Brytanii i Tonga) główna korona w danej monarchii. Używana jest jedynie podczas uroczystej ceremonii koronacji. Używana była także podczas pogrzebów królewskich, gdy w danej monarchii nie istniała tradycja wykonywania osobnej korony do tej uroczystości.

Korona homagialna[edytuj | edytuj kod]

Korona ta była fakultatywnym insygnium monarszym. Stosowna była podczas ceremonii hołdów lennych.

Korona egzekwialna[edytuj | edytuj kod]

Korona, którą nakłada się na trumnę zmarłego monarchy, na czas ceremonii pogrzebowych, egzekwii. Jako koronę egzekwialną stosuję się koronę państwową, lub, może to być osobny przedmiot wykonany jedynie jako atrybut do tego typu celebracji. Takimi koronami była kiedyś obecna korona państwowa Hiszpanii. W czasach nowożytnego królestwa Włoch natomiast na trumnę nakładano średniowieczną Żelazną Koronę. Korona Szwedzka została wykorzystana w 1632 roku jako korona egzekwialna podczas uroczystości pogrzebowych Zygmunta III Wazy

Korona grobowa[edytuj | edytuj kod]

Typ korony, która była nakładana na głowę zmarłego monarchy i wraz z innymi insygniami grobowymi, wkładana wraz z ciałem do grobowca.

Korona prywatna[edytuj | edytuj kod]

Typ korony nie mającej żadnej oficjalnej symboliki, czy znaczenia państwowego. Stanowi prywatną własność monarchy, lub domu panującego.

Korona królowej[edytuj | edytuj kod]

Jest to oficjalna korona małżonki monarszej. Używana podczas koronacji, lub innych uroczystości.

Korona państwowa[edytuj | edytuj kod]

Insygnia grobowe Kazimierza III Wielkiego. Od góry: korona, jabłko, berło

Główna korona koronacyjna z czasem przybrała formę korony państwowej, która utożsamiona była nie tylko z ciągłością władzy, ale jako najwyższy klejnot państwowy stała się uświęconym symbolem narodu. Obecnym przykładem takiej korony jest korona koronacyjna władców brytyjskich - korona św. Edwarda.

W niektórych królestwach uznawano, że koronacja może nastąpić tylko przy użyciu jednej, takiej korony, która mogła być stopniowo przerabiana, ale musiała zachować ciągłość istnienia jako to samo insygnium. W takiej sytuacji czasowa utrata korony uniemożliwiała koronację. Takimi koronami są np. korony Węgier i Czech, opisane niżej, jako kojarzone z dziedzictwem konkretnego władcy, zwłaszcza będącego świętym Kościoła katolickiego.

W Polsce ciągłość istnienia tej samej korony, była co do zasady warunkiem koronacji, jednak z uwagi na kradzież polskich insygniów, czy inne zawirowania historyczne polscy królowie zmuszeni byli wykonywać kolejne korony. Wskutek działań zaborców wszystkie polskie korony królewskie zostały zniszczone i żadna nie zachowała się do dnia dzisiejszego. W Polsce znajduje się natomiast inna autentyczna korona królewska, należąca niegdyś do królowej Czech Blanki de Valois, tzw. korona średzka znaleziona w 1988 r. w skarbie w Środzie Śląskiej.

Korona jako państwo[edytuj | edytuj kod]

Skutkiem utożsamiania korony z ciągłością władzy i symbolu narodu spowodowało rozszerzenie pojęcia "korony". Zaczęło ono oznaczać całe państwo (np. korona francuska, korona angielska itd. – ale nie korona Francji, Anglii). Korona polska (Korona Królestwa Polskiego, łac. Corona Regni Poloniae) to nazwa państwa stosowana od XIV wieku (wymiennie z formą: Królestwo Polskie). Od momentu unii lubelskiej, w odróżnieniu od Litwy, czyli Wielkiego Księstwa Litewskiego oznaczała ziemie należący do Królestwa Polskiego.

Korona świętego Stefana – symbol władzy na Węgrzech, a później określenie całych Węgier. Korona świętego Wacława – jw., ale termin odnosi się do obszaru władanego przez królów Czech (czyli Czechy, Morawy, Śląsk i Łużyce). Termin ten powstał za cesarza Karola IV.

Korona papieska[edytuj | edytuj kod]

Szczególny charakter ma korona papieża. Składa się z trzech diademów (z tego powodu zwana jest też w łac. triregnum), jest wysadzana kamieniami szlachetnymi i perłami, ozdobiona na szczycie małym krzyżem. W tej formie używana od przełomu XIII/XIV wieku aż do 1965 roku.

Korona cierniowa[edytuj | edytuj kod]

Korona cierniowa – pierścień z gałęzi ciernia, założony na głowę Jezusa na kilka godzin przed jego śmiercią. Przenośnie oznacza trudną sytuację, sprawiającą ból i cierpienia. Nazwą tą nazwano również jeden z gatunków rozgwiazd – zob. korona cierniowa (zwierzę).

Korona w heraldyce[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: korona rangowakorona heraldyczna.

Fizyczny przedmiot jakim jest korona stał się z czasem elementem zdobiącym herby monarsze, arystokratyczne, i inne. Współcześnie stosowana jest nie tylko jako w państwach o ustroju monarchicznym, ale także w innych państwach jako wynikający z tradycji symbol suwerenności.

Lista koron monarszych[edytuj | edytuj kod]

Tabela przedstawia zachowane i nadal istniejące korony monarsze. Pogrubiono korony obecnie używane podczas uroczystości państwowych. Lista nie obejmuje papieskich koron (zobacz - lista istniejących tiar papieskich).

Państwo Korona Zdjęcie korony Miejsce przechowywania
Albania Hełm Skanderberga KHM Wien A 127 - Helmet of Skanderbeg.jpg Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu[1]
Cesarstwo Austriackie Austriacka Korona Cesarska[2] Imperial Crown of Austria (Vienna).JPG Schatzkammer w pałacu Hofburg w Wiedniu
Mitra arcyksiążęca Austrii Österreichische Erzherzoghut.jpg Schatzkammer w pałacu Hofburg w Wiedniu
Mitra arcyksiążęca Austrii Józefa II Erzherzoghut Joseph II Karkasse.jpg Schatzkammer w pałacu Hofburg w Wiedniu
Mitra książęca Styrii Herzogshut Steiermark 20120930.jpg
Mitra arcyksiążęca Tyrolu Mariastein - Erzherzogshut.jpg
Wielkie Księstwo Badenii Korona wielkoksiążęca Badenii [8] Badisches Landesmuseum w Karlsruhe
Królestwo Bawarii Korona królewska Bawarii Schatzkammer Residenz Muenchen Krone des Koenigreichs Bayern2.jpg Rezydencja w Monachium[3]
Korona Blanki Angielskiej Schatzkammer Residenz Muenchen crown of an english queen 1370.jpg Rezydencja w Monachium[4]
Cesarstwo Brazylii Brazylijska Korona Cesarska Brazilian Imperial Crown2.jpg
Korona Cesarzowej [9]
Sułtanat Brunei Korona sułtana Brunei [10]
Cesarstwo Bizantyjskie Korona Konstantyna IX Monomacho's crown - circa 1042 Budapest.JPG Węgierskie Muzeum Narodowe w Budapeszcie
Cesarstwo Chin Złota Korona z dynastii Ming[5] Golden Crown Replica of King Wanli.jpg
Korona cesarzowej z dynastii Ming [11]
Korona cesarzowej z dynastii Ming [12]
Korona cesarzowej z dynastii Ming [13]
Korona cesarzowej z dynastii Ming [14]
Królestwo Czech Korona świętego Wacława Böhmen Reichskleinodien - Krone 1.jpg Katedra Świętych Wita, Wacława i Wojciecha w Pradze
Korona średzka Korona sredzka.jpg Muzeum Regionalne w Środzie Śląskiej
Królestwo Danii Korona Christiana IV Denmark crown.jpg Zamek Rosenborg w Kopenhadze
Korona królowej [15] Zamek Rosenborg w Kopenhadze
Korona Christiana V Christian v crown.jpg Zamek Rosenborg w Kopenhadze
Cesarstwo Etiopii Cesarska Korona Etiopii
Korona Hallie Selassie
[16] Katedra św. Jerzego w Addis Abebie
Korona Cesarzowej [17] Katedra św. Jerzego w Addis Abebie
Korona cesarska Ethiopian Crown (2868720860).jpg Katedra w Axum
Korona cesarska Crown at the Monastery of Na’akuto La’ab (3421184165).jpg
Korona cesarska Ethiopian Crown - Treasury Of The Chapel Of The Tablet (2851464175).jpg
Korona cesarska Ethiopian Crown - Treasury Of The Chapel Of The Tablet (2852269410).jpg
Korona cesarska Ethiopian Crown - Treasury Of The Chapel Of The Tablet (2856673632).jpg
Królestwo Finlandii Korona Finlandii King of Finland's crown2.jpg Kemin Jalokivigalleria
Królestwo Francji Korona Ludwika XV Couronne Louis XV.jpg Luwr w Paryżu
I Cesarstwo Francuskie Korona cesarska Napoleona I Crown of Napoleon I.png Luwr w Paryżu
II Cesarstwo Francuskie Korona cesarzowej Eugenii
(Orla korona)
Crown of Empress Eugenie.png Luwr w Paryżu
Królestwo Grecji Korona Ottona I Greek Royal Crown Jewels.png Tatoi Palace
Królestwo halicko-wołyńskie Korona Rusi[5] Crown of Rus-Ukraina.jpg Zamek w Złoczowie[6]
Królestwo Hawajów Korona króla Kalākaua Crowns of Kalakaua.jpg
Korona królowej Kapiʻolani Crowns of Kapiolani2.jpg Pałac Tatoi
Królestwo Hiszpanii Hiszpańska korona królewska
(Korona Alfonsa XII)
Skarbiec Pałacu Królewskim w Madrycie
Korona Izabeli I Isabelle catile crown.jpg Kaplica królewska w Katedrze w Grenadzie
Korona Marcina, króla Aragonii i Sycylii [18] Katedra św. Eulalii w Barcelonie
Persja/Cesarstwo Iranu Korona Kiani Kiani Crown.png
Korona Pahlawich Crown - Pahlavi Crown 8a - edited.png
Korona Farah Pahlawi Imperial Empress Crown.png
Królestwo Madagaskaru Korona Ranavalony III Crown of Queen Ranavalona III.jpg
Cesarstwo Meksyku Meksykańska Korona Cesarska ImperialMexicanCrown1.jpg[5]
Królestwo Nepalu Korona królewska Nepalu [19]
Królestwo Niderlandów (Holandii) Korona Niderlandów
(Korona Wilhelma II)
Crown of the Netherlands (Detail).jpg Pałac Noordeinde w Hadze[7]
Korona Wilhelma I [20] Pałac Noordeinde w Hadze[7]
Królestwo Norwegii Korona królewska Dronningkronen.jpg Nidarosdomen w Trondheim
Korona królowej Den norske kongekronen.jpg Nidarosdomen w Trondheim
Mitra księcia koronnego Kronprinsens krone.jpg Nidarosdomen w Trondheim
Królestwo Polski Korona Chrobrego
(Korona Uprzywilejowana)
[5]
Crown jewels Poland 10.JPG Skarbiec Koronny na Wawelu w Krakowie
Korona hełmowa Kazimierza III Wielkiego [21] Muzeum Katedralne na Wawelu w Krakowie[8]
Diadem płocki Diadem of Płock.PNG Muzeum Diecezjalne w Płocku
Korona Augusta II Mocnego Korona Augusta II Mocnego.JPG
Korona Augusta III Köler Regalia of Augustus III and Maria Josepha.jpg Rüstkammer w Dreźnie
Korona Marii Józefy Muzeum Narodowe w Warszawie
Polska Korona Cesarska Drevnosti RG v2 ill017 - Korona Anny Ioannovny.jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Królestwo Portugalii Portugalska Korona królewska
(Korona Jana VI)
Crown of João VI.png Pałac Narodowy Ajudza w Lizbonie
Królestwo Prus Korona Fryderyka I Crown of Frederick I of Prussia.JPG Pałac Charlottenburg w Berlinie
Korona Zofii Szarloty Königinkrone.JPG Pałac Charlottenburg w Berlinie
Korona Wilhelma II
(Korona Hohenzollernów)
Corona Prusia-mj2.jpg Zamek Hohenzollern
Królestwo Rumunii Stalowa korona Steel Crown of Romania.png Pałac Pelişor w Sinaia[9]
Korona królowej Elżbiety [22] Muzeum Historii Naturalnej w Bukareszcie
Korona królowej Marii [23] Muzeum Historii Naturalnej w Bukareszcie
Carstwo Rosyjskie Czapka Monomacha
(Złota Czapka)
Armoury-flickr09.jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
mniejsza wersja Czapki Monomacha Ströhl-Regentenkronen-Fig. 28.png[10] Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Czapka Kazańska Drevnosti RG v2 ill003a - Kazan Cap.png Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Czapka Astrachańska Russian regalia.jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Czapka Altrabaska Altabas cap - photo by M.M.Panov (1885-7).jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Czapka Iwana V Drevnosti RG v2 ill009 - Ivan V's diamond cap.jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Czapka Piotra I Peter I's diamond cap - photo by M.M.Panov (1885-7).jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Cesarstwo Rosyjskie Wielka Korona Cesarska
(Korona Katarzyny II)
Russian Imperial Crown.svg Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Korona Cesarzowej [24] Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Mała Korona Cesarska [25] Skarbiec na Kremlu w Moskwie
Święte Cesarstwo Rzymskie Korona Rzeszy Weltliche Schatzkammer Wien (169)pano2.jpg Schatzkammer w pałacu Hofburg w Wiedniu
Korona Ottona III Ottonische Königskrone.jpg Skarbiec katedralny w Essen
Korona świętego Henryka II Schatzkammer Residenz Muenchen Krone Heinrich II 1270.jpg
Korona cesarzowej Kunegundy Krone der Kaiserin Kunigunde.JPG
Gotycka korona liliowa cesarzowej Kunegundy Gotische Lilienkrone aus Bamberg.JPG
Korona Konstancji Aragońskiej Kamelaukion24323f.jpg Katedra w Palermo
Korona Karola VII (frankfurcka) Kaiserliche Hauskronen Karls VII. - Frankfurter Krone von Links.JPG
Korona Karola VII (augsburska) Kaiserliche Hauskronen Karls VII. - Augsburger Krone von Oben.JPG
Królestwo Serbii Korona Nemanjiciów
(Korona Stefana Urosza III)
The crown of king Stefan Uroš III Dečanski Nemanjić 14c.png Monaster Narodzenia Matki Bożej w Cetyni
Korona Karadziordziewiciów
(Korona Piotra I)
KrunaKaradjordjevica.jpg Muzeum Historyczne w Belgradzie
Królestwo Szwecji Korona Eryka XIV Royal crown of Sweden.jpg Skarbiec (Skattkammaren) Zamku Królewskiego w Sztokholmie[11]
Korona Ludwiki Ulryki 2014-06-06KronaDrottningenCr2.JPG Skarbiec (Skattkammaren) Zamku Królewskiego w Sztokholmie[11]
Korona królowej Krystyny 2014-06-06KronaMariaEleonora.JPG Skarbiec (Skattkammaren) Zamku Królewskiego w Sztokholmie[11]
Korona księcia koronnego 2014-06-06KronaKronprinsessanCr.JPG Skarbiec (Skattkammaren) Zamku Królewskiego w Sztokholmie[11]
Księstwo Siedmiogrodu Korona Stefana Bocskayego Weltliche Schatzkammer Wien (131).JPG Schatzkammer w pałacu Hofburg w Wiedniu
Królestwo Tonga Korona Tonga [26]
Królestwo Tajlandii Wielka Korona Zwycięstwa Great Crown of Victory (heraldry).svg[12]
Królestwo Węgier Święta korona
(Korona świętego Stefana)
SZENTK~1b.jpg Budynek parlamentu w Budapeszcie
Korona grobowa Stefana V Funeral Crown of Stephen V Hungarian King.jpg Węgierskie Muzeum Narodowe w Budapeszcie
Korona Elżbiety Bośniaczki Crown of Elizabeth Kotromanic in Zadar.JPG
Królestwo Wielkiej Brytanii Korona świętego Edwarda St. Edwards Krone (Nachbildung auf den Bahamas).jpg Londyńskie Tower
Imperialna Korona Państwowa Imperial State Crown2.JPG Londyńskie Tower
Korona Państwowa Jerzego I [27] Londyńskie Tower
Korona Koronacyjna Jerzego IV [28] Londyńskie Tower
Diadem Państwowy Jerzego IV [29] Londyńskie Tower
Korona Państwowa Wiktorii [30] Londyńskie Tower
Korona Królowej Adelajdy [31] Londyńskie Tower
Korona Królowej Wiktorii [32] Londyńskie Tower
Korona Królowej Marii Modeńskiej [33] Londyńskie Tower
Diadem Państwowy Marii Modeńskiej [34] Londyńskie Tower
Korona Królowej Aleksandry [35] National Army Museum w Londynie[13]
Korona Królowej Marii[14] [36] Londyńskie Tower
Korona Królowej Elżbiety[15] [37] Londyńskie Tower
Korona Szkocji Royal Crown of Scotland (Canongate Kirk Replica).jpg[16] Zamek w Edynburgu[17]
Mitra księcia Walii z 1901 [38]
Mitra Fryderyka, księcia Walii Krone Friedrich Ludwigs als Fürst von Wales.jpg Londyńskie Tower
Mitra Karola, księcia Walii [39]
Indyjska Korona Cesarska ImperialCrownOfIndia2.jpg Londyńskie Tower
Wietnam Korona z dynastii Nguyễn Muxungthien1.JPG
Królestwo Wirtembergii Korona Wirtembergii Württembergische Königskrone-MFr-3.jpg Landesmuseum Württemberg w Stuttgarcie
Diamentowy Diadem [40] Landesmuseum Württemberg w Stuttgarcie
Królestwo Włoch Żelazna korona Iron Crown.JPG Katedra w Monza
Korona Napoleona I [41] Muzeum Risorgimento w Mediolanie
Zakon Maltański Korona Pawła I Paul I of Russia's malt. crown. 1798.jpg Skarbiec na Kremlu w Moskwie

Przypisy

  1. Kopia hełmu znajduję się w Muzeum Narodowym w Tiranie.
  2. Przed 1804 rokiem znana jako korona prywatna cesarza Rudolfa II
  3. [1]
  4. [2]
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Replika
  6. [3]
  7. 7,0 7,1 Nie udostępniana zwiedzającym
  8. Jej kopia natomiast znajduje się w Sandomierzu.
  9. [4]
  10. [5]
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 http://www.kungahuset.se/royalcourt/royalpalaces/theroyalpalace/thetreasury.4.396160511584257f2180002742.html
  12. Wersja heraldyczna
  13. http://www.royal-magazin.de/england/queen-alexandra/q-alexandra-coronation-jewels.htm
  14. żony króla Jerzego V
  15. żony króla Jerzego VI
  16. [6]
  17. [7]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]