Kotewka orzech wodny
| Kotewka orzech wodny | |||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Systematyka[1] | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Domena | eukarionty |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Królestwo | rośliny |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny naczyniowe |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny nasienne |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klasa | okrytonasienne |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | klad różowych |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rząd | mirtowce |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzina | krwawnicowate |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzaj | kotewka |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Gatunek | kotewka orzech wodny |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Nazwa systematyczna | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Trapa natans L. Sp. Pl. 192, 1753 |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Kategoria zagrożenia | |||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|||||||||||||||||||||||||||||||
Kotewka orzech wodny (Trapa natans L.) – gatunek rośliny jednorocznej, należący do rodziny krwawnicowatych (Lythraceae).
Spis treści |
[edytuj] Rozmieszczenie geograficzne
Występuje w stanie dzikim w zachodniej, środkowej i południowo-wschodniej Europie, południowo-zachodniej Azji, na Syberii i w Afryce[2], Zawleczony został do Ameryki Północnej, Ameryki Południowej i Australii. W Polsce osiąga północną granicę zasięgu, jest rośliną bardzo rzadką. Relikt trzeciorzędowy[3]. Występuje głównie w dorzeczu górnej Wisły i dolnego Sanu oraz górnej i środkowej Odry. Dawniej podawane stanowiska Z Wielkopolski, wschodniej części Wyżyny Małopolskiej, północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego oraz Karpat są już historyczne. Natomiast w 1998 odkryto nowe stanowisko w stawie rybnym w Międzyrzeczu Dolnym oraz w Koloni Ochaby koło Skoczowa. Stanowiska te potwierdzono w 2002[4].
[edytuj] Morfologia
- Pokrój
- Roślina wodna, zakorzeniona, częściowo zanurzona.
- Łodyga
- Podwodna, cienka, wiotka, rurkowa o długości 50–150 cm, wyjątkowo może osiągać do 4 m. Zgrubiała przy powierzchni wody.
.jpg&filetimestamp=20080829124150)
- Liście
- Górne liście w gęstych, pływających różyczkach o średnicy 15–50 cm. Liście ogonkowe, o ogonkach długości do 21 cm, rozdętych – z komorami powietrznymi. Kształt blaszki rombowy (4–5 cm na 3,5–6 cm), brzegi szczytowe nierówno ząbkowane. Blaszki z wierzchu gładkie, pod spodem owłosione. Podwodne liście niewielkie, równowąskie, szybko obumierają.
- Kwiaty
- Białe, osadzone na szypułce długości ok. 1 cm, wzniesione nad wodą. Wyrastają pojedynczo z kątów liści pływających. Kielich o czterech sztywnych, lancetowatych działkach. Korona czteropłatkowa, płatki odwrotnie jajowate, długości do 8 mm. Słupek jeden, pręciki cztery.
- Owoce
- Czarne orzechy nieco większe od orzechów laskowych, zamknięte w osłonce jak orzech włoski, na niej cztery trójkątne wyrostki, tzw. rogi. Zwykle jednonasienne o średnicy 2,5 cm.
- Korzenie
- Z pachwin liści podwodnych wyrastają kilkucentymetrowe, zielone korzenie asymilujące, pierzasto rozgałęzione.
[edytuj] Biologia i ekologia
- Rozwój
- Kotewka jest rośliną jednoroczną, o liściach pływających, zakorzeniona w dnie zbiornika wodnego. Kwitnie od czerwca do sierpnia[5] (września[6]). Kwiaty są obupłciowe. Po przekwitnięciu kwiatu działki kielicha przekształcają się w kolce osadzone na rogach owocu. Dojrzały owoc opada na dno i zakorzenia się w mulistym dnie (stąd nazwa "kotewka"), by za rok dać początek nowej roślinie. Nasiona do wykształcenia potrzebują wyższej temperatury wody (trwale powyżej 10 °C). Liście orzecha wodnego zamierają późną jesienią. Hydrofit.
- Siedlisko
- Stojące lub wolno płynące wody, w lecie silnie nagrzane (m.in. eutroficzne starorzecza i stawy rybne). Rośnie przeważnie na podłożu mulistym lub gliniasto-ilastym, zakorzeniona na głębokości 1–2 m[6]. Gatunek jest ciepłolubny, znoszący wahania temperatury.
- Fitosocjologia
- W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla zespołu roślinności. Trapetum natantis[7].
[edytuj] Zagrożenia i ochrona
Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową. W ostatnich dziesięcioleciach obserwowany jest duży spadek liczby stanowisk. Występuje na naturalnych stanowiskach w południowej Polsce, najliczniej w dorzeczu Odry w Kotlinie Śląskiej oraz w dorzeczu Wisły w Kotlinie Sandomiersko-Oświęcimskiej[6]. Duże stanowiska kotewki występują na terenie Rezerwatu przyrody Łężczok oraz mniejsze na starorzeczach w miejscowościach Jadowniki Mokre i Zabawa, gdzie utworzono użytki ekologiczne. Wedle miejscowych przekazów występował niegdyś w dolinie Stoły oraz w okolicach Rybnika. Gatunek szczególnie zagrożony wymarciem na skutek regulacji rzek, wypłycania i zarastania starorzeczy, skażenia chemicznego wód, zabiegów pielęgnacyjnych gospodarki rybackiej[5].
Kategorie zagrożenia gatunku:
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006)[8]: E (wymierający).
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin: CR (krytycznie zagrożony).
[edytuj] Zastosowanie
- Sztuka kulinarna: roślina ta ma jadalne[6] i bardzo smaczne orzechy. Orzechy te sprzedawano na targach, zjadano na surowo bądź po ugotowaniu w słonej wodzie. W dworach wypiekano z nich ciastka. Od neolitu zbierane na pokarm. Od średniowiecza do XVIII w. roślina uprawiana w Europie, nadal uprawiana w Chinach i Indiach[3].
- Ze skorupek orzechów wyrabiano ozdoby[3].
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-21].
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-04-03].
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 412-413. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
- ↑ 5,0 5,1 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
