Kozienice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kozienice
Siedziba Urzędu Miasta i Gminy
Siedziba Urzędu Miasta i Gminy
Herb
Herb Kozienic
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat kozienicki
Gmina Kozienice
gmina miejsko-wiejska
Burmistrz Tomasz Śmietanka
Powierzchnia 10,45 km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

18 075 Red Arrow Down.svg
1729,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 26-900
Tablice rejestracyjne WKZ
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Kozienice
Kozienice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kozienice
Kozienice
Ziemia 51°35′N 21°34′E/51,583333 21,566667Na mapach: 51°35′N 21°34′E/51,583333 21,566667
TERC
(TERYT)
1142107054
Urząd miejski
ul. Parkowa 5
26-900 Kozienice
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Kozienice w Wikisłowniku
Strona internetowa

Kozienicemiasto w województwie mazowieckim, w powiecie kozienickim. Siedziba władz powiatu i miejsko-wiejskiej gminy Kozienice. Położone nad rzeką Zagożdżonką, na Nizinie Środkowomazowieckiej, historycznie w Małopolsce.

Według danych z 30 czerwca 2009 roku, miasto miało 18 075 mieszkańców[1]. Zajmuje ono 249. miejsce w kraju pod względem liczby mieszkańców. Przez miasto przepływa niewielka rzeka Zagożdżonka, lewy dopływ Wisły.

Kozienice są członkiem Związku Miast Nadwiślańskich.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, w Dolinie Środkowej Wisły[2].

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim. Były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[3]. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa radomskiego, zaś przed 1975 r. do województwa kieleckiego, natomiast w latach 1939-1945 było częścią Dystryktu radomskiego.

Osiedla: Energetyk, Piaski (Wschód), Pokoju, Skarpa, Borki, Zdziczów, Polesie, Stara Wieś, Głowaczowska 1, Głowaczowska 2.

Demografia[edytuj | edytuj kod]


Dane GUS dotyczące faktycznego miejsca zamieszkania.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Kozienice na mapie Topograficznej Królestwa Polskiego z 1839

W 1429 roku nazwa miasta zostaje zapisana jako Coszinicze, co należy czytać jako Kozinice. Obecna forma pojawia się po raz pierwszy w zapiskach z 1569 roku, jako Kozienycze. Przeobrażenie nastąpiło poprzez zmianę grupy -in- w -en-, co było częstym zjawiskiem w ówczesnej polszczyźnie. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Kozina, istnienie osoby o takim imieniu, nazwisku lub przezwisku jest potwierdzone przez źródła historyczne[4].

Inną wersję pochodzenia nazwy podaje ks. Franciszek Siarczyński:

Król, mówi podanie, sarnę na krótki strzał chybił; Kozie nic! zawołali obecni łowcy, a król przez pamięć na te wyrazy, osadzie przez siebie założonej miano Kozienic nadał.[5]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o Kozienicach pochodzi z 1206 r. kiedy wraz z sąsiednimi wsiami nadane zostały klasztorowi Norbertanek w Płocku. Włości te były jednak znacznie oddalone od Płocka, więc Kozienice w drodze zamiany stały się własnością królewską i pozostały nią aż do rozbiorów. W 1326 roku wieś Kozienice została przeniesiona na prawo magdeburskie przez Władysława Łokietka. Miejscowość położona na skraju Puszczy Kozienickiej przy trakcie z Wilna do Krakowa została jednym z ulubionych miejsc polowań króla Władysława Jagiełły, który przebywał tu 10 razy. Prawdopodobnie dla niego też wzniesiono tu drewniany dwór myśliwski, a sam król w 1394 ufundował tu kościół. Bliskość puszczy i dostęp do drewna pozwoliła na budowę tutaj mostu pontonowego, który po spławieniu do Czerwińska pozwolił wojskom polskim pomiędzy 30 czerwca a 3 lipca 1410 roku na przeprawę przez Wisłę w czasie Wielkiej wojny z zakonem krzyżackim.

W 1467 roku w królewskim dworze królowa Elżbieta Rakuszanka urodziła syna królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, późniejszego króla Zygmunt I Stary, co upamiętnia do dziś pamiątkowa kolumna wzniesiona w 1518, która jest najstarszym pomnikiem świeckim w Polsce. W 1507 mieszkańcy Kozienic poprosili o prawa miejskie. 8 stycznia 1549 roku król Zygmunt II August wydał na sejmie w Piotrkowie przywilej dla wojewody ruskiego i starosty radomskiego Piotra Firleja z Dąbrowicy na założenie miasta na części gruntów kozienickich, a w 1550 wydany został drugi przywilej lokacyjny. W 1557 król Zygmunt August ufundował tu parafię i uposażył plebana, w roku 1558 Kozienice otrzymały przywilej na organizowanie jarmarków.

W 1652 roku miasto spustoszyła epidemia cholery. W czasie potopu szwedzkiego 6 kwietnia 1656 doszło do zwycięskiej dla Polaków bitwy pod Kozienicami, ale w 1657 roku miasto zostało zniszczone przez siedmiogrodzkie wojska Jerzego Rakoczego. Sejm w 1658 roku wyznaczył Starodubowianom Kozienice jako miejsce sejmików[6]. Ponownie miasto zostało zniszczone przez wojska szwedzkie w 1704 roku w trakcie Wielkiej wojny północnej.

W 1764 powstał tu skład soli dla całego powiatu radomskiego, a w 1779 miasto otrzymuje przywilej na 12 jarmarków rocznie[5]. W 1782 miasto o przeważnie drewnianej zabudowie zostaje zniszczone przez pożar i dzięki królowi odbudowane głównie jako murowane. W 1786 roku w miejscowości król Stanisław Poniatowski założył Królewską Manufakturę Broni Palnej[7], która w latach 1784-1788 przekształcona została w Fabrykę Broni w Kozienicach będącą największą fabryką broni palnej w Rzeczypospolitej[8]. Fabryka wytwarzała karabiny, pistolety oraz sztucery w tym pierwszy w historii seryjnie produkowany karabin polskiej konstrukcji tzw. sztucer kozienicki[9][10]. Miasto w okresie tym praktycznie od nowa lokowane zyskało murowaną zabudowę. Odbudową i przebudową miasta zajął się Stanisław August Poniatowski (wg projektu Jana Fontany). W 1792 roku w czasie wojny polsko-rosyjskiej pod Kozienicami stało polskie wojsko pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego.

Bardzo ważnym wydarzeniem było utworzenie powiatu kozienickiego w 1867 r. Dzięki temu została wybudowana droga do Radomia. Wzniesiono też koszary, przebudowano i rozbudowano pałac. Działała fabryka blachy, garbarnia, browar i młyny. W 1897 r. Kozienice zamieszkiwało 6391 osób, w tym 3764 Żydów.

W czasie rozbiorów w mieście stacjonował 25 Smoleński Pułk Piechoty, przeniesiony później do Woroneża. W 1902 r. przyszedł w Kozienicach na świat Zygmunt Lederman-Lednicki, znany skrzypek i dyrygent. W 1926 r. ukończył Warszawskie Konserwatorium Muzyczne. Był jednym z dyrygentów Polskiego Radia.

Podczas II wojny światowej działały w okolicach oddziały partyzanckie (gł. Bataliony Chłopskie), a w mieście znajdowało się getto. Obecnie rozwój miasta związany jest z budową Elektrowni Kozienice i towarzyszących zakładów. Obecnie Kozienice przekształcają się z ośrodka przemysłowego w ośrodek rekreacyjno-sportowy.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo RolneStadnina Koni Kozienice[11]. Od 1994 jako Stadnina Koni Kozienice Sp. z o.o.[12].

W mieście zlokalizowane są zakłady: meblowe, artykułów biurowych, elektrotechniczne, materiałów budowlanych i spożywcze. Największy zakład to Elektrownia Kozienice zlokalizowana w pobliżu Kozienic (Świerże Górne) oraz szereg innych dużych zakładów takich jak Esselte, Bakoma, Zakład Mięsny Pierzchała, Mleczarnia Obory, Spółdzielnia Inwalidów. Każdy z tych zakładów zatrudnia kilkaset osób.

W mieście siedzibę ma Gospodarstwo Skarbu Państwa należące do Agencji Nieruchomości Rolnych[13]

Miasto uplasowało się na 29 miejscu w Polsce w Złotej Setce Samorządów na rok 2005.[potrzebne źródło]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Dworzec PKS

Ważny węzeł drogowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe:

W sąsiadującej z Kozienicami od południa miejscowości Aleksandrówka początek ma droga wojewódzka nr 737 relacji AleksandrówkaRadom.

Przez obrzeża Kozienic przebiega linia kolejowa nr 76 do Bąkowca. Odbywa się jednak na niej tylko transport towarowy (głównie węgiel do Elektrowni Kozienice). Linia została zamknięta dla ruchu pasażerskiego w latach 60. XX wieku.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Panorama pałacu w Kozienicach
Panorama pałacu w Kozienicach
Symbol miasta
Kościół św. Krzyża

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kolumna upamiętniająca narodziny króla Zygmunta I Starego, pocz. XVI wieku
Popiersie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przed muzeum w Kozienicach
  • kościół par. pw. Świętego Krzyża z lat 1868-1869, nr rej.: 277/A z 27.12.1984
  • zespół pałacowy z XVIII wieku, przebudowany w 2 poł. XIX wieku w stylu renesansu francuskiego i znacznie po zniszczeniach w 1939 r., nr rej.: 315/A/67 z 15.06.1967 oraz 98/A z 18.03.1981:
    • pałac, nr rej.: 200 z 20.08.1955
    • park, nr rej.: 630 z 17.12.1957
  • cmentarz parafialny rzym.-kat. z poł. XIX, nr rej.: 464/A z 5.11.1991
  • cmentarz żydowski, XVI-XX, nr rej.: 403/A z 3.04.1989
  • cmentarzyk rodziny Dehnów z 1 poł. XIX, nr rej.: 523/A z 6.04.1992
  • kramy, drewn.-mur., poł. XIX, nr rej.: 246/A z 20.03.1984
  • willa z 1923 roku, ul. Kochanowskiego 20, nr rej.: 340/A z 10.04.1986
  • dworek z poł. XIX w., ul. 1 Maja 10, nr rej.: 531/A z 30.10.1992
  • kaplica z końca XVIII, nr rej.: 627 z 28.10.1971, 830 z 29.01.1959
  • kolumna pamiątkowa z XVI wieku

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Organizacje charytatywne[edytuj | edytuj kod]

  • Stowarzyszenie Na Rzecz Dzieci i Osób Niepełnosprawnych "Tęcza".

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • KKS Armat Kozienice – piłka siatkowa
  • MG MZKS Kozienice – piłka nożna
  • UKS "Jedynka" Kozienice – piłka siatkowa
  • MGUKS Kozienice – męska koszykówka
  • UKS "AQUATOR" Kozienice – pływanie
  • KSO "HAMER" KOZIENICE - strzelectwo
  • KŻ "DAL" Kozienice -żeglarstwo

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Gmina podpisała trzy umowy z:

Związani z Kozienicami[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11-24. ISSN 1734-6118.
  2. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  3. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski : województwo sandomierskie : XIII-XVI wiek, Kilece 1994, s. 17.
  4. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 117. ISBN 83-04-02436-5.
  5. 5,0 5,1 Franciszek Siarczyński: Opis powiatu radomskiego przez ks. Franciszka Siarczyńskiego w rękopismie pozostały. Warszawa, Drukarnia Komisji Rządowej Sprawiedliwości, 1847.
  6. Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom IV: Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie. XIV-XVIII wiek, redakcja: Andrzej Rachuba, opracowanie: Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, przy współpracy: Andreja Macuka i Jaugiena Aniszczankis, Warszawa 2009, s. 18.
  7. Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o dawnej broni palnej. Warszawa: MON, 1987, s. 12. ISBN 83-11-07350-3.
  8. Bolesław Orłowski: Nie tylko szablą i piórem. Warszawa: Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 1985, s. 109-110. ISBN 83-206-0509-1.
  9. Stanisław Kobielski: Polska broń - broń palna. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975, s. 100-101.
  10. Marian Maciejewski: Broń strzelecka wojsk polskich w latach 1717-1945. Szczecin: Glob, 1991, s. 20-23. ISBN 83-7007-066-3.
  11. Internetowy System Aktów Prawnych Dz.U. 1990 nr 49 poz. 291
  12. Internetowy System Aktów Prawnych Dz.U. 1994 nr 83 poz. 383
  13. Dane kontaktowe do Gospodarstw Skarbu Państwa w administrowaniu - Agencja Nieruchomości Rolnych.
  14. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 10 lutego 2013.
  15. – Woj. mazowieckie | Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej
  16. Współpraca zagraniczna gminy Kozienice na [w: www.Kozienice.pl] (pol.). [dostęp 25 grudnia 2011].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]