Kozieradka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kozieradka
Morfologia gatunku typowego rodzaju – kozieradki pospolitej
Morfologia gatunku typowego rodzaju – kozieradki pospolitej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad dwuliścienne właściwe
Rząd bobowce
Rodzina bobowate
Nazwa systematyczna
Trigonella L.
Sp. Pl. 776. 1753
Typ nomenklatoryczny
Trigonella foenum-graecum L.[2]
Synonimy

Buceras Haller, Fenugraecum Adanson, Foenugraecum Ludwig, Telis O. Kuntze, Xiphostylis G. Gasparrini[2]

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Kozieradka (Trigonella L.) – rodzaj roślin należący do rodziny bobowatych. Obejmuje 95 gatunków[3] występujących na wszystkich kontynentach Starego Świata sięgając po wyspy Oceanii[4]. W Polsce jako przejściowo dziczejące (efemerofity) spotykane są dwa gatunki: kozieradka błękitna (T. caerulea) i pospolita (T. foenum-graecum)[5]. Zwłaszcza ostatni z tych gatunków ma szerokie zastosowanie jako roślina lecznicza, warzywo i przyprawa[6] (zwana zresztą także "kozieradką").

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny jednoroczne lub byliny, prosto wznoszące się lub szeroko rozpostarte, silnie rozgałęzione[4].
Liście
Złożone z trzech listków z przylistkami przyrośniętymi do ogonka liściowego. Szczytowy listek zwykle większy od bocznych. Listki piłkowane, z wyraźnymi nerwami sięgającymi końców ząbków[4].
Kwiaty
Motylkowe, wyrastają z kątów liści pojedynczo lub w kwiatostanach groniastych i główkowatych. Szypułki w czasie kwitnienia krótkie, do 5 mm długości. Przysadki drobne. Działki kielicha w liczbie 5 równej długości. Płatki korony żółte, niebieskie, purpurowe i białe. Dwa dolne płatki tworzą tzw. łódeczkę, dwa boczne eliptyczne skrzydełka otulające łódeczkę, a piąty wzniesiony jest do góry tworząc owalny, szeroki u nasady żagielek. Wewnątrz krótszej od skrzydełek łódeczki znajduje się jeden słupek z jedną, górną zalążnią zawierającą od 1 do wielu zalążków oraz 10 pręcików, z których dziewięć zrośniętych jest nitkami tworząc rurkę, jeden pręcik zaś jest wolny, czasem wszystkie pręciki podobne[4].
Owoce
Cylindryczne lub spłaszczone strąki proste lub wygięte, zawierają od 1 do wielu nasion. Strąki rozwijają się na szypułkach wydłużających się i grubiejących w trakcie owocowania[4].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Proces zapylania wspomagany jest mechanizmem dźwigni – siadający na kwiecie owad naciska skrzydełko i łódeczkę dzięki czemu pylniki przesuwają się w górę i obsypują owada od dołu pyłkiem. Mechanizm działać może wielokrotnie przy każdych odwiedzinach zapylacza[7].

Rośliny z tego rodzaju zawierają duże ilości kumaryny, nadający im specyficznego aromatu, nasilającego się podczas suszenia[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna rodzaju według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Jeden z rodzajów podrodziny bobowatych właściwych Faboideae w rzędzie bobowatych Fabaceae s.l.[1] W obrębie podrodziny należy do plemienia Trifolieae[8].

Pozycja systematyczna rodzaju według systemu Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Fabanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.), rodzaj kozieradka (Trigonella L.)[9].

Wykaz gatunków[3]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Niektóre gatunki po wysuszeniu i zmieleniu służą jako aromatyczne dodatki do żywności. Nasiona kozieradki pospolitej stosowane są także jako przyprawa, określaną także jako "kozieradka", poza tym używane są w celach leczniczych[10].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website/Fabaceae (ang.). 2001–. [dostęp 2009-09-23].
  2. 2,0 2,1 Trigonella. W: Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2009-04-03].
  3. 3,0 3,1 Trigonella. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2014-06-03].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Trigonella. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-06-03].
  5. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  6. Trigonella foenum-graecum Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-06-03].
  7. 7,0 7,1 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 243. ISBN 83-7079-778-4.
  8. Trigonella. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2010-02-05].
  9. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Trigonella (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03].
  10. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4