Królestwo Polskie (1918)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa polskiego w roku 1918. Zobacz też: Królestwo Polskie.
Królestwo Polskie
← Królestwo Kongresowe 1918 II Rzeczpospolita →
Flaga Polski
 Godło Polski
Flaga Polski Godło Polski
Położenie Polski
Konstytucja nie uchwalono
Język urzędowy polski, niemiecki
Stolica Warszawa
Ustrój polityczny okupacja
Typ państwa monarchia
(podczas organizacji)
Ostatnia głowa państwa Rada Regencyjna
wz. niewybranego króla
Zależne od Niemiec i Austro-Węgier
Ostatni szef rządu kierownik ministrów
w prowizorium rządowym Władysław Wróblewski
Powierzchnia
 • całkowita
108 192 km²
Liczba ludności ()
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
ok. 10,5 mln.
osób/km²
Polacy, Niemcy, Żydzi, Ukraińcy
Jednostka monetarna rubel rosyjski
marka polska[a]
korona austro-węgierska[b]
Zaistnienie suwerenności pod względem międzynarodowym Uprawomocnienie się traktatu brzeskiego - uniezależnienie od Rosji
29 marca 1918
Ogłoszenie niepodległości 7 października 1918
Przekształcenie w republikę przez Naczelnego Dowódcę WP Józefa Piłsudskiego
dekretem z 22 listopada 1918
Religia dominująca katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1

Królestwo Polskie (niem. - Königreich Polen[c]) – zależny od Niemiec i Austro-Węgier, marionetkowy byt polityczny, zorganizowany na terenie okupowanego przez państwa centralne królestwa kongresowego. Początkowo władze okupacyjne powołały jedynie władze polskie w okupowanym Królestwie Polskim, zaś niezależność od Rosji Królestwo Polskie uzyskało na podstawie traktatu brzeskiego. W listopadzie 1918 r. Królestwo Polskie stało się zalążkiem niepodległego państwa polskiego, określanego jako II Rzeczpospolita.

Spis treści

Geneza[edytuj]

Zależne od państw centralnych władze polskie w Królestwie Polskim zostały powołane w efekcie ustaleń konferencji w Pszczynie z października 1916 r., na podstawie wspólnej proklamacji cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier z 5 listopada 1916 r., zawierającej obietnicę utworzenia państwa polskiego. Bezpośrednią przyczyną obietnicy utworzenia przez Niemcy i Austro-Węgry podporządkowanego im państwa polskiego była konieczność pozyskania nowych zasobów mobilizacyjnych na potrzeby wojny światowej. Powstanie takiego państwa wpisywało się w przyjętą przez Niemcy podczas pierwszej wojny światowej koncepcję Mitteleuropy, którą tworzyłyby niesuwerenne państwa, znajdujące się pod polityczną, ekonomiczną i wojskową kontrolą Niemiec.

Kalendarium wydarzeń politycznych[edytuj]

Information icon.svg Osobne artykuły: Historia Polski (1914-1918) i Odrodzenie Polski 1918.

1916[edytuj]

  • 10 października 1916 - spis ludności Królestwa Polskiego, w którym odnotowano ponad 1,4 mln mężczyzn w wieku od 16 do 45 lat
  • 18 października 1916 - konferencja niemiecko - austro-węgierska w Pszczynie
  • 28 i 30 października 1916 - wizyta w Berlinie i Wiedniu "autodelegacji" przedstawicieli polskiego społeczeństwa, wezwanych do przedłożenia okupantom życzeń Polaków
  • 5 listopada 1916 - proklamacja cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier zapowiadająca utworzenie Królestwa Polskiego[1]
  • 8 listopada 1916 - wydanie przez władze okupacyjne odezwy werbunkowej do Polaków[2]
  • 12 listopada 1916:
    • wydanie przez władze okupacyjne Przepisów dotyczących dobrowolnego wstępowania do wojska polskiego[3]
    • samowolne wydanie przez generalnego gubernatora warszawskiego rozporządzenia o Radzie Stanu i Sejmie w Królestwie Polskim (niewykonanego)[4]
  • 6 grudnia 1916 - ogłoszenie rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[5]
  • 9 grudnia 1916 - utworzenie Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej, jako banku emisyjnego dla obszaru Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego[6]

1917[edytuj]

1918[edytuj]

Akt 5 listopada

Organizacja[edytuj]

Tymczasowa Rada Stanu[edytuj]

Inauguracyjne posiedzenie tymczasowej Rady Stanu - 14 stycznia 1917. Pogoń w herbie umieszczonym za członkami Rady została zasłonięta przez niemieckiego komisarza rządowego Hugona Lerchenfelda.

Ustanowiona przez władze okupacyjne tymczasowa Rada Stanu, stanowiła pierwszy polski organ emancypacyjny w Królestwie Polskim. TRS nadano jedynie uprawnienia doradcze wobec władz okupacyjnych. Przy pomocy stanowiącego zalążek administracji Wydziału Wykonawczego tymczasowa Rada Stanu przygotowywała się do przejęcia władzy w przekazywanych jej przez władze okupacyjne dziedzinach.

14 stycznia 1917 r. nastąpiła uroczysta inauguracja Rady, 25 sierpnia 1917 r. jej członkowie podali się do dymisji[d], 30 sierpnia miało miejsce ostatnie posiedzenie Rady, nominalnie zaś tRS zakończyła swoją działalność 1 września 1917 r.[18].

W celu zachowania ciągłości prac tymczasowej Rady Stanu 25 sierpnia 1917 r. z członków Rady wyłoniona została komisja przejściowa. Komisja ta w imieniu tRS przejęła od władz okupacyjnych sądownictwo i szkolnictwo, kończąc działalność 18 stycznia 1918 r., po przekazaniu spraw organizowanej administracji rządowi Jana Kucharzewskiego[19].

Tymczasowa organizacja władz[edytuj]

27 października 1917 r. - Rada Regencyjna udaje się na Zamek po złożeniu przysięgi w katedrze - czwarty w tym samym szeregu - ks. prałat Zygmunt Chełmicki, sekretarz Rady

Patentem w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem z 12 września 1917 r.[8] władze okupacyjne określiły główne organy władzy w Królestwie Polskim. Były to - Rada Regencyjna, sprawująca najwyższą władzę, aż do jej objęcia przez króla lub regenta, Rada Stanu, działająca wspólnie z Radą Regencyjną jako organ ustawodawczy, oraz Rada Ministrów[e]. Zgodnie z dekretem Rady Regencyjnej z dnia 3 stycznia 1918 r. taka organizacja władz była tymczasowa[20]. Królestwo Polskie aktu 5 listopada nie posiadało monarchy[f][21].

  • Kandydaci do Rady Regencyjnej zostali zaproponowani przez Komisję Przejściową tymczasowej Rady Stanu, a powołani do Rady przez władze okupacyjne. Członkami Rady zostali arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski[g], książę Zdzisław Lubomirski oraz Józef Ostrowski. Rada Regencyjna uroczyście rozpoczęła działalność 27 października 1917 r.[22][21], zaś 14 listopada 1918 r. swą władzę złożyła w ręce Naczelnego Dowódcy WP Józefa Piłsudskiego.
  • Wybory do Rady Stanu odbyły się 9 kwietnia 1918 r., zaś pierwsze posiedzenie organ ten odbył 21 czerwca 1918 r. Łącznie Rada Stanu odbyła 14 posiedzeń plenarnych i otrzymawszy 14 projektów ustaw, uchwaliła cztery ustawy. 7 października 1918 r. Rada Stanu została rozwiązana przez Radę Regencyjną.
  • Głównym organem władzy wykonawczej Królestwa Polskiego była Rada Ministrów. Władze okupacyjne zastrzegły sobie prawo do zatwierdzenia Prezydenta Ministrów, powołanego przez Radę Regencyjną[8]. Pierwszy, powołany 27 listopada 1917 r. przez Radę Regencyjną rząd pod przewodnictwem Jana Kucharzewskiego, przejął kompetencje, struktury i personel Komisji Przejściowej tymczasowej Rady Stanu oraz Wydziału Wykonawczego[h]. O akceptację władz okupacyjnych nie starał się rząd Józefa Świerzyńskiego, powołany po deklaracji niepodległości z 7 października 1918 r.
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Składy rządów polskich, w sekcji Władza wykonawcza w Królestwie Polskim (1917-1918).
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Premierzy Polski, w sekcji Zwierzchnicy władz wykonawczych w okupowanym Królestwie Polskim (1917-1918).

Władza wojskowa[edytuj]

Zgodnie z § 7 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[5] za tworzenie wojska polskiego był odpowiedzialny naczelny dowódca wojskowy mocarstw sprzymierzonych. W umowie zawartej między Niemcami i Austro-Węgrami ustalono, że zadanie zorganizowania wojska polskiego zostanie powierzone generałowi Hansowi von Beselerowi, generalnemu gubernatorowi warszawskiemu, który do czasu ustanowienia głowy państwa polskiego miał pełnić obowiązki wodza naczelnego. Utrata mocy przez powyższe rozporządzenie oraz ustanowienie przez władze okupacyjne 27 października 1917 r. Rady Regencyjnej, jako najwyższej władzy państwowej, aż do jej objęcia przez króla lub regenta[i], nie spowodowało zmiany na stanowisku naczelnego dowódcy.

W dniu 12 października 1918 r. Rada Regencyjna ogłosiła przejęcie zwierzchniej władzy nad wojskiem, po jego zaprzysiężeniu na wierność państwu polskiemu i Radzie Regencyjnej. Zaprzysiężenie to nastąpiło 13 października 1918 r., zaś 21 października generalny gubernator warszawski złożył funkcję naczelnego dowódcy[23]. Gen. Beseler zaakceptował zwierzchnią władzę Rady Regencyjnej, przedkładając jej do rozstrzygnięcia wnioski o awansowanie oficerów Wojska Polskiego[24]. 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu część swojej władzy zwierzchniej, w zakresie obejmującym władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk.

Sądy[edytuj]

Gmach Gimnazjum Państwowego im. Stanisława Staszica w Lublinie - od grudnia 1917 r. siedziba królewsko-polskich sądów w Lublinie

Od 1 września 1917 r. zarząd wymiaru sprawiedliwości przekazany został przez władze okupacyjne Departamentowi Sprawiedliwości tymczasowej Rady Stanu. Sądy królewsko-polskie orzekały "w imieniu Korony Polskiej". Organizacja sądownictwa zakładała strukturę czteroszczeblową, obejmującą sądy pokoju, sądy okręgowe, sądy apelacyjne oraz Sąd Najwyższy. Podstawowymi zasadami postępowania były dwuinstancyjność oraz kasacja. Początkowo istniało 15 sądów okręgowych i dwa sądy apelacyjne - w Warszawie i Lublinie. Apelacji warszawskiej podlegały sądy okręgowe w Warszawie, Płocku, Włocławku, Kaliszu, Siedlcach, Mławie, Łomży, Łowiczu, Łodzi, Częstochowie i Sosnowcu, lubelskiej zaś - sądy okręgowe w Lublinie, Kielcach, Radomiu, Piotrkowie i Zamościu[25]. Istniejąca okupacja miała wpływ na ograniczenie właściwości sądów królewsko-polskich na rzecz sądów wojskowych państw-okupantów[7][26].

Królewsko-polskie sądy w Lublinie uznały suwerenną władzę Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, kontrolującego to miasto od 7 listopada 1918 r., i zaczęły wydawać wyroki "w imieniu Republiki Polskiej"[27].

Konstytucja[edytuj]

Zasady tymczasowego konstytucyjnego urządzenia państwa polskiego zostały określone przez okupantów w patencie z 12 września 1917 r. o ustanowieniu Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem[8]. Tymczasowa organizacja władz naczelnych w Królestwie Polskim została określona przez Radę Regencyjną dekretem z 3 stycznia 1918 r.[20].

Komisja Konstytucyjno-Sejmowa tymczasowej Rady Stanu przyjęła projekt konstytucji Królestwa Polskiego w dniu 28 lipca 1917 r. Natomiast zgodnie z art. 20 ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego[28] organ ten miał powziąć uchwały w sprawie projektu konstytucji Królestwa Polskiego, utworzenia Senatu i izby posłów. Do momentu rozwiązania Rady Stanu uchwały te nie zostały wydane. Dekretem z dnia 7 listopada 1918 r.[29] Rada Regencyjna nakazała zwołanie Sejmu niezwłocznie po opracowaniu przez rząd ordynacji wyborczej. Zadaniem Sejmu miało być określenie organizacji zwierzchniej władzy państwowej, która miała zastąpić Radę Regencyjną. Poza rozwiązaniem Rady Stanu dekret ten nie został wykonany. Uchwałami z 11 i 14 listopada Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu zwierzchnią władzę państwową, zobowiązując go do przekazania tej władzy przyszłemu Rządowi Narodowemu.

Przekształcenie w republikę[edytuj]

W dniu 14 listopada 1918 Rada Regencyjna Królestwa Polskiego rozwiązała się i przekazała zwierzchnią władzę państwową Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu[30]. W stanowionych tego dnia aktach Piłsudski po raz pierwszy określił państwo polskie jako republikę[31]. Na podstawie wydanego przez siebie w dniu 22 listopada 1918 r. dekretu, Naczelny Dowódca Józef Piłsudski objął najwyższą władzę Republiki Polskiej, jako Tymczasowy Naczelnik Państwa[32].

W czasie faktycznego sprawowania najwyższej władzy przez Naczelnego Dowódcę Józefa Piłsudskiego, bez wymaganego prawem ogłaszania aktów prawnych[j] dotyczących zniesienia monarchii, w dniach od 14 do 29 listopada 1918 r. państwo polskie formalnie dalej było królestwem. Dopiero wydany 29 listopada 1918 r. Dziennik Praw Państwa Polskiego nr 17 zawierał orędzie Rady Regencyjnej z dnia 14 listopada w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej naczelnemu dowódcy wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu (poz. 39), a także dekrety Józefa Piłsudskiego z dnia 14 listopada oraz z dnia 22 listopada - o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (poz. 40 i 41)[k].

Terytorium[edytuj]

Jedna z wersji "polskiego pasa granicznego", a także inne niemieckie cele wojenne na wschodzie

W proklamacji z 5 listopada 1916 r. podano, że Królestwo Polskie powstanie na ziemiach "wydartych" Rosji. W akcie tym władze okupacyjne uchyliły się jednak od określenia granic Królestwa. Faktycznie Królestwo Polskie funkcjonowało jedynie na obszarze o powierzchni 108 192 km²[33], na którym administrację okupacyjną państw centralnych stanowiły Generalne Gubernatorstwa Warszawskie i Lubelskie.

Podstawę prawną do rozporządzania przez państwa centralne terenami zdobytymi od Rosji dał dopiero art. 3 traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją, zawartego 3 marca 1918 r. w Brześciu Litewskim, zgodnie z którym Niemcy i Austro-Węgry miały ustalić los tych terytoriów w porozumieniu z ich ludnością.

Bez terenów okupacji wojskowej[edytuj]

Orientacyjne rozgraniczenie z Ober-Ostem

Królestwo Polskie aktu 5 listopada nie obejmowało obszarów poddanych okupacji wojskowej, tj. obszarów Litwy, Białorusi i guberni suwalskiej (12 162 km²)[33] - w ramach Ober-Ost, oraz powiatów chełmskiego, bialskiego, konstantynowskiego i włodawskiego (6 448 km²) - w ramach obszaru etapowego Bugu[l][21].

W skierowanej do rządów Niemiec i Austro-Węgier poufnej nocie z 29 kwietnia 1918 r. rząd Steczkowskiego akceptował utratę czterech północnych powiatów guberni suwalskiej, proponując rekompensatę z tego tytułu na ziemiach zabranych[22]. Natomiast z dniem 16 listopada 1918 r. kierownik ministrów oraz kierownik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, mianując Komisarzy Rządu Polskiego "w północnej części byłego Królestwa Polskiego", powołali komisarzy także dla powiatów guberni suwalskiej[m][34]. Nominalna władza Królestwa Polskiego nad powiatami nadbużańskimi została zaznaczona w październiku 1918 r., w związku z określeniem obszaru działania Komisji Ziemskich Okręgowych.

23 marca 1918 r. władze Niemiec uznały uzgodnioną wcześniej deklarację Litewskiej Rady Państwowej w sprawie niepodległości Litwy, posiadającej stolicę w Wilnie[n][19][11]. W związku z próbami rozbrajania oddziałów niemieckich na obszarze etapowym, w dniu 18 listopada 1918 r. zawarto pomiędzy władzami polskimi, a Ober-Ostem, umowę ustanawiającą linię demarkacyjną, wyznaczoną miejscowościami Wisznica - Międzyrzec – Łosice – Mielnik – Siemiatycze – Łapy.

Information icon.svg Zobacz też: Krwawe Dni Międzyrzeca.

Przejęcie Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego[edytuj]

Z dniem 29 października 1918 r. Rada Regencyjna powołała Juliusza Zdanowskiego na stanowisko Komisarza Generalnego Rządu na obszarze okupacji austro-węgierskiej[35]. Natomiast dekretami z 30 października[36] i 4 listopada[37] Rada Regencyjna określiła organizację władz oraz zarządu sprawami komunalnymi na terenie c. i k. Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego.

Nie posiadając w pełni zorganizowanych sił zbrojnych, posiadającego autorytet rządu oraz własnej administracji lokalnej, władze Królestwa Polskiego nie były w stanie skutecznie kontrolować obszaru Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego, po przekazaniu im 3 listopada 1918 r. administracji przez generalnego gubernatora gen. Lipoščaka. W efekcie w Lublinie powstał wrogi Radzie Regencyjnej Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, zaś Królestwo Polskie nie posiadało wystarczających możliwości i zasobów, by go zlikwidować[17].

Próba podporządkowania Galicji[edytuj]

Mapa dotycząca kształtowania się granic niepodległego państwa od 1918 r. daje też pogląd o terytorium kontrolowanym przez Królestwo Polskie aktu 5 listopada

2 listopada 1918 r. Rada Regencyjna podała do wiadomości, że z dniem 31 października 1918 r. ustanowiła Komisarza Generalnego Polskiego Rządu dla Galicji i polskiej części Śląska, z siedzibą we Lwowie[38]. Tymczasem, w związku z postępującym rozpadem Austro-Węgier, władzę na terenie zachodniej Galicji przejęła 31 października 1918 r. Polska Komisja Likwidacyjna, odmawiając uznania komisarza rządu warszawskiego[o][39], zaś 1 listopada 1918 r. Lwów został opanowany przez wojska zachodnioukraińskie.

Nominalnym przejawem sprawowania zwierzchniej władzy w Galicji przez organy Królestwa Polskiego były dokonanie przez Radę Regencyjną promocji płk. Bolesława Roji, dowódcy Polskiej Komendy Wojskowej w Krakowie, na stopień generalski, oraz potwierdzenie sprawowanej przez niego władzy wojskowej w Krakowie[38], a także podjęcie nadzoru nad uczelniami wyższymi w Galicji przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego[40] w związku z podporządkowaniem się Uniwersytetu Jagiellońskiego władzom warszawskim.

Granice[edytuj]

Kwestia granicy z Niemcami[edytuj]

Przesunięcie granic Niemiec na wschód było jednym z nieoficjalnych celów wojennych tego państwa. Niezależnie od działań związanych z uregulowaniem kwestii polskiej, w czasie trwania pierwszej wojny światowej władze Niemiec oraz Austro-Węgier prowadziły poufne rozważania odnośnie zakresu aneksji, jakie miały być dokonane na terenie okupowanego Królestwa Kongresowego na rzecz Niemiec, tj. tzw. "polskiego pasa granicznego". Zasadniczo rozważany rozmiar anektowanego terytorium miał być tym mniejszy, im bardziej państwo polskie byłoby podporządkowane Niemcom. Według maksymalnej koncepcji sztabu generalnego armii niemieckiej nowa strategiczna granica Niemiec powinna przebiegać wzdłuż linii wyznaczonej przez rzeki Biebrzę, Narew, Wisłę, Bzurę i Wartę[41]. W poufnej nocie z 29 kwietnia 1918 r., skierowanej do rządów Niemiec i Austro-Węgier, rząd Steczkowskiego, powołując się na ponownie pojawiające się pogłoski o zamierzonej "regulacji granicy" Niemiec, stał na stanowisku, iż terytorium Królestwa Kongresowego jest nienaruszalne[22]. W związku z klęską militarną Niemiec na froncie zachodnim w lecie 1918 r. powyższe projekty aneksyjne stały się niemożliwe do realizacji, natomiast Niemcy zaczęły bronić status quo w zakresie swoich wschodnich granic[41].

Information icon.svg Zobacz też: Terytorium Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę.

Problem granicy z Ukrainą[edytuj]

W wyniku traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą, zawartego 9 lutego 1918 r. w Brześciu Litewskim, państwa centralne miały przekazać Ukraińskiej Republice Ludowej ziemię chełmską i część Podlasia. Określona w powyższym traktacie granica miała biegnąć na północ od istniejącej granicy pomiędzy Austro-Węgrami a Ukrainą, zaczynając od Tarnogrodu, według linii: Biłgoraj, Szczebrzeszyn, Krasnystaw, Puchaczów, Radzyń, Międzyrzec, Sarnaki i Mielnik[p][42]. Zgodnie z protokołem z 4 marca 1918 r., dotyczącym wykonania powyższych postanowień, granica mogła zostać wytyczona na wschód od powyższej linii, biorąc pod uwagę stosunki etniczne i życzenia ludności, przy udziale przedstawicieli Polski[43]. Traktat ten nie został ratyfikowany przez Niemcy i Austro-Węgry, a tereny na wschód od linii wyznaczonej w traktacie z Ukrainą nie zostały faktycznie przekazane temu państwu.

Powyższa cesja stanowiła przekroczenie uprawnień władz okupacyjnych określonych w konwencji haskiej IV. Nie został również dopełniony warunek ustalenia losu tego obszaru w porozumieniu jego ludnością, co było wymagane postanowieniami art. III traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją, zawartego 3 marca 1918 r. w Brześciu Litewskim. Tymczasem Królestwo Polskie nie było stroną powyższych traktatów pokojowych[q]. Zgodnie z postanowieniami art. 116 traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r., strony tego traktatu, w tym Niemcy, uznały traktat brzeski z bolszewikami za niebyły.

Information icon.svg Zobacz też: Gubernia chełmska.

Podział terytorialny[edytuj]

Dominującym elementem podziału terytorialnego Królestwa było rozgraniczenie stref okupacyjnych, ponieważ okupanci poważnie ograniczyli możliwość przekraczania tej granicy. Rozgraniczenie Generalnych Gubernatorstw stanowiło również granicę celną pomiędzy Niemcami a Austro-Węgrami.

Jedyną jednostką podziału administracyjnego Generalnych Gubernatorstw był powiat[44]. Podział na powiaty został wykorzystany do przeprowadzenia pośrednich wyborów do Rady Stanu[28] oraz do określenia okręgów Komisji Ziemskich Okręgowych[45].

Administracjami specjalnymi, działającymi w okręgach obejmujących kilka powiatów, były administracja wojskowa[46] oraz urzędy ziemskie[45]. Również okręgi Sądów Okręgowych obejmowały kilka powiatów, w niektórych przypadkach odpowiadając guberniom[r]. Natomiast okręgi Sądów Apelacyjnych w Warszawie i Lublinie określone zostały w oparciu obszary obu stref okupacyjnych.

Siły zbrojne[edytuj]

Ustanowienie zależnego od Niemiec i Austro-Węgier Królestwa Polskiego było przede wszystkim spowodowane faktem, że przedłużająca się I wojna światowa zmusiła państwa centralne do poszukiwania rezerw mobilizacyjnych na okupowanych ziemiach polskich. Ostatecznie jednak korzystny dla państw centralnych przebieg wojny na froncie wschodnim spowodował, że polska armia przestała być potrzebna Cesarstwu Niemieckiemu. Przez cały okres swojego istnienia tymczasowa Rada Stanu odmówiła wydania odezwy werbunkowej. Odezwa taka została wydana w imieniu Prezydenta Ministrów dopiero 28 września 1918 r.[47].

W Królestwie[edytuj]

Information icon.svg Osobne artykuły: Legiony Polskie 1914-1918, Polski Korpus Posiłkowy i Polska Siła Zbrojna.

Tworzonym od podstaw przez niemiecką administrację okupacyjną siłami zbrojnymi Królestwa Polskiego aktu 5 listopada, była Polska Siła Zbrojna. W związku z tym do listopada 1918 r. oddziały Polskiej Siły Zbrojnej były rozlokowane przede wszystkim na terenie Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego.

10 kwietnia 1917 r. do dyspozycji niemieckich władz okupacyjnych przekazany został, liczący ponad 21 tysięcy żołnierzy, Polski Korpus Posiłkowy. Korpus ten stanowił jedynie rezerwuar kadrowy dla Polskiej Siły Zbrojnej, która została zorganizowana jako kursy szkoleniowe dla żołnierzy będących obywatelami Królestwa Polskiego. Kursy te znajdowały się pod dowództwem oficerów armii niemieckiej. W lipcu 1917 r., po kryzysie przysięgowym w Polskim Korpusie Posiłkowym, w Polska Siła Zbrojna liczyła 2800 ochotników, zaś sam Polski Korpus Posiłkowy, w którym pozostała II Brygada Legionów, został oddany pod dowództwo austro-węgierskie.

Z chwilą zadeklarowania przejęcia przez Radę Regencyjną w dniu 12 października 1918 r. zwierzchniej władzy nad wojskiem zaczęto stosować określenie Wojsko Polskie. 24 października 1918 r. usunięto z wojska polskiego niemieckich oficerów[23].

Zawiązanie się 7 listopada 1918 r. w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej uniemożliwiło zorganizowanie tam lokalnego inspektoratu WP, zaś wywołanie buntu w przybyłym tam z Warszawy I batalionie 2 pułku piechoty opóźniło odsiecz dla Lwowa. Rząd lubelski mianował swojego Ministra Spraw Wojskowych płk. Rydza na stopień generała porucznika, zaś Naczelny Dowódca WP Józef Piłsudski nie uznał tego awansu[48]. Niemniej jednak Naczelny Dowódca WP zatwierdził jako warunkowe, nominacje oficerskie dokonane przez Rydza do 21 listopada 1918 r.

Na wschodzie[edytuj]

Od marca do czerwca 1918 r. Rada Regencyjna sprawowała zwierzchnictwo nad korpusami polskimi w Rosji. I tak 4 marca 1918 r. Radzie Regencyjnej podporządkowała się Rada Naczelna Polskiej Siły Zbrojnej, natomiast 6 marca 1918 r. Rada Regencyjna objęła zwierzchnią władzę nad I Korpusem Polskim w Rosji[49]. W kwietniu 1918 r. Rada Regencyjna powołała gen. Aleksandra Osińskiego na stanowisko naczelnego dowódcy Wojsk Polskich na Ukrainie, któremu podporządkowały się II i III Korpus. Na rozkaz gen. Osińskiego, 18 kwietnia 1918 r. gen. Haller zatrzymał w rejonie Kaniowa maszerujący za Dniepr II Korpus[50]. 10 maja 1918 r., powołując się wydany przez Główną Kwaterę armii niemieckiej zakaz podejmowania przez Radę Regencyjną decyzji politycznych dotyczących wojska, Rada zwolniła dowódcę I Korpusu Polskiego z podległości, a żołnierzy korpusu - ze złożonej jej przysięgi[51]. W okresie od kwietnia do czerwca 1918 r., siłą, albo pod groźbą użycia siły korpusy polskie zostały rozbrojone i rozformowane przez Niemcy i Austro-Węgry.

Information icon.svg Zobacz też: Bitwa pod Kaniowem.

W odpowiedzi prośbę Rady Ziemi Mińskiej o obronę kresów przed anarchią i bolszewizmem, Szef Sztabu Generalnego, rozkazem z 28 października 1918 r. mianował gen. Wejtko kierownikiem wszystkich formacji samoobrony na Litwie i Białorusi[s], zaś płk. Kobordo - naczelnikiem formacji samoobrony Białorusi. Rozkaz ten gen. Wejtko otrzymał 31 października, zaś pismem z 5 listopada poinformował Szefa Sztabu Generalnego o podjętych czynnościach. Żołnierze samoobrony formalnie nie wchodzili w skład Wojska Polskiego[t][52].

W Galicji[edytuj]

Na organizowanie wojska polskiego w Galicji, w październiku i listopadzie 1918 r., miały wpływ konieczność rozbrojenia wojsk austro-węgierskich, stacjonujących na terenie tej prowincji, oraz zajęcie wschodniej części Galicji przez wojska zachodnioukraińskie, działające przy wsparciu dowództwa Armii Austro-Węgier. Istotne działania, takie jak oswobodzenie Krakowa, czy obrona Lwowa, następowały samorzutnie[u][53].

W dniu 31 października 1918 r. żołnierze narodowości polskiej przejęli kontrolę nad Krakowem, zaś brygadier Bolesław Roja, objąłszy dowództwo nad oddziałami polskimi w Krakowie i w zachodniej Galicji, podporządkował się szefowi Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, gen. Tadeuszowi Rozwadowskiemu[38][v][54]. Pismem z 13 listopada 1918 r. Józef Piłsudski, Naczelny Dowódca WP, poinformował gen. Roję o przejęciu pod swoje rozkazy wszystkich polskich oddziałów i formacji na ziemiach polskich.

Poza wysłaniem do Krakowa I batalionu 2 pułku piechoty, który dotarł tam 5 listopada 1918 r.[55], w listopadzie 1918 r. działalność władz Królestwa Polskiego w zakresie spraw wojskowych na terenie Galicji przejawiała się poprzez nie w każdym przypadku skuteczne akty urzędowe, takie jak:

  • rozkaz Szefa Sztabu Głównego WP z 1 listopada 1918 r.[38], potwierdzający gen. Puchalskiego na stanowisku naczelnego dowódcy WP w Galicji, a gen. Roję - na stanowisku polskiego komendanta wojskowego w obrębie korpusowym Krakowa[w][53],
  • wydane 4 listopada 1918 r. przez Radę Regencyjną - reskrypt w sprawie powierzenia gen. Stanisławowi Szeptyckiemu tymczasowego dowództwa sił zbrojnych na obszarze dawnej okupacji austro-węgierskiej oraz w Galicji,[56] oraz dekret w przedmiocie tworzenia armji narodowej[57], nakazujący tworzenie jednostek bojowych z formacji liniowych przejętych z wojsk austriackich,
  • rozkaz Szefa Sztabu Generalnego z 10 listopada 1918 r., potwierdzający utworzenie okręgów wojskowych w Krakowie, Przemyślu i Lwowie oraz określający sposób ich zasilania żołnierzami z okręgów wojskowych, zorganizowanych poza Galicją[46].

Gospodarka[edytuj]

Polish banknote from 1917 - 10 Marek Polskich.jpg

Negatywne skutki rosyjskiej ewakuacji ludności, przemysłu i instytucji finansowych. Rabunkowa eksploatacja ekonomiczna przez okupantów (rekwizycje żywności, metalowych przedmiotów, wyrąb lasów, praca przymusowa w Niemczech). Zniszczenie przemysłu - w tym włókienniczego w Łodzi - likwidacja konkurencji. Drenaż finansowy - marka polska - jednostka monetarna wprowadzona przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim, emitowana przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową - niekorzystne kursy wymiany rubla, wycofanie rubla z obiegu[58]. Granica stref okupacyjnych granicą celną.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Społeczeństwo[edytuj]

Podział polityczny pod kątem współpracy z okupantami - na aktywistów i pasywistów - przechodzący w podział społeczny. Skutki migracji wojennych, w tym - ewakuacji Królestwa Polskiego w 1915 r.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Kultura[edytuj]

Do 1917 r. na scenach warszawskich teatrów oraz w filmach produkowanych przez wytwórnię filmową Sfinks występowała Pola Negri[x][59].

18 marca 1918 r. w warszawskiej kawiarni „Udziałowa" odbyło się spotkanie grupy autorów, muzyków, krytyków i działaczy kulturalnych, inicjujące powołanie polskiego Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych. Zaś w dniach 20-22 września 1918 r. odbył się I Zjazd Polskich Stowarzyszeń Sportowych i Gimnastycznych w Warszawie.

Realia niemieckiej okupacji przedstawił Józef Rapacki w cyklu graficznym pt. Pro memoria. Prusak w Polsce, wydanym nakładem Tygodnika Ilustrowanego.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. ↑ W Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim.
  2. ↑ W Generalnym Gubernatorstwie Lubelskim.
  3. ↑ nieformalnie - Regentschaftskönigreich Polen - brak było faktycznej regencji, skoro królestwo nie posiadało ani króla, ani zastępującego go regenta.
  4. ↑ Z powodu przekazania Legionów Austro-Węgrom przez niemieckie władze okupacyjne bez zgody Rady.
  5. ↑ Wzmianka w art. I ust. 3 patentu dotycząca Prezydenta Ministrów.
  6. ↑ Jednym z bardziej znanych, branych pod uwagę kandydatów był Karol Stefan Habsburg. Była to kandydatura kompromisowa, zaproponowana przez Dyrektora Departamentu Spraw Politycznych na konferencji w Spa. Osoba arcyksięcia Karola Stefana ostatecznie nie została zaakceptowana przez władze Niemiec - jako wariant rozwiązania austro-polskiego, oraz przez cesarza Austrii - z przyczyn ambicjonalnych.
  7. ↑ W 1925 r. Aleksander Kakowski otrzymał dożywotnio tytuł prymasa Królestwa Polskiego i piastował ten tytuł jako ostatni.
  8. ↑ Stosownie do postanowień art. 37 dekretu Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem z 3 stycznia 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 1, poz. 1)
  9. ↑ Zgodnie z art. I ust. 1 patentu o ustanowieniu Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem.
  10. ↑ Stosownie do postanowień art. 21 dekretu o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem.
  11. ↑ Wymienione wyżej akty były jednak na bieżąco publikowane w "Monitorze Polskim", co odzwierciedlało stan faktyczny, dotyczący zmiany ustroju tworzącego się państwa z monarchii na republikę.
  12. ↑ Łącznie okupacji wojskowej poddany był obszar Królestwa kongresowego o powierzchni 18 610 km². Brak sprawowania władzy na terenie guberni suwalskiej został potwierdzony w przepisach dotyczących Rady Stanu Królestwa Polskiego. Zgodnie bowiem z art. 2 lit. a ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego z 4 lutego 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 2, poz. 2) w skład tego organu powoływano jedynie sześciu z siedmiu biskupów diecezjalnych metropolii warszawskiej, co faktycznie skutkowało nieobecnością biskupa augustowskiego. Załącznik do teżje ustawy określał obszar, na którym miały odbyć się wybory do tego organu.
  13. ↑ .Przy czym powiaty mariampolski, władysławowski i wyłkowyski miały jednego wspólnego komisarza
  14. ↑ Na przełomie stycznia i lutego 1917 r. niemieckie władze okupacyjne nie wyraziły zgody, aby pieczęci urzędowe tymczasowej Rady Stanu, nawiązując do polskich tradycji państwowych przerwanych z chwilą upadku powstania listopadowego, zawierały obok orła białego Pogoń. Brak zgody na Pogoń w pieczęci uzasadniony został obawą zgłoszenia na tej właśnie podstawie roszczeń terytorialnych do ziem litewskich.
  15. ↑ Mianowany na stanowisko Komisarza Generalnego Witold Czartoryski bez powodzenia próbował negocjować z Polską Komisją Likwidacyjną - Wincenty Witos i Jędrzej Moraczewski oświadczyli mu, że "rządy panów minęły" oraz że Rada Regencyjna, ustanowiona i zależna od okupantów, nie może pretendować do władzy nad Polską
  16. ↑ Dalej na północ od Bugu według linii: Wysokie Litewskie, Kamieniec Litewski, Prużana i Jezioro Wygonowskie.
  17. ↑ Zgodnie z postanowieniami art. V patentu o ustanowieniu Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem międzynarodowa reprezentacja Królestwa Polskiego i prawo zawierania umów międzynarodowych mogły być wykonywane przez polską władzę państwową dopiero po ukończeniu okupacji.
  18. ↑ W okręgu Sądu Apelacyjnego w Lublinie - okręgi Sądów Okręgowych w Kielcach, Lublinie i Radomiu.
  19. ↑ Rozkazem z 18 listopada 1918 r. Komendant OG Polskiej Organizacji Wojskowej mianował gen. Wejtko kierownikiem ujawnionych formacji wojskowych na Litwie i Białorusi. Dekeretem z 8 grudnia 1918 r. Naczelny Dowódca Wojska Polskiego przyjął do Wojska Polskiego gen. mjr. Władysława Wejtko oraz mianował go dowódcą wszystkich formacji Samoobrony krajowej Litwy i Białorusi.
  20. ↑ W raporcie z 4 grudnia 1918 r., skierowanym do Szefa Sztabu Generalnego, gen. Wejtko wnosił o zaliczenie formacji wojskowych na Litwie do służby czynnej wojska polskiego, zaś rozkazem z 29 grudnia 1918 r. gen Wejtko rozwiązał Samoobronę Krajową Litwy i Białorusi oraz nakazał wstąpienie jej członkom do wojska polskiego w Wilnie. Płk Kobordo został przyjęty do Wojska Polskiego z dniem 9 grudnia 1918 r. (Dziennik Rozkazów Wojskowych z 16 stycznia 1919 r. Nr 4, poz. 169).
  21. ↑ W drugiej połowie października 1918 r. przebywający we Lwowie płk. Władysław Sikorski utworzył z żołnierzy byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego we Lwowie batalion zapasowy WP, wysyłający byłych legionistów oraz żołnierzy austriackich narodowości polskiej do Królestwa. W dniu 31 października 1918 r. stan tego batalionu wynosił 32 żołnierzy. Zajęcie Lwowa przez wojska zachodnioukraińskie w dniu 1 listopada 1918 r. wymusiło podporządkowanie się tych niewielkich sił jednolitej polskiej Komendzie Naczelnej.
  22. ↑ 8 listopada 1918 r. podczas uroczystej mszy na Wawelu oficerowie i żołnierze polscy w obecności gen. Rozwadowskiego złożyli przysięgę według roty ustalonej przez Radę Regencyjną. Jednocześnie gen. Roja zachował neutralną postawę wobec Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie, odmawiając opublikowania komunikatu gen. Rozwadowskiego, skierowanego przeciwko temu rządowi.
  23. ↑ Gen. Lamezan, powołany tym rozkazem na dowódcę WP we Lwowie, nie przyłączył się do polskich oddziałów walczących z wojskami zachodnioukraińskimi.
  24. ↑ Np. w czerwcu 1918 w Warszawie działały Teatr Wielki, Teatr Rozmaitości, Teatr Polski, Teatr Letni, Teatr Nowości oraz Teatr Mały.

Przypisy

  1. ↑ Dz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XV.
  2. ↑ Dz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XVI.
  3. ↑ Dz. Rozp. c i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XVII.
  4. ↑ Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 52, poz. 181.
  5. ↑ 5,0 5,1 Rozporządzenie generalnego gubernatora warszawskiego oraz c. i k. generalnego gubernatora wojskowego z dnia 6 grudnia 1916 r. o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem (Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 55, poz. 210, Dz. Rozp. c i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XIX, poz. 120).
  6. ↑ Ustawa Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej z dnia 9 grudnia 1916 r. (Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 57 z 13 grudnia 1916 r.), opublikowana również w Gazecie Sądowej Warszawskiej nr 10 z 10 marca 1917 r.
  7. ↑ 7,0 7,1 Dz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XIV.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Dz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XVI, poz. 75.
  9. ↑ Rozporządzenie z dnia 26-go września 1917 r., dotyczące szkolnictwa (Dz. Rozp. c i k. Zarządu Wojskowego Cz. XVIII, poz. 78).
  10. ↑ M. P. Nr 8 z 15 lutego 1918 r.
  11. ↑ 11,0 11,1 Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 32 z 25 marca 1918 r.
  12. ↑ Cezary Berezowski: Powstanie państwa polskiego w świetle prawa narodów. Warszawa: Wydawnictwo Themis Polska, 1934.
  13. ↑ Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 42 z 10 kwietnia 1918 r.
  14. ↑ M. P. Nr 161 z 28 września 1918 r.
  15. ↑ Orędzie Rady Regencyjnej do narodu polskiego z 7 października 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 12, poz. 23).
  16. ↑ Dekret w przedmiocie objęcia przez Radę Regencyjną władzy zwierzchniej nad wojskiem z 12 października 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 13, poz. 26).
  17. ↑ 17,0 17,1 Andrzej Ajnenkiel: Z dziejów Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie. W: "Kwartalnik Historyczny", R. LXV, 1958, nr 4 [on-line]. Biblioteka Wirtualna, 1958. [dostęp 2011-12-09].
  18. ↑ Ludomir Grendyszyński, Władysław Mech: Prace Departamentów i Biur Tymczasowej Rady Stanu Królestwa Polskiego: wykonane lub przygotowane przez czas jej istnienia t.j. od dnia 15 stycznia do 1 września 1917 roku (opis bibliograficzny) (pol.). W: Katalog główny Biblioteki Sejmowej [on-line]. 1918. [dostęp 26-11-2011].
  19. ↑ 19,0 19,1 Włodzimierz Suleja: Tymczasowa Rada Stanu. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1998. ISBN 83-7059-290-2.
  20. ↑ 20,0 20,1 Dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem (Dz. U. z 1918 r. Nr 1, poz. 1).
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 Bogdan Hutten-Czapski: Sześćdziesiąt lat życia towarzyskiego i politycznego t. 2. Warszawa: Księgarnia F. Hoesicka, 1936, s. 324-610. - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 6-01-2012].
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Kazimierz Kumaniecki: Zbiór najważniejszych dokumentów do powstania państwa polskiego. Kraków-Warszawa: Księgarnia J. Czerneckiego, 1920. - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 6-01-2012].
  23. ↑ 23,0 23,1 Mariusz Patelski: Formowanie Wojska Polskiego a rocznica niepodległości (pol.). strona KIK w Opolu, 09-11-2003. [dostęp 02-04-2012].
  24. ↑ Reskrypty Rady Regencyjnej z 15 i 18 października 1918 r. (Dz. Rozp. Komisji Wojskowej Nr 1, poz. 7 i 8) oraz reskrypt Rady Regencyjnej z 31 października 1918 r. (Dz. Rozp. Komisji Wojskowej Nr 2, poz. 22).
  25. ↑ Art. 1 Przepisów wykonawczych do reskryptu Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w przedmiocie utworzenia Królewsko - Polskiego Sądu Okręgowego w Zamościu (Dz. U. z 1918 r. Nr 5, poz. 12).
  26. ↑ Artur Korobowicz, Wojciech Witkowski: Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918). Kraków: Zakamycze, 1998, s. 269. ISBN 83-7211-043-3.
  27. ↑ Arkadiusz Bereza: Lublin jako ośrodek sądownictwa (pol.). portal Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN", 2005. [dostęp 18-10-2011].
  28. ↑ 28,0 28,1 Ustawa z dnia 4 lutego 1918 r. o Radzie Stanu Królestwa Polskiego (Dz. U. z 1918 r. Nr 2, poz. 2).
  29. ↑ Dz. U. z 1918 r. Nr 12, poz. 23
  30. ↑ Reskrypt Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu z 14 listopada 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 39)
  31. ↑ Dekret Naczelnego Dowódcy z 14 listopada 1918 (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 40 z dnia 29 listopada 1918 r.), opublikowany również w Monitorze Polskim Nr 203 z 14 listopada 1918 r., oraz nominacja Ignacego Daszyńskiego na stanowisko Prezydenta Ministrów.
  32. ↑ Dekret Naczelnego Dowódcy o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 41 z dnia 29 listopada 1918 r.), opublikowany również w Monitorze Polskim Nr 210 z 22 listopada 1918 r.
  33. ↑ 33,0 33,1 Andrzej Gawryszewski. Ludność Polski w XX wieku. „Monografie”. 5, s. 22. Warszawa: Polska Akademia Nauk Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania. ISSN 1643−2312.  online pdf (pol.). witryna Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania. [dostęp 2013-04-05].
  34. ↑ M. P. Nr 205 z 16 listopada 1918 r.
  35. ↑ M. P. Nr 188 z 29 października 1918 r.
  36. ↑ Dekret Rady Regencyjnej o organizacji władz na obszarze c. i k. Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego z dnia 30 października 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 15, poz. 33).
  37. ↑ Dekret Rady Regencyjnej w przedmiocie zarządu sprawami komunalnymi na terenie c. i k. wojskowego Generalnego Gubernatorstwa Lubelskiego z dnia 4 listopada 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 16, poz. 37).
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 M. P. Nr 191 z 2 listopada 1918 r.
  39. ↑ Andrzej Albert: Najnowsza historia Polski 1918-1980. Londyn: Wydawnictwo Puls, 1991, s. 39. ISBN 0-907587-59-3.
  40. ↑ M. P. Nr 198 z 8 listopada 1918 r.
  41. ↑ 41,0 41,1 Piotr Eberhardt. Projekty aneksyjne Cesarstwa Niemieckiego wobec ziem polskich podczas I wojny światowej. „Prace geograficzne”. 218 (1), s. 135-150, 2008. Warszawa: Polska Akademia Nauk. ISSN 0373-6547. 
  42. ↑ Por. art. II ust. 1 i 2 traktatu, opublikowanego w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 15 z 5 marca 1918 r.
  43. ↑ Informacja o treści protokołu w sprawie granicy polsko-ukraińskiej z 4 marca 1918 r. opublikowana w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 26 z 18 marca 1918 r.
  44. ↑ Por. rozporządzenie z dnia 17-go września 1917 r. dotyczące ustanowienia samorządu powiatowego (Dz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XVII, poz. 76).
  45. ↑ 45,0 45,1 Postanowienie Rady Ministrów z dnia 19 października 1918 r. w przedmiocie ustanowienia Komisji Ziemskich Okręgowych (Dz. U. z 1918 r. Nr 13, poz. 25).
  46. ↑ 46,0 46,1 Rozkazy Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 4 (Dz. Rozp. Komisji Wojskowej Nr 2 poz. 25) i nr 12 (Dz. Rozp. MSWojsk Nr 5 poz. 77)
  47. ↑ M. P. Nr 161 z 28 września 1918 r.
  48. ↑ Por. dekret Naczelnego Dowódcy WP z 16 listopada 1918 r. (Dz. Rozp. MSWojsk Nr 6, poz. 88), dotyczący powołania płk. Rydza-Śmigłego na stanowisko dowódcy okręgu generalnego w Lublinie, oraz dekret Naczelnego Dowódcy WP z 21 listopada 1918 r. (Dz. Rozp. MSWojsk Nr 6, poz. 107), dotyczący mianowania płk. Rydza-Śmigłego na stopień generała podporucznika.
  49. ↑ M. P. Nr 19 z 9 marca 1918 r.
  50. ↑ Eugeniusz Kozłowski, Mieczysław Wrzosek: Historia oręża polskiego 1795-1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 1984, s. 494-496. ISBN 83-214-0339-5.
  51. ↑ Tekst listu do gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego w: Stanisław Wojciechowski: Moje wspomnienia. Lwów-Warszawa: Książnica-Atlas, 1938, s. 363. [1]
  52. ↑ Władysław Wejtko: Samoobrona Litwy i Białorusi: szkic historyczny. Wilno: Związek Organizacyj Byłych Wojskowych w Wilnie, 1930, s. 9-20, 57-61, 64-67, 69. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 2013-06-03].
  53. ↑ 53,0 53,1 Czesław Mączyński: Boje lwowskie. Warszawa: Spółka Wyd. Rzeczpospolita, 1921. [2]
  54. ↑ Zob. treść komunikatu w: Lipiński Stanisław. Rząd lubelski. Kulisy powstania - 6-7 XI 1918. „Gazeta Wyborcza.Lublin”, 23.XII.2007. Angora.  [3]
  55. ↑ Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 196 z 6 listopada 1918 r.
  56. ↑ Dz. Rozp. MSWojsk. Nr 3, poz. 26 z 5.XI. 1918 r.
  57. ↑ Dz. U. z 1918 r. Nr 15, poz. 34.
  58. ↑ Henryk Cywiński: Dziesięć wieków pieniądza polskiego. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, s. 177-205. ISBN 83-205-3413-5.
  59. ↑ Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 70 z 13 czerwca 1918 r.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Wikisource-logo.svg
Zobacz w Wikiźródłach:
• konwencja haska IV
• akt 5 listopada 1916 r.
• patent z dnia 12-go września 1917 r. o ustanowieniu władzy państwowej w Królestwie Polskiem
• dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem z 3 stycznia 1918 r.
• ustawa o Radzie Stanu Królestwa Polskiego z 4 lutego 1918 r.
• odezwa Rady Regencyjnej w sprawie przekazania naczelnego dowództwa wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu z 11 listopada 1918 r.
• dekret Józefa Piłsudskiego z 14 listopada 1918
• depesza do szefów mocarstw z 16 listopada 1918 r., notyfikująca powstanie Państwa Polskiego
• dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 r.
Wikisource-logo.svg
Zobacz w Wikiźródłach:
Henryk Zieliński - Polska i sprawa polska podczas I wojny światowej
p • d • e
Ziemie I Rzeczypospolitej pod zaborami 1815–1918
Rosja
Ziemie I Rzeczypospolitej w 1815
Prusy
Austria
Austria, Prusy i Rosja
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Królestwo_Polskie_(1918)&oldid=36772928”