Królestwo Polskie (1917-1918)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa polskiego w roku 1918. Zobacz też: Królestwo Polskie.
Królestwo Polskie
Królestwo Kongresowe 1917-1918 II Rzeczpospolita
Flaga Polski
Godło Polski
Flaga Polski Godło Polski
Położenie Polski
Konstytucja dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem
Język urzędowy polski, niemiecki
Stolica Warszawa
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
(podczas organizacji)
Typ państwa państwo niesuwerenne
Ostatnia głowa państwa Józef Piłsudski Naczelny Dowódca Wojska Polskiego
Zależne od Niemiec i Austro-Węgier
Ostatni szef rządu kierownik ministrów
w prowizorium rządowym
Władysław Wróblewski
Powierzchnia
 • całkowita

108 192 km²
Liczba ludności ()
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

ok. 10,5 mln
osób/km²
Polacy, Niemcy, Żydzi, Ukraińcy
Jednostka monetarna rubel rosyjski
marka polska[a]
korona austro-węgierska[b]
Intronizacja Rady Regencyjnej 27 października 1918
Zaistnienie suwerenności pod względem międzynarodowym 29 marca 1918 – uprawomocnienie się traktatu brzeskiego – formalne uniezależnienie się od Rosji
Deklaracja niepodległości 7 października 1918
Przekształcenie w republikę przez Naczelnego Dowódcę WP Józefa Piłsudskiego
dekretem z 22 listopada 1918
Religia dominująca katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1
Mapa Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Królestwo Polskie (niem. Königreich Polen[c]) – fragmentaryczna państwowość, wyrażająca się w istnieniu instytucji państwowych (sądownictwa i szkolnictwa) pod egidą Rady Regencyjnej, wyposażonej formalnie przez mocarstwa okupujące terytorium Królestwa Polskiego, w atrybuty zwierzchnictwa[1].

Utworzenie niezależnego od Rosji Królestwa Polskiego Niemcy i Austro-Węgry oficjalnie zapowiedziały 5 listopada 1916 r. We wrześniu i październiku 1917 r. niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne wspólnie powołały władze polskie w okupowanym Królestwie Polskim. Formalną niezależność od Rosji Królestwo Polskie uzyskało 29 marca 1918 r., wraz z wejściem w życie traktatu pokojowego państw centralnych z bolszewickim rządem Rosji. W dniu 7 października 1918 r. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wydała deklarację niepodległości, zaś w listopadzie tegoż roku Królestwo Polskie stało się zalążkiem niepodległego państwa polskiego, określanego jako II Rzeczpospolita.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Zależne od państw centralnych władze polskie w Królestwie Polskim zostały powołane w efekcie ustaleń konferencji w Pszczynie z października 1916 r., na podstawie wspólnej proklamacji cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier z 5 listopada 1916 r., zawierającej obietnicę utworzenia państwa polskiego. Bezpośrednią przyczyną obietnicy utworzenia przez Niemcy i Austro-Węgry podporządkowanego im państwa polskiego była konieczność pozyskania nowych zasobów mobilizacyjnych na potrzeby wojny światowej. Powstanie takiego państwa wpisywało się w przyjętą przez Niemcy podczas I wojny światowej koncepcję Mitteleuropy, którą tworzyłyby niesuwerenne państwa, znajdujące się pod polityczną, ekonomiczną i wojskową kontrolą Niemiec.

Kalendarium wydarzeń politycznych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Polski (1914-1918).

1916[edytuj | edytuj kod]

Plakat niemieckich władz okupacyjnych zawierający treść proklamacji z 5 listopada 1916 r.
  • 10 października 1916 – spis ludności Królestwa Polskiego, w którym odnotowano ponad 1,4 mln mężczyzn w wieku od 16 do 45 lat
  • 18 października 1916 – konferencja niemiecko – austro-węgierska w Pszczynie
  • 28 i 30 października 1916 – wizyta w Berlinie i Wiedniu „autodelegacji” przedstawicieli polskiego społeczeństwa, wezwanych do przedłożenia okupantom życzeń Polaków
  • 5 listopada 1916 – proklamacja cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier zapowiadająca utworzenie Królestwa Polskiego[2]
  • 8 listopada 1916 – wydanie przez władze okupacyjne odezwy werbunkowej do Polaków[3]
  • 12 listopada 1916:
    • wydanie przez władze okupacyjne Przepisów dotyczących dobrowolnego wstępowania do wojska polskiego[4]
    • samowolne wydanie przez generalnego gubernatora warszawskiego rozporządzenia o Radzie Stanu i Sejmie w Królestwie Polskim[5][d]
  • 6 grudnia 1916 – ogłoszenie przez władze okupacyjne rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[6]

1917[edytuj | edytuj kod]

1918[edytuj | edytuj kod]

  • 8 stycznia 1918 – plan pokojowy prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona, obejmujący m.in. utworzenie niepodległego państwa polskiego
  • 9/10 lutego 1918 – zawarcie w Brześciu traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą
    • 11 lutego 1918 – dymisja rządu Jana Kucharzewskiego
    • 13 lutego 1918 – odezwa Rady Regencyjnej o oparciu jej władzy na woli narodu[10]
    • 15 lutego 1918 – skonfiskowanie przez cenzurę władz okupacyjnych Monitora Polskiego Nr 8, zawierającego odezwę Rady Regencyjnej do Wojska Polskiego[11]
    • 19 lutego 1918 – dymisja generalnego gubernatora lubelskiego gen. Stanisława Szeptyckiego
  • 3 marca 1918 – zawarcie w Brześciu traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją
  • 22 marca 1918 – rezolucja Reichstagu w sprawie wzięcia pod uwagę przez rząd Niemiec prawa do samostanowienia Polski, Litwy i Kurlandii
  • 23 marca 1918 – uznanie przez Niemcy niepodległości Litwy, ze stolicą w Wilnie[12]
  • 29 marca 1918 – uprawomocnienie się traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją[10]
  • 4 kwietnia 1918 – powołanie rządu Jana Kantego Steczkowskiego
  • 9 kwietnia 1918 – wybory do Rady Stanu[13]
  • 2 czerwca 1918 – otwarcie Rady Stanu
  • 28 września 1918 – odezwa werbunkowa, wydana w imieniu Prezydenta Ministrów[14]
  • 7 października 1918 – ogłoszenie przez Radę Regencyjną niepodległości Królestwa Polskiego, rozwiązanie Rady Stanu[15]
  • 12 października 1918 – przejęcie przez Radę Regencyjną zwierzchniej władzy nad Polską Siłą Zbrojną od generalnego gubernatora warszawskiego[16]
  • 21 października 1918 – złożenie przez generalnego gubernatora warszawskiego urzędu Naczelnego Wodza Wojsk Polskich
  • 22 października 1918 – przekazanie Radzie Regencyjnej pełni władzy w Generalnym Gubernatorstwie Lubelskim
  • 23 października 1918 – powołanie rządu Józefa Świeżyńskiego
  • 28 października 1918 – powstanie w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej, uniemożliwiające podporządkowanie Galicji władzy Rady Regencyjnej
  • 31 października 1918 – rozbrojenie wojsk austro-węgierskich w Krakowie
  • 1 listopada 1918 – zajęcie Lwowa przez wojska zachodnioukraińskie oraz ogłoszenie utworzenia Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej
  • 3 listopada 1918 – próba obalenia Rady Regencyjnej przez rząd Józefa Świeżyńskiego[17]
  • 6 listopada 1918 – zajęcie Lublina przez Polską Organizację Wojskową oraz utworzenie się tam Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, który postanowił o likwidacji Rady Regencyjnej
  • 8 listopada 1918 – powstanie Rady Żołnierskiej niemieckiego garnizonu warszawskiego[18]
  • 10 listopada 1918 – przyjazd Józefa Piłsudskiego do Warszawy
  • 11 listopada 1918:
    • wielka manifestacja PPS w Warszawie i strajk powszechny na rzecz poparcia rządu Daszyńskiego
    • powołanie przez Radę Regencyjną pułkownika Józefa Piłsudskiego na stanowisko Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich
    • samorozwiązanie Polskiej Organizacji Wojskowej
    • kapitulacja Niemiec i zawarcie rozejmu
  • 12 listopada 1918 – wyjazd generalnego gubernatora warszawskiego Hansa von Beselera z Warszawy
  • 13 listopada 1918 – kolejna wielka manifestacja PPS w Warszawie
  • 14 listopada 1918 – przekazanie zwierzchniej władzy państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojska Polskiego Józefowi Piłsudskiemu przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego, powierzenie Ignacemu Daszyńskiemu przez Józefa Piłsudskiego misji sformowania rządu
  • 17 listopada 1918 – sformowanie rządu i dymisja Ignacego Daszyńskiego ze stanowiska prezydenta ministrów

Ustrój[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja[edytuj | edytuj kod]

Zasady tymczasowego konstytucyjnego urządzenia państwa polskiego zostały określone przez okupantów w patencie z 12 września 1917 r. o ustanowieniu Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem[8]. W opublikowanej jedynie w prasie odezwie z 13 lutego 1918 r. Rada Regencyjna ogłosiła, iż stwierdzając naruszenie przez okupantów aktu 5 listopada 1916 r. oraz patentu z 12 września 1917 r.[f], prawo do sprawowania zwierzchniej władzy państwowej oprze na woli narodu[19]. Tymczasowa organizacja władz naczelnych w Królestwie Polskim została określona przez Radę Regencyjną dekretem z 3 stycznia 1918 r.[20]

Zgodnie z art. 20 ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego[21] organ ten miał powziąć uchwały w sprawie projektu konstytucji Królestwa Polskiego oraz utworzenia Senatu i izby posłów[g]. Na pierwszym posiedzeniu Rady Stanu w dniu 22 czerwca 1918 r. Rada Ministrów wniosła m.in. projekty ustawy o ordynacji wyborczej sejmowej oraz ustawy o porządku zwołania, otwarcia i obrad pierwszego sejmu polskiego[22]. Projekty te zostały przekazane Komisji Sejmowej Rady Stanu, a na posiedzeniu w dniu 4 lipca 1918 r. ustalono czteromiesięczny termin ich rozpatrzenia[23]. Do momentu rozwiązania Rady Stanu w dniu 7 października 1918 r. akty te nie zostały uchwalone.

Dekretem z dnia 7 listopada 1918 r.[24] Rada Regencyjna rozwiązała Radę Stanu oraz nakazała zwołanie Sejmu niezwłocznie po opracowaniu przez Radę Ministrów ordynacji wyborczej. Zgodnie z dekretem Rady Regencyjnej z dnia 15 października 1918 r.[25] zwołanie Sejmu konstytucyjnego miało nastąpić na zasadach określonych w orędziu z dnia 7 października, tj.: niezwłocznie, na podstawie opracowanej w ciągu miesiąca ustawy wyborczej, opartej na szerokich zasadach demokratycznych oraz zatwierdzonej i ogłoszonej przez Radę Regencyjną. Zadaniem Sejmu miało być ustanowienie zwierzchniej władzy państwowej, która miała zastąpić Radę Regencyjną. Poza rozwiązaniem Rady Stanu dekrety te nie zostały wykonane. Uchwałami z 11 i 14 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu zwierzchnią władzę państwową, zobowiązując go do przekazania tej władzy przyszłemu Rządowi Narodowemu.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Tymczasowa Rada Stanu, w sekcji Komisja Konstytucyjno-Sejmowa.

Tymczasowa organizacja władz[edytuj | edytuj kod]

27 października 1917 r. – Rada Regencyjna udaje się na Zamek po złożeniu przysięgi w katedrze – czwarty w tym samym szeregu – ks. prałat Zygmunt Chełmicki, sekretarz Rady

Patentem w sprawie Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem z 12 września 1917 r.[8] władze okupacyjne określiły główne organy władzy w Królestwie Polskim. Były to – Rada Regencyjna, sprawująca najwyższą władzę, aż do jej objęcia przez króla lub regenta, Rada Stanu, współdziałająca z Radą Regencyjną jako organ ustawodawczy, oraz Rada Ministrów[h]. Zgodnie z dekretem Rady Regencyjnej z dnia 3 stycznia 1918 r. taka organizacja władz była tymczasowa[20].

Kandydaci do Rady Regencyjnej zostali zaproponowani przez Komisję Przejściową Tymczasowej Rady Stanu, a powołani do Rady przez władze okupacyjne. Członkami Rady zostali arcybiskup Aleksander Kakowski[i], książę Zdzisław Lubomirski oraz Józef Ostrowski. Rada Regencyjna uroczyście rozpoczęła działalność 27 października 1917 r.[26][27], zaś 14 listopada 1918 r. swą władzę złożyła w ręce Naczelnego Dowódcy WP Józefa Piłsudskiego.

Wybory do Rady Stanu odbyły się 9 kwietnia 1918 r. Pierwsze posiedzenie organ ten odbył 21 czerwca 1918 r. Do odroczenia sesji w dniu 5 września 1918 r. Rada Stanu odbyła dwanaście posiedzeń plenarnych[28]. Z otrzymanych czternastu projektów ustaw ogłoszone przez Radę Regencyjną zostały cztery ustawy, uchwalone przez Radę Stanu[29]. W dniu 7 października 1918 r. Rada Regencyjna rozwiązała Radę Stanu[15].

Głównym organem władzy wykonawczej Królestwa Polskiego była Rada Ministrów. Władze okupacyjne zastrzegły sobie prawo do zatwierdzenia Prezydenta Ministrów, powołanego przez Radę Regencyjną[8]. Pierwszy, powołany 27 listopada 1917 r. przez Radę Regencyjną rząd pod przewodnictwem Jana Kucharzewskiego, przejął kompetencje, struktury i personel Komisji Przejściowej oraz Wydziału Wykonawczego Tymczasowej Rady Stanu[j]. O akceptację władz okupacyjnych nie występował Józef Świeżyński, powołany na stanowisko Prezydenta Ministrów 23 października 1918 r., tj. po deklaracji niepodległości z dnia 7 października 1918 r.

Władza wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z § 7 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem[6] za tworzenie wojska polskiego był odpowiedzialny naczelny dowódca wojskowy mocarstw sprzymierzonych. W umowie zawartej między Niemcami i Austro-Węgrami ustalono, że zadanie zorganizowania wojska polskiego zostanie powierzone generałowi Hansowi von Beselerowi, generalnemu gubernatorowi warszawskiemu, który do czasu ustanowienia głowy państwa polskiego miał pełnić obowiązki wodza naczelnego. Ustanowienie przez władze okupacyjne 27 października 1917 r. Rady Regencyjnej, jako najwyższej władzy państwowej, aż do jej objęcia przez króla lub regenta[k], nie spowodowało zmiany na stanowisku naczelnego dowódcy[10].

W dniu 12 października 1918 r. Rada Regencyjna ogłosiła przejęcie zwierzchniej władzy nad wojskiem, po jego zaprzysiężeniu na wierność państwu polskiemu i Radzie Regencyjnej. Zaprzysiężenie to nastąpiło 13 października 1918 r., zaś 21 października generalny gubernator warszawski złożył funkcję naczelnego dowódcy[30]. Gen. Beseler zaakceptował zwierzchnią władzę Rady Regencyjnej, przedkładając jej do rozstrzygnięcia wnioski o awansowanie oficerów Wojska Polskiego[31]. W dniu 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu część swojej władzy zwierzchniej, w zakresie obejmującym władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk.

Wymiar sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

Gmach Gimnazjum Państwowego im. Stanisława Staszica w Lublinie – od grudnia 1917 r. siedziba królewsko-polskich sądów w Lublinie

Od 1 września 1917 r. zarząd wymiaru sprawiedliwości przekazany został przez władze okupacyjne Departamentowi Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu. Sądy królewsko-polskie orzekały „w imieniu Korony Polskiej”. Organizacja sądownictwa zakładała strukturę czteroszczeblową, obejmującą sądy pokoju, sądy okręgowe, sądy apelacyjne oraz Sąd Najwyższy. Podstawowymi zasadami postępowania były dwuinstancyjność oraz kasacja. Początkowo istniało 15 sądów okręgowych i dwa sądy apelacyjne – w Warszawie i Lublinie. Apelacji warszawskiej podlegały sądy okręgowe w Warszawie, Płocku, Włocławku, Kaliszu, Siedlcach, Mławie, Łomży, Łowiczu, Łodzi, Częstochowie i Sosnowcu, lubelskiej zaś – sądy okręgowe w Lublinie, Kielcach, Radomiu, Piotrkowie i Zamościu[32]. Istniejąca okupacja miała wpływ na ograniczenie właściwości sądów królewsko-polskich na rzecz sądów wojskowych państw-okupantów[7][33].

Królewsko-polskie sądy w Lublinie uznały suwerenną władzę Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, kontrolującego to miasto od 7 listopada 1918 r., i zaczęły wydawać wyroki „w imieniu Republiki Polskiej”[34][l].

Zniesienie monarchii[edytuj | edytuj kod]

W dniu 14 listopada 1918 Rada Regencyjna Królestwa Polskiego rozwiązała się i przekazała zwierzchnią władzę państwową Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu[35]. W stanowionych tego dnia aktach Piłsudski po raz pierwszy określił państwo polskie jako republikę[36]. Na podstawie własnego dekretu z dnia 22 listopada 1918 r. Józef Piłsudski objął najwyższą władzę Republiki Polskiej, jako Tymczasowy Naczelnik Państwa, do czasu zwołania Sejmu[37].

W dniach od 14 do 28 listopada 1918 r. faktyczną władzę najwyższą sprawował Naczelny Dowódca WP Józef Piłsudski, bez ogłaszania w Dzienniku Praw przepisów w tym zakresie[m]. Dopiero w wydanym 29 listopada 1918 r. Dzienniku Praw Państwa Polskiego Nr 17 ogłoszono takie akty dotyczące zniesienia monarchii, jak orędzie Rady Regencyjnej z dnia 14 listopada w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej naczelnemu dowódcy wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu (poz. 39), odezwę Józefa Piłsudskiego z 14 listopada (poz. 40) oraz dekret z dnia 22 listopada o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (poz. 41). Powyższe akty były jednak na bieżąco podawane do wiadomości w Monitorze Polskim, co odzwierciedlało stan faktyczny, dotyczący zmiany ustroju tworzącego się państwa[38][n].

Uznanie międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z art. V patentu z dnia 12-go września 1917 r. o ustanowieniu władzy państwowej w Królestwie Polskiem[8] polska władza państwowa miała wykonywać prawo międzynarodowej reprezentacji Królestwa Polskiego i zawierania umów międzynarodowych po ustaniu okupacji[o]. Niemniej jednak już w protokole z 4 marca 1918 r., dotyczącym wykonania postanowień art. II traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą, Austro-Węgry oraz Ukraina ustaliły, że granica pomiędzy Ukrainą a Polską miała być wytyczona przy udziale przedstawicieli Polski[39]. Natomiast w niejawnej umowie z 30 czerwca 1918 r. Adam Ronikier, przedstawiciel rządu królewsko-polskiego w Berlinie, oraz przedstawiciele Rady Litewskiej Konstantinas Olšauskas i Augustinas Voldemaras, m.in. ustalili warunki uznania państwa litewskiego przez rząd polski oraz zasady ustalenia wspólnej granicy, a także przyjęli zobowiązanie do wzajemnego uzgadniania treści umów zawieranych z państwem niemieckim. Umowa ta jednak nie weszła w życie[40].

Nawiązywanie stosunków dyplomatycznych przez sąsiednie państwa następowało w okresie faktycznej likwidacji okupacji państw centralnych w Polsce. W dniu 7 listopada 1918 r. Stanisław Wańkowicz został akredytowany jako poseł Królestwa Polskiego w Państwie Ukraińskim. Natomiast Ołeksandr Karpiński, mianowany 19 października 1918 r. szefem ukraińskiej misji dyplomatycznej w Królestwie Polskim[p], nie wyjechał do Warszawy, ze względu na niewyjaśniony status prawno-państwowy Królestwa[41]. W dniu 21 listopada 1918 r., jako przedstawiciel Rzeszy Niemieckiej, akredytowany został Harry Kessler[42]. Ponadto zgodnie z informacją prasową z 11 listopada 1918 r. rząd sowiecki zwrócił się do rządu polskiego z pozostawioną bez odpowiedzi propozycją ustanowienia rosyjskiego przedstawieciela dyplomatycznego w osobie Juliana Marchlewskiego[43]. Natomiast 12 listopada 1918 r. opublikowane zostało oświadczenie Stefana Ugrona, ministra pełnomocnego oraz posła Austro-Węgier przy generalnym gubernatorze warszawskim, iż przedstawicielstwo Austro-Węgier w Warszawie powinno być uważane za misję dyplomatyczną, akredytowaną przy rządzie polskim[44][q][10].

Sprawa monarchy[edytuj | edytuj kod]

Dywagacje na temat ewentualnego kandydata na tron były pochodną nierozstrzygniętej ostatecznie kwestii, z którym z państw centralnych powinno być związane wykreowane przez nie Królestwo Polskie[r]. Ponieważ Austro-Węgry nigdy ostatecznie nie zrezygnowały z rozwiązania austro-polskiego, rozwiązanie kandydackie były przede wszystkim przedmiotem rozważań władz Niemiec[s]. Po uzyskaniu 29 marca 1918 r. przez Królestwo Polskie niezależności od Rosji, cesarz Wilhelmem II, kanclerz Georg von Hertling oraz sekretarz stanu do spraw zagranicznych Richard von Kühlmann ustalili 16 kwietnia 1918 r., że koronę polską powinien otrzymać Albrecht Eugeniusz Wirtemberski, drugi syn wirtemberskiego następcy tronu. Kwestia kandydata na króla Polski była też przedmiotem niemiecko-polskich rokowań prowadzonych w sierpniu 1918 r. w Spa. I tak 12 sierpnia Wilhelm II zaproponował Januszowi Radziwiłłowi, Dyrektorowi Departamentu Spraw Politycznych, kandydaturę Karola Stefana Habsburga[t]. Natomiast 13 sierpnia cesarz Niemiec niezgodnie ze stanem faktycznym poinformował cesarza Austrii, iż Polacy zaakceptowali powyższą kandydaturę. Taki komunikat podała następnie niemiecka prasa, w związku z czym informacje te musiały być dementowane przez przedstawicieli dyplomatycznych Królestwa Polskiego[45].

Granice i terytorium[edytuj | edytuj kod]

Jedna z wersji „polskiego pasa granicznego”, a także inne niemieckie cele wojenne na wschodzie

W proklamacji z 5 listopada 1916 r. podano, że Królestwo Polskie powstanie na ziemiach „wydartych” Rosji. Proklamacja ta skierowana była do mieszkańców Generalnych Gubernatorstw Warszawskiego i Lubelskiego. W akcie tym okupujące mocarstwa uchyliły się od określenia granic Królestwa. Faktycznie władze Królestwa Polskiego działały jedynie na obszarze o powierzchni 108 192 km²[46], na którym administrację okupacyjną państw centralnych stanowiły oba generalne gubernatorstwa[u]. Granice tego obszaru wyznaczały granice państwowe Niemiec i Austro-Węgier z Królestwem Polskim oraz granice administracyjne Ober-Ost oraz obszaru etapowego. Od lutego 1918 r. wschodnia granica Królestwa na południe od Bugu, została określona w traktacie pokojowym, zawartym 9 lutego 1918 r. w Brześciu pomiędzy Ukrainą a państwami centralnymi.

Kwestia granicy z Niemcami[edytuj | edytuj kod]

Przesunięcie granic Niemiec na wschód było jednym z nieoficjalnych celów wojennych tego państwa. Niezależnie od działań związanych z uregulowaniem kwestii polskiej, w czasie trwania pierwszej wojny światowej władze Niemiec oraz Austro-Węgier prowadziły poufne rozważania odnośnie zakresu aneksji, jakie miały być dokonane na terenie okupowanego Królestwa Kongresowego na rzecz Niemiec, tj. tzw. „polskiego pasa granicznego”. Zasadniczo rozważany rozmiar anektowanego terytorium miał być tym mniejszy, im bardziej państwo polskie byłoby podporządkowane Niemcom. Według maksymalnej koncepcji sztabu generalnego armii niemieckiej nowa strategiczna granica Niemiec powinna przebiegać wzdłuż linii wyznaczonej przez rzeki Biebrzę, Narew, Wisłę, Bzurę i Wartę[47]. W poufnej nocie z 29 kwietnia 1918 r., skierowanej do rządów Niemiec i Austro-Węgier, rząd Steczkowskiego, powołując się na ponownie pojawiające się pogłoski o zamierzonej „regulacji granicy” Niemiec, stał na stanowisku, iż terytorium Królestwa Kongresowego jest nienaruszalne[26]. W związku z klęską militarną Niemiec na froncie zachodnim w lecie 1918 r. powyższe projekty aneksyjne stały się niemożliwe do realizacji, natomiast Niemcy zaczęły bronić status quo w zakresie swoich wschodnich granic[47].

Problem granicy z Ukrainą[edytuj | edytuj kod]

W wyniku traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą, zawartego 9 lutego 1918 r. w Brześciu Litewskim, państwa centralne miały przekazać Ukraińskiej Republice Ludowej ziemię chełmską i część Podlasia. Określona w powyższym traktacie granica miała biegnąć na północ od istniejącej granicy pomiędzy Austro-Węgrami a Ukrainą, zaczynając od Tarnogrodu, według linii: Biłgoraj, Szczebrzeszyn, Krasnystaw, Puchaczów, Radzyń, Międzyrzec, Sarnaki i Mielnik[v][48]. Zgodnie z protokołem z 4 marca 1918 r., dotyczącym wykonania powyższych postanowień, granica mogła zostać wytyczona na wschód od powyższej linii, biorąc pod uwagę stosunki etniczne i życzenia ludności, przy udziale przedstawicieli Polski[39]. Traktat ten nie został ratyfikowany przez Austro-Węgry, a tereny na wschód od linii wyznaczonej w traktacie z Ukrainą nie zostały faktycznie przekazane temu państwu[w][49].

Powyższa cesja stanowiła przekroczenie uprawnień władz okupacyjnych określonych w prawie międzynarodowym[50]. Nie został również dopełniony warunek ustalenia losu tego obszaru w porozumieniu jego ludnością, co było wymagane postanowieniami art. III traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją, zawartego 3 marca 1918 r. w Brześciu Litewskim. Królestwo Polskie nie było stroną powyższych traktatów pokojowych. Zgodnie z postanowieniami art. 292 traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r., strony tego traktatu, w tym Niemcy, uznały traktat pokojowy Niemiec z Ukrainą za uchylony.

Information icon.svg Zobacz też: Gubernia chełmska.

Przewidywana granica z Litwą[edytuj | edytuj kod]

Niezrealizowana poufna polsko-litewska umowa z 30 czerwca 1918 r. przewidywała określenie wspólnej granicy na podstawie wzajemnego porozumienia, z względnieniem zasad etnograficznych, historycznych i ekonomicznych[40].

Bez Ober-Ost[edytuj | edytuj kod]

Orientacyjne rozgraniczenie z Ober-Ostem

Królestwo Polskie aktu 5 listopada faktycznie nie obejmowało obszaru tzw. Ober-Ost, zarządzanego przez Naczelne Dowództwo Armii Cesarstwa Niemieckiego na froncie wschodnim, tj. guberni suwalskiej (12 162 km²) oraz obszarów historycznej Litwy i Białorusi, nie wchodzących w skład Królestwa Kongresowego[46].

W przeciwieństwie do realizowanej na większości terenów kongresowego Królestwa Polskiego polityki 5 listopada, w celu zneutralizowania wpływów polskich na terenie Ober-Ost, władze niemieckie faworyzowały nacjonalistów litewskich oraz utrudniały polską działalność polityczną. Wyrazem tego było m.in. uznanie 23 marca 1918 r. przez Niemcy niepodległości Litwy, ze stolicą w Wilnie[12], oraz wspieranie powstającego państwa litewskiego[51]. Rada Litewska, proklamując 16 lutego 1918 r. przywrócenie niepodległego państwa litewskiego, zadeklarowała też ustanie wszystkich związków, łączących państwo litewskie z innymi narodami.

Brak sprawowania władzy na terenie guberni suwalskiej został potwierdzony przez władze polskie w przepisach dotyczących składu Rady Stanu Królestwa Polskiego[x][27]. W skierowanej do rządów Niemiec i Austro-Węgier poufnej nocie z 29 kwietnia 1918 r. rząd Steczkowskiego akceptował utratę czterech północnych powiatów guberni suwalskiej, proponując rekompensatę z tego tytułu na ziemiach zabranych[26]. Natomiast z dniem 16 listopada 1918 r. kierownik ministrów oraz kierownik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, mianując Komisarzy Rządu Polskiego „w północnej części byłego Królestwa Polskiego”, powołali komisarzy także dla powiatów guberni suwalskiej[y][52].

Bez obszaru operacyjnego armii[edytuj | edytuj kod]

Tereny powiatów chełmskiego, bialskiego, konstantynowskiego i włodawskiego, o łącznej powierzchni 6 448 km², wchodziły w skład obszaru operacyjnego armii. Północna część tego obszaru podlegała niemieckiej Inspekcji Etapów Bug, z siedzibą w Brześciu. Chełmszczyzna zaś podlegała austro-węgierskiemu generalnemu gubernatorowi wojskowemu, z siedzibą w Lublinie[53]. Na podstawie traktatu pokojowego, jaki państwa centralne zawarły 9 lutego 1918 r. z Ukraińską Republiką Ludową, część tego obszaru miała wejść w skład Ukrainy. W marcu 1918 r. w Brześciu utworzony został ukraiński Komisariat Krajowy dla Chełmszczyzny, Podlasia i Polesia[z]. Władze niemieckie zezwoliły ukraińskim urzędnikom jedynie na organizację pracy kulturalno-oświatowej oraz pomocy ekonomicznej, zaś władze austro-węgierskie nie zezwoliły na jakąkolwiek działalność[54]. Nominalna władza Królestwa Polskiego nad powiatami nadbużańskimi została zaznaczona w październiku 1918 r., w związku z określeniem obszaru działania Komisji Ziemskich Okręgowych[55].

W związku z próbami rozbrajania oddziałów niemieckich na obszarze etapowym przez Polską Organizację Wojskową, w dniu 18 listopada 1918 r. zawarto pomiędzy władzami polskimi a dowództwem niemieckim umowę ustanawiającą linię demarkacyjną, wyznaczoną miejscowościami WisznicaMiędzyrzecŁosiceMielnikSiemiatyczeŁapy. W pacyfikacji Międzyrzeca w dniu 16 listopada 1918 r. oraz w pacyfikacji Sławatycz, obok „huzarów śmierci”, brali udział umundurowani nauczyciele i ochotnicy ukraińscy[54].

Próba podporządkowania Galicji[edytuj | edytuj kod]

Mapa dotycząca kształtowania się granic niepodległego państwa od 1918 r. daje też pogląd o terytorium kontrolowanym przez Królestwo Polskie aktu 5 listopada

2 listopada 1918 r. Rada Regencyjna podała do wiadomości, że z dniem 31 października 1918 r. ustanowiła Komisarza Generalnego Polskiego Rządu dla Galicji i polskiej części Śląska, z siedzibą we Lwowie[56]. Tymczasem, w związku z postępującym rozpadem Austro-Węgier, władzę na terenie zachodniej Galicji przejęła 31 października 1918 r. Polska Komisja Likwidacyjna, odmawiając uznania komisarza rządu warszawskiego[aa][57], zaś 1 listopada 1918 r. wschodnia Galicja oraz Lwów zostały opanowane przez wojska zachodnioukraińskie.

Nominalnym przejawem sprawowania zwierzchniej władzy w Galicji przez organy Królestwa Polskiego były dokonanie przez Radę Regencyjną promocji płk. Bolesława Roji, dowódcy Polskiej Komendy Wojskowej w Krakowie, na stopień generalski, oraz potwierdzenie sprawowanej przez niego władzy wojskowej w Krakowie[56], a także podjęcie nadzoru nad uczelniami wyższymi w Galicji przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego[58] w związku z podporządkowaniem się Uniwersytetu Jagiellońskiego władzom warszawskim.

Podział terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Właściwość terytorialna Komisji Ziemskich Okręgowych w 1918 roku.

Dominującym elementem podziału terytorialnego Królestwa było rozgraniczenie stref okupacyjnych, ponieważ okupanci poważnie ograniczyli możliwość przekraczania tej granicy. Rozgraniczenie Generalnych Gubernatorstw stanowiło również granicę celną pomiędzy Niemcami a Austro-Węgrami.

Jedyną jednostką podziału administracyjnego Generalnych Gubernatorstw był powiat[59]. Podział na powiaty został wykorzystany do przeprowadzenia pośrednich wyborów do Rady Stanu[21] oraz do określenia okręgów Komisji Ziemskich Okręgowych[60].

Administracjami specjalnymi, działającymi w okręgach obejmujących kilka powiatów, były administracja wojskowa[61] oraz urzędy ziemskie[60]. Również okręgi Sądów Okręgowych obejmowały kilka powiatów, w niektórych przypadkach odpowiadając guberniom[ab]. Natomiast okręgi Sądów Apelacyjnych w Warszawie i Lublinie określone zostały w oparciu obszary obu stref okupacyjnych.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Ustanowienie zależnego od Niemiec i Austro-Węgier Królestwa Polskiego było przede wszystkim spowodowane faktem, że przedłużająca się I wojna światowa zmusiła państwa centralne do poszukiwania rezerw mobilizacyjnych na okupowanych ziemiach polskich. Ostatecznie jednak korzystny dla państw centralnych przebieg wojny na froncie wschodnim spowodował, że polska armia przestała być potrzebna Cesarstwu Niemieckiemu. Przez cały okres swojego istnienia Tymczasowa Rada Stanu odmówiła wydania odezwy werbunkowej. Odezwa taka została wydana w imieniu Prezydenta Ministrów dopiero 28 września 1918 r.[62]

W Królestwie[edytuj | edytuj kod]

Tworzonym od podstaw przez niemiecką administrację okupacyjną siłami zbrojnymi Królestwa Polskiego aktu 5 listopada, była Polska Siła Zbrojna. W związku z tym do listopada 1918 r. oddziały Polskiej Siły Zbrojnej były rozlokowane przede wszystkim na terenie Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego.

10 kwietnia 1917 r. do dyspozycji niemieckich władz okupacyjnych przekazany został, liczący ponad 21 tysięcy żołnierzy, Polski Korpus Posiłkowy. Korpus ten stanowił jedynie rezerwuar kadrowy dla Polskiej Siły Zbrojnej, która została zorganizowana jako kursy szkoleniowe dla żołnierzy będących obywatelami Królestwa Polskiego. Kursy te znajdowały się pod dowództwem oficerów armii niemieckiej. W lipcu 1917 r., po kryzysie przysięgowym w Polskim Korpusie Posiłkowym, w Polska Siła Zbrojna liczyła 2800 ochotników, zaś sam Polski Korpus Posiłkowy, w którym pozostała II Brygada Legionów, został oddany pod dowództwo austro-węgierskie.

Z chwilą zadeklarowania przejęcia przez Radę Regencyjną w dniu 12 października 1918 r. zwierzchniej władzy nad wojskiem zaczęto stosować określenie Wojsko Polskie. 24 października 1918 r. usunięto z wojska polskiego niemieckich oficerów[30].

Zawiązanie się 7 listopada 1918 r. w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej uniemożliwiło zorganizowanie tam lokalnego inspektoratu WP, zaś wywołanie buntu w przybyłym tam z Warszawy I batalionie 2 pułku piechoty opóźniło odsiecz dla Lwowa. Rząd lubelski mianował swojego Ministra Spraw Wojskowych płk. Rydza na stopień generała porucznika, zaś Naczelny Dowódca WP Józef Piłsudski nie uznał tego awansu[63]. Niemniej jednak Naczelny Dowódca WP zatwierdził jako warunkowe, nominacje oficerskie dokonane przez Rydza do 21 listopada 1918 r.

Na wschodzie[edytuj | edytuj kod]

Od marca do czerwca 1918 r. Rada Regencyjna sprawowała zwierzchnictwo nad korpusami polskimi w Rosji. I tak 4 marca 1918 r. Radzie Regencyjnej podporządkowała się Rada Naczelna Polskiej Siły Zbrojnej, natomiast 6 marca 1918 r. Rada Regencyjna objęła zwierzchnią władzę nad I Korpusem Polskim w Rosji[64]. W kwietniu 1918 r. Rada Regencyjna powołała gen. Aleksandra Osińskiego na stanowisko naczelnego dowódcy Wojsk Polskich na Ukrainie, któremu podporządkowały się II i III Korpus[65]. 10 maja 1918 r., powołując się wydany przez Główną Kwaterę armii niemieckiej zakaz podejmowania przez Radę Regencyjną decyzji politycznych dotyczących wojska, Rada zwolniła dowódcę I Korpusu Polskiego z podległości, a żołnierzy korpusu – ze złożonej jej przysięgi[66]. W okresie od kwietnia do czerwca 1918 r., siłą, albo pod groźbą użycia siły korpusy polskie zostały rozbrojone i rozformowane przez Niemcy i Austro-Węgry.

Information icon.svg Zobacz też: Bitwa pod Kaniowem.

W odpowiedzi prośbę Rady Ziemi Mińskiej o obronę kresów przed anarchią i bolszewizmem, Szef Sztabu Generalnego, rozkazem z 28 października 1918 r. mianował gen. Wejtko kierownikiem wszystkich formacji samoobrony na Litwie i Białorusi[ac], zaś płk. Kobordo – naczelnikiem formacji samoobrony Białorusi. Rozkaz ten gen. Wejtko otrzymał 31 października, zaś pismem z 5 listopada poinformował Szefa Sztabu Generalnego o podjętych czynnościach. Żołnierze samoobrony formalnie nie wchodzili w skład Wojska Polskiego[ad][67].

W Galicji[edytuj | edytuj kod]

Na organizowanie wojska polskiego w Galicji, w październiku i listopadzie 1918 r., miały wpływ konieczność rozbrojenia wojsk austro-węgierskich, stacjonujących na terenie tej prowincji, oraz zajęcie wschodniej części Galicji przez wojska zachodnioukraińskie, działające przy wsparciu dowództwa Armii Austro-Węgier. Istotne działania, takie jak oswobodzenie Krakowa, czy obrona Lwowa, następowały samorzutnie[ae][68].

W dniu 31 października 1918 r. żołnierze narodowości polskiej przejęli kontrolę nad Krakowem, zaś brygadier Bolesław Roja, objąłszy dowództwo nad oddziałami polskimi w Krakowie i w zachodniej Galicji, podporządkował się szefowi Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, gen. Tadeuszowi Rozwadowskiemu[56][af][69]. Pismem z 13 listopada 1918 r. Józef Piłsudski, Naczelny Dowódca WP, poinformował gen. Roję o przejęciu pod swoje rozkazy wszystkich polskich oddziałów i formacji na ziemiach polskich.

Poza wysłaniem do Krakowa I batalionu 2 pułku piechoty, który dotarł tam 5 listopada 1918 r.[70], w listopadzie 1918 r. działalność władz Królestwa Polskiego w zakresie spraw wojskowych na terenie Galicji przejawiała się poprzez nie w każdym przypadku skuteczne akty urzędowe, takie jak:

  • rozkaz Szefa Sztabu Głównego WP z 1 listopada 1918 r.[56], potwierdzający gen. Puchalskiego na stanowisku naczelnego dowódcy WP w Galicji, a gen. Roję – na stanowisku polskiego komendanta wojskowego w obrębie korpusowym Krakowa[ag][68],
  • wydane 4 listopada 1918 r. przez Radę Regencyjną – reskrypt w sprawie powierzenia gen. Stanisławowi Szeptyckiemu tymczasowego dowództwa sił zbrojnych na obszarze dawnej okupacji austro-węgierskiej oraz w Galicji[71], oraz dekret w przedmiocie tworzenia armji narodowej[72], nakazujący tworzenie jednostek bojowych z formacji liniowych przejętych z wojsk austriackich,
  • rozkaz Szefa Sztabu Generalnego z 10 listopada 1918 r., potwierdzający utworzenie okręgów wojskowych w Krakowie, Przemyślu i Lwowie oraz określający sposób ich zasilania żołnierzami z okręgów wojskowych, zorganizowanych poza Galicją[61].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

10 Marek Polskich

Negatywne skutki rosyjskiej ewakuacji ludności, przemysłu i instytucji finansowych. Rabunkowa eksploatacja ekonomiczna przez okupantów (rekwizycje żywności, metalowych przedmiotów, wyrąb lasów, praca przymusowa w Niemczech). Zniszczenie przemysłu – w tym włókienniczego w Łodzi – likwidacja konkurencji. Drenaż finansowy – marka polska – jednostka monetarna wprowadzona przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim, emitowana przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową – niekorzystne kursy wymiany rubla, wycofanie rubla z obiegu[73]. Granica stref okupacyjnych granicą celną.

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Podział polityczny pod kątem współpracy z okupantami – na aktywistów i pasywistów – przechodzący w podział społeczny. Skutki migracji wojennych, w tym – ewakuacji Królestwa Polskiego w 1915 r.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim.
  2. W Generalnym Gubernatorstwie Lubelskim.
  3. Nieformalnie – Regentschaftskönigreich Polen – brak było faktycznej regencji, skoro królestwo nie posiadało ani króla, ani zastępującego go regenta.
  4. Niewykonanego.
  5. Bezkrólewie.
  6. Poprzez przekazanie Ukrainie Chełmszczyzny.
  7. Zgodnie z art. 31 ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego Rada Stanu miała przestać istnieć z chwilą zebrania się pierwszego Sejmu.
  8. Wzmianka w art. I ust. 3 patentu dotycząca Prezydenta Ministrów.
  9. W 1925 r. Aleksander Kakowski otrzymał dożywotnio tytuł prymasa Królestwa Polskiego i piastował ten tytuł jako ostatni.
  10. Stosownie do art. 37 dekretu Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem z 3 stycznia 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 1, poz. 1).
  11. Zgodnie z art. I ust. 1 patentu o ustanowieniu Władzy Państwowej w Królestwie Polskiem.
  12. Art. 5 dekretu Tymczasowego Naczelnika Państwa z dnia 22 listopada 1918 r. o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 41), zgodnie z którym sądy miały wydawać wyroki w imieniu Republiki Polskiej, wszedł w życie 29 listopada 1918 r., wraz z ogłoszeniem tego dekretu.
  13. Zgodnie z art. 21 dekretu o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem dekrety rady Regencyjnej miały obowiązywać z chwilą ogłoszenia ich w dzienniku praw, chyba że w samym dekrecie określono inną datę obowiązywania.
  14. Już 16 listopada 1918 r. Monitor Polski Nr 205 po raz pierwszy wyszedł z podtytułem „Gazeta urzędowa Republiki Polskiej”. Uchwałą z dnia 22 listopada 1918 r. (M. P. Nr 217 z 30 listopada 1918 r.) Rada Ministrów zmieniła nazwę Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Koronnych na Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych. Powołując się na dekret Tymczasowego Naczelnika Państwa z dnia 22 listopada 1918 r. Minister Sprawiedliwości okólnikiem z 30 listopada 1918 r. polecił usunięcie z nazw sądów, druków oraz ich pieczęci określenia „królewsko-polskie” (Dz. Urz. Min. Spr. Nr 13, poz. 10). Rozporządzeniem z dnia 2 grudnia 1918 r. w przedmiocie roty przysięgi dla urzędników i sędziów (Dz. U. z 1918 r. Nr 18, poz. 49) Rada Ministrów zastąpiła wyrazy „Radzie Regencyjnej, do czasu powołania Króla lub Regenta naczelną władzą Państwa Polskiego piastującej” słowami: „Republice Polskiej”.
  15. W związku z tym zagraniczni przedstawiciele Rady Regencyjnej faktycznie nie mieli statusu dyplomatycznego. Z formalnego punktu widzenia likwidacja okupacji miała nastąpić na podstawie postanowień rozejmów zawartych przez Ententę 3 listopada 1918 r. z Austro-Węgrami oraz 11 listopada 1918 r. z Niemcami.
  16. Jako "poseł drugiej klasy", co odpowiadało pozycji chargé d’affaires.
  17. Zgodnie z poglądem Cezarego Berezowskiego dorozumiane uznanie państwa polskiego przez Niemcy i Austro-Węgry nastąpiło 30 marca 1918 r., poprzez wyrażenie zgody na powołanie przez Radę Regencyjną Prezydenta Ministrów. Miało to stanowić uznanie kompetencji Rady Regencyjnej, jako organu państwowego, który na podstawie odezwy z 13 lutego 1918 r. oparł swą władzę na woli narodu.
  18. Unia personalna z Austrią, czy też – wg planu generalnego gubernatora warszawskiego z marca 1918 r. – zawarcie z Niemcami konwencji wojskowej, układów celnych i handlowych, umów w sprawach granic, kolei i komunikacji, ochrony niemczyzny, a także – przejęcia byłych rosyjskich domen państwowych.
  19. Obok rozwiązania austro-polskiego i niemiecko-polskiego, rozwiązanie to zostało zaproponowane przez cesarza Karola I podczas spotkania z cesarzem Wilhelmem II w Homburgu, w dniu 22 lutego 1918 r.
  20. Bez uzgodnienia z arcyksięciem, który w tym czasie negatywnie odnosił się do kwestii swojej kandydatury. Równocześnie polscy dyplomaci poinformowali sekretarza stanu do spraw zagranicznych Paula von Hintze, iż sprawa monarchy zostanie rozstrzygnięta po ustaleniu granic państwa i przejęciu pełni władzy od okupantów.
  21. Por. też art. 33 ustawy z dnia 4 lutego 1918 r. o Radzie Stanu Królestwa Polskiego (Dz. U. z 1918 r. Nr 2, poz. 2).
  22. Dalej na północ od Bugu według linii: Wysokie Litewskie, Kamieniec Litewski, Prużana i Jezioro Wygonowskie.
  23. M.in. Od 1 czerwca 1918 r. na terenie powiatów zamojskiego, biłgorajskiego, hrubieszowskiego i tomaszowskiego władze Królestwa Polskiego ustanowiły Sąd Okręgowy w Zamościu.
  24. Zgodnie z art. 2 lit. a ustawy o Radzie Stanu Królestwa Polskiego z 4 lutego 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 2, poz. 2) w skład tego organu powoływano jedynie sześciu z siedmiu biskupów diecezjalnych metropolii warszawskiej, co faktycznie skutkowało nieobecnością biskupa augustowskiego. Zgodnie z załącznikiem do tejże ustawy obszar, na którym miały odbyć się wybory, nie obejmował powiatów guberni suwalskiej.
  25. .Przy czym powiaty mariampolski, władysławowski i wyłkowyski miały jednego wspólnego komisarza.
  26. Niem. – Ukrainisches Landes Komissariat fuer Cholmland, Pidlasche und Polisie in Brest Litowsk, kierowany przez Ołeksandra Skoropysa-Jołtuchowskiego.
  27. Mianowany na stanowisko Komisarza Generalnego Witold Czartoryski bez powodzenia próbował negocjować z Polską Komisją Likwidacyjną – Wincenty Witos i Jędrzej Moraczewski oświadczyli mu, że „rządy panów minęły” oraz że Rada Regencyjna, ustanowiona i zależna od okupantów, nie może pretendować do władzy nad Polską.
  28. W okręgu Sądu Apelacyjnego w Lublinie – okręgi Sądów Okręgowych w Kielcach, Lublinie i Radomiu.
  29. Rozkazem z 18 listopada 1918 r. Komendant OG Polskiej Organizacji Wojskowej mianował gen. Wejtko kierownikiem ujawnionych formacji wojskowych na Litwie i Białorusi. Dekeretem z 8 grudnia 1918 r. Naczelny Dowódca Wojska Polskiego przyjął do Wojska Polskiego gen. mjr. Władysława Wejtko oraz mianował go dowódcą wszystkich formacji Samoobrony krajowej Litwy i Białorusi.
  30. W raporcie z 4 grudnia 1918 r., skierowanym do Szefa Sztabu Generalnego, gen. Wejtko wnosił o zaliczenie formacji wojskowych na Litwie do służby czynnej wojska polskiego, zaś rozkazem z 29 grudnia 1918 r. gen Wejtko rozwiązał Samoobronę Krajową Litwy i Białorusi oraz nakazał wstąpienie jej członkom do wojska polskiego w Wilnie. Płk Kobordo został przyjęty do Wojska Polskiego z dniem 9 grudnia 1918 r. (Dziennik Rozkazów Wojskowych z 16 stycznia 1919 r. Nr 4, poz. 169).
  31. W drugiej połowie października 1918 r. przebywający we Lwowie płk. Władysław Sikorski utworzył z żołnierzy byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego we Lwowie batalion zapasowy WP, wysyłający byłych legionistów oraz żołnierzy austriackich narodowości polskiej do Królestwa. W dniu 31 października 1918 r. stan tego batalionu wynosił 32 żołnierzy. Zajęcie Lwowa przez wojska zachodnioukraińskie w dniu 1 listopada 1918 r. wymusiło podporządkowanie się tych niewielkich sił jednolitej polskiej Komendzie Naczelnej.
  32. 8 listopada 1918 r. podczas uroczystej mszy na Wawelu oficerowie i żołnierze polscy w obecności gen. Rozwadowskiego złożyli przysięgę według roty ustalonej przez Radę Regencyjną. Jednocześnie gen. Roja zachował neutralną postawę wobec Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie, odmawiając opublikowania komunikatu gen. Rozwadowskiego, skierowanego przeciwko temu rządowi.
  33. Gen. Lamezan, powołany tym rozkazem na dowódcę WP we Lwowie, nie przyłączył się do polskich oddziałów walczących z wojskami zachodnioukraińskimi.

Przypisy

  1. Wacław Komarnicki: Polskie Prawo Polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2008, s. 41-54. ISBN 978-83-7059-876-1.
  2. Dz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XV.
  3. Dz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XVI.
  4. Dz. Rozp. c i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XVII.
  5. Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 52, poz. 181.
  6. 6,0 6,1 Rozporządzenie generalnego gubernatora warszawskiego oraz c. i k. generalnego gubernatora wojskowego z dnia 6 grudnia 1916 r. o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem (Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 55, poz. 210, Dz. Rozp. c i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XIX, poz. 120).
  7. 7,0 7,1 Dz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XIV, poz. 71; Dz. Urz. Departamentu Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu Nr 3, Dział II.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Dz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XVI, poz. 75; Dz. Urz. Departamentu Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu Nr 5, Dział II.
  9. Rozporządzenie z dnia 26-go września 1917 r., dotyczące szkolnictwa (Dz. Rozp. c i k. Zarządu Wojskowego Cz. XVIII, poz. 78).
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Cezary Berezowski: Powstanie państwa polskiego w świetle prawa narodów. Warszawa: Themis Polska, 1934, s. 246-251, 378., w: Krośnieńska Biblioteka Cyfrowa (pol.).
  11. M. P. Nr 8 z 15 lutego 1918 r.
  12. 12,0 12,1 Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 32 z 25 marca 1918 r.
  13. Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 42 z 10 kwietnia 1918 r.
  14. M. P. Nr 161 z 28 września 1918 r.
  15. 15,0 15,1 Orędzie Rady Regencyjnej do narodu polskiego z 7 października 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 12, poz. 23).
  16. Dekret w przedmiocie objęcia przez Radę Regencyjną władzy zwierzchniej nad wojskiem z 12 października 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 13, poz. 26).
  17. Andrzej Ajnenkiel: Z dziejów Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie. W: „Kwartalnik Historyczny”, R. LXV, 1958, nr 4 [on-line]. Biblioteka Wirtualna, 1958. [dostęp 2011-12-09].
  18. Kazimierz Świtalski (red.): Józef Piłsudski. Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych. Tom V. Warszawa: RSW „Prasa-Książka-Ruch”. Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, s. 13. ISBN 83-03-02906-1.
  19. Czas Nr 74 z 14 lutego 1918 r.
  20. 20,0 20,1 Dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem (Dz. U. z 1918 r. Nr 1, poz. 1).
  21. 21,0 21,1 Ustawa z dnia 4 lutego 1918 r. o Radzie Stanu Królestwa Polskiego (Dz. U. z 1918 r. Nr 2, poz. 2).
  22. Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 79 z 24 czerwca 1918 r.
  23. Sprawozdanie z czwartego posiedzenia Rady Stanu w dziale nieurzędowy Monitora Polskiego Nr 88 z 5 lipca 1918 r.
  24. Dz. U. z 1918 r. Nr 12, poz. 23.
  25. Dz. U. z 1918 r. Nr 12, poz. 24.
  26. 26,0 26,1 26,2 Kazimierz Kumaniecki: Zbiór najważniejszych dokumentów do powstania państwa polskiego. Kraków-Warszawa: Księgarnia J. Czerneckiego, 1920.Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 6-01-2012].
  27. 27,0 27,1 Bogdan Hutten-Czapski: Sześćdziesiąt lat życia towarzyskiego i politycznego t. 2. Warszawa: Księgarnia F. Hoesicka, 1936, s. 324-610.Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 6-01-2012].
  28. M. P. Nr 78-141.
  29. Tj.: ustawa o wstrzymaniu eksmisji lokatorów z dnia 15 lipca 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 8, poz. 17), ustawa o przedłużeniu terminu wstrzymania eksmisji lokatorów z dnia 9 sierpnia 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 9, poz. 19), ustawa tymczasowa o ochronie lokatorów z dnia 4 września 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 10, poz. 21) oraz ustawa tymczasowa o płacy nauczycieli publicznych szkół elementarnych z dnia 19 września 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 45).
  30. 30,0 30,1 Mariusz Patelski: Formowanie Wojska Polskiego a rocznica niepodległości (pol.). strona KIK w Opolu w Archive.is, 09-11-2003. [dostęp 07-03-2014].
  31. Reskrypty Rady Regencyjnej z 15 i 18 października 1918 r. (Dz. Rozp. Komisji Wojskowej Nr 1, poz. 7 i 8) oraz reskrypt Rady Regencyjnej z 31 października 1918 r. (Dz. Rozp. Komisji Wojskowej Nr 2, poz. 22).
  32. Art. 1 Przepisów wykonawczych do reskryptu Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w przedmiocie utworzenia Królewsko – Polskiego Sądu Okręgowego w Zamościu (Dz. U. z 1918 r. Nr 5, poz. 12).
  33. Artur Korobowicz, Wojciech Witkowski: Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918). Kraków: Zakamycze, 1998, s. 269. ISBN 83-7211-043-3.
  34. Arkadiusz Bereza: Lublin jako ośrodek sądownictwa (pol.). portal Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN”, 2005. [dostęp 18-10-2011].
  35. Reskrypt Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu z 14 listopada 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 39).
  36. Dekret Józefa Piłsudskiego z dnia 14 listopada 1918 (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 40 z dnia 29 listopada 1918 r.), opublikowany również w Monitorze Polskim Nr 203 z 14 listopada 1918 r., oraz nominacja Ignacego Daszyńskiego na stanowisko Prezydenta Ministrów.
  37. Dekret Naczelnego Dowódcy o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 41 z dnia 29 listopada 1918 r.).
  38. M. P. Nr 203 z 14 listopada 1918 r. oraz M. P. Nr 210 z 22 listopada 1918 r.
  39. 39,0 39,1 Informacja o treści protokołu w sprawie granicy polsko-ukraińskiej z 4 marca 1918 r., opublikowana w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 26 z 18 marca 1918 r.
  40. 40,0 40,1 Leon Wasilewski. Stosunki polsko-litewskie w dobie popowstaniowej. „Niepodległość”. Tom I (wydanie pierwsze), s. 30-59, 1930. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski. Śląska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 25-06-2014].
  41. Jan Pisuliński: Nie tylko Petlura. Kwestia ukraińska w polskiej polityce zagranicznej w latach 1918-1923. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2013, s. 72. ISBN 978-83-231-3056-7.
  42. Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Kolekcje archiwalne online. (pol.). 1918. [dostęp 2014-02-07]., zespół: Adiutantura Generalna Naczelnego Wodza, teczka 701/2/1 (listopad-grudzień 1918), s. 30-32 oraz informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 211 z 23 listopada 1918 r.
  43. Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 200.
  44. Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 201.
  45. Komunikat w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 125 z 19 sierpnia 1918 r.; Damian Szymczak: Między Habsburgami a Hohenzollernami. Rywalizacja niemiecko – austro-węgierska w okresie I wojny światowej a odbudowa państwa polskiego. Kraków: Avalon, 2009, s. 339-396. ISBN 978-83-60448-71-7.
  46. 46,0 46,1 Andrzej Gawryszewski. Ludność Polski w XX wieku. „Monografie”. 5, s. 22. Warszawa: Polska Akademia Nauk Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania. ISSN 1643−2312.  online pdf (pol.). witryna Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania. [dostęp 2013-04-05].
  47. 47,0 47,1 Piotr Eberhardt. Projekty aneksyjne Cesarstwa Niemieckiego wobec ziem polskich podczas I wojny światowej. „Prace geograficzne”. 218 (1), s. 135-150, 2008. Warszawa: Polska Akademia Nauk. ISSN 0373-6547. 
  48. Zob. art. II ust. 1 i 2 traktatu w: firstworldwar.com (ang.). [dostęp 2014-02-11].
  49. Zob. reskrypt Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w przedmiocie utworzenia Król. Polskiego Sądu Okręgowego w Zamościu (Dz. U. z 1918 r. Nr 5, poz. 11) oraz przepisy wykonawcze do reskryptu Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w przedmiocie utworzenia Królewsko-Polskiego Sądu Okręgowego w Zamościu (Dz. U. z 1918 r. Nr 5, poz. 12).
  50. Foreign Office: Protest rządów brytyjskiego, francuskiego i włoskiego przeciwko proklamacji z 5 listopada 1916 r. (ang.). PSM_Data, 18 listopada 1916 r. [dostęp 19-11-2011]., rząd Imperium Rosyjskiego: Protest przeciwko proklamacji z 5 listopada 1916 r. (ang.). The Times, 17 listopada 1916 r. [dostęp 20-11-2011].
  51. Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich. W-wa: Neriton, 2003.
  52. M. P. Nr 205 z 16 listopada 1918 r.
  53. Włodzimierz Mędrzecki: Niemiecka interwencja na Ukrainie w 1918 roku. Warszawa: WydawnictwoDiG, 2000.
  54. 54,0 54,1 Jarosław Cabaj. Szkolnictwo ukraińskie na Podlasiu w latach 1917-1918. „Szkice Podlaskie”. 14, s. 31-52, 2006. 
  55. Zob. postanowienie Rady Ministrów w przedmiocie ustanowienia Komisji Ziemskich Okręgowych z dnia 19 października 1918 r. (Dz. U. z 1918 r. Nr 13, poz. 25).
  56. 56,0 56,1 56,2 56,3 M. P. Nr 191 z 2 listopada 1918 r.
  57. Andrzej Albert: Najnowsza historia Polski 1918-1980. Londyn: Wydawnictwo Puls, 1991, s. 39. ISBN 0-907587-59-3.
  58. M. P. Nr 198 z 8 listopada 1918 r.
  59. Zob. rozporządzenie z dnia 17-go września 1917 r. dotyczące ustanowienia samorządu powiatowego (Dz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XVII, poz. 76).
  60. 60,0 60,1 Postanowienie Rady Ministrów z dnia 19 października 1918 r. w przedmiocie ustanowienia Komisji Ziemskich Okręgowych (Dz. U. z 1918 r. Nr 13, poz. 25).
  61. 61,0 61,1 Rozkazy Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 4 (Dz. Rozp. Komisji Wojskowej Nr 2 poz. 25) i nr 12 (Dz. Rozp. MSWojsk Nr 5 poz. 77).
  62. M. P. Nr 161 z 28 września 1918 r.
  63. Zob. dekret Naczelnego Dowódcy WP z 16 listopada 1918 r. (Dz. Rozp. MSWojsk Nr 6, poz. 88), dotyczący powołania płk. Rydza-Śmigłego na stanowisko dowódcy okręgu generalnego w Lublinie, oraz dekret Naczelnego Dowódcy WP z 21 listopada 1918 r. (Dz. Rozp. MSWojsk Nr 6, poz. 107), dotyczący mianowania płk. Rydza-Śmigłego na stopień generała podporucznika.
  64. M. P. Nr 19 z 9 marca 1918 r.
  65. Eugeniusz Kozłowski, Mieczysław Wrzosek: Historia oręża polskiego 1795-1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1984, s. 494-496. ISBN 83-214-0339-5.
  66. Tekst listu do gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego w: Stanisław Wojciechowski: Moje wspomnienia. Lwów-Warszawa: Książnica-Atlas, 1938, s. 363. [1].
  67. Władysław Wejtko: Samoobrona Litwy i Białorusi: szkic historyczny. Wilno: Związek Organizacyj Byłych Wojskowych w Wilnie, 1930, s. 9-20, 57-61, 64-67, 69. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa (pol.). [dostęp 2013-06-03].
  68. 68,0 68,1 Czesław Mączyński: Boje lwowskie. Warszawa: Spółka Wyd. Rzeczpospolita, 1921. [2].
  69. Zob. treść komunikatu w: Lipiński Stanisław. Rząd lubelski. Kulisy powstania – 6-7 XI 1918. „Gazeta Wyborcza.Lublin”, 23.XII.2007. Angora.  [3].
  70. Informacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 196 z 6 listopada 1918 r.
  71. Dz. Rozp. MSWojsk. Nr 3, poz. 26 z 5.XI. 1918 r.
  72. Dz. U. z 1918 r. Nr 15, poz. 34.
  73. Henryk Cywiński: Dziesięć wieków pieniądza polskiego. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987, s. 177-205. ISBN 83-205-3413-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]