Królestwo Serbii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Краљевина Србија
Kraljevina Srbija
Księstwo Serbii 1882-1918 Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców
Flaga Serbii
Godło Serbii
Flaga Serbii Godło Serbii
Hymn: Боже правде
(Sprawiedliwy Boże)
Położenie Serbii
Język urzędowy serbski
Stolica Belgrad
Ustrój polityczny monarchia
Data powstania 6 marca 1882
Data likwidacji 1 grudnia 1918
Strefa czasowa UTC +1 (zima)
UTC +2 (lato)
Mapa Serbii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Królestwo Serbii – niepodległe państwo istniejące na Bałkanach w latach 1882-1918. Najdynamiczniej rozwijające się bałkańskie państwo[1].

Królestwo Serbii walczyło m.in. w wojnie wojnie serbsko-bułgarskiej (1885), I wojnie bałkańskiej (1912-1913) oraz II wojnie bałkańskiej (1913).

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1830 Serbia uzyskała autonomię w ramach Imperium Osmańskiego, od 1883 była monarchią dziedziczną[2]. Królestwo wykształciło się z Księstwa Serbii po kongresie berlińskim w 1878.

X wojna rosyjsko-turecka (1877-1878) zakończyła się zwycięstwem Imperium Rosyjskiego. Po pokonaniu Turcji, Rosja zajęła ogromne obszary jej terytorium, a następnie podzieliła je pomiędzy swoich sojuszników na Bałkanach. Austro-Węgry nie akceptowały zwiększania rosyjskich wpływów na Bałkanach. Na mocy postanowień kongresu berlińskiego Austro-Węgry otrzymały pod "tymczasową opiekę" (zbrojną okupację) Bośnię z Hercegowiną (anektowane później w 1908), zamieszkałe przez Słowian południowych[3]. Spotkało się to z niezadowoleniem Serbii, która również miała ochotę na ten teren, zamieszkany przez wielu Serbów. Na kongresie została także potwierdzona niepodległość Serbii[4] [5].

Austro-Węgry traktowały Królestwo Serbii jako kraj zależny. Wywoływało to w Serbii niezadowolenie, którego wynikiem były zawiązywane spiski. Od 1882 tron królewski Serbii zajmował Milan I Obrenowić, uległy wobec Austro-Węgier. W 1889 Milan I Obrenowić został zmuszony do abdykacji na rzecz swego syna, Aleksandra I Obrenowicia. Zmiana władcy nie przyniosła jednak zmiany w stosunku wobec Austro-Węgier; Aleksander I kontynuuował politykę ojca. Na przełomie XIX i XX wieku Serbia była uzależniona gospodarczo od Austro-Węgier. W nocy 10 na 11 czerwca 1903 Aleksander I został zamordowany wraz z żoną i ministrem wojny w trakcie zamachu stanu przeprowadzonego przez serbskich oficerów. To zabójstwo zakończyło dynastię Obrenowiciów. Zamach był potajemnie wspierany przez Austro-Węgry, które zamierzały uzyskać wpływy u nowych władz, jednak stało się dokładnie odwrotnie[6].

Piotr I Karadziordziewić, król Serbii w latach 1903-1918

W 1903, po zabójstwie, tron królewski Serbii objął Piotr I Karadziordziewić (z konkurencyjnej dynastii Karadziordziewiciów), który powrócił z wygnania w Genewie[6]. Żona Piotra - księżniczka Zorka z Czarnogóry - zmarła w 1890. Miał dwóch synów. Starszy, książę Jerzy, śmiertelnie pobił lokaja, co zamknęło mu drogę do tronu. Młodszym był książę Aleksander[7]. Piotr I propagował koncepcję Wielkiej Serbii; w jego wizji wszyscy Słowianie południowi powinni żyć w jednym państwie[6]. Zamierzał uwolnić "braci Słowian" spod władzy tureckiej i austro-węgierskiej[7]. Tę koncepcję rozległego państwa bardzo chętnie poparł serbski rząd, armia i społeczeństwo. Piotr I oficjalnie deklarował zamiar połączenia z serbską ojczyzną Bośni i Hercegowiny, zamieszkanej przez wielu Serbów, a będącej pod kontrolą Austro-Węgier. Serbii, odnajdującej się w opozycji do Austro-Węgier, chętnie pomocy udzielała Rosja i oba kraje nawiązały ścisłe stosunki. Zacieśnianiu stosunków sprzyjały dodatkowo wspólna religia (prawosławie) i wspólne, słowiańskie korzenie. Rosja była żywotnie zainteresowana uzyskaniem jak największych wpływów na Bałkanach, dlatego była przychylna zamętowi, jaki Serbia mogła wywoływać na Bałkanach. Ponadto Rosja pragnęła uzyskać dostęp do Morza Śródziemnego. Austro-Węgry również usiłowały utrzymać swe wpływy na Bałkanach, dlatego działania Serbii wpływały na ich osłabienie i zwiększania napięcia w tym rejonie. W działaniach Serbii wzrastała ich natężenie i intensywność. Rosjanie dodatkowo potajemnie wspierali ruchy rewolucyjne w Austro-Węgrzech, np. serbską organizację Czarna Ręka. Monarchia Austro-Węgierska była zagrożona od zewnątrz i od wewnątrz[6]. Austro-Węgry zlekceważyły jednak wieloletnie doświadczenie wojenne niewielkiej Serbii[8]. Serbia stała się najważniejszym elementem rosyjskiej polityki antyaustriackiej[9].

Car rosyjski Mikołaj II Romanow uważał, że właśnie na Bałkanach znajduje się prawdziwa sfera interesów Imperium Rosyjskiego. Zainteresowanie wzmagała świadomość, że kontrolujące ten region cesarstwo otomańskie chyliło się ku upadkowi i pojawiła się możliwość odebrania Turcji Dardaneli oraz uzyskania dostępu do Morza Śródziemnego. Na drodze do realizacji tych zamierzeń stały jednak Austro-Węgry, które uważały, że tylko one miały prawo do podporządkowania sobie Bałkanów[10].

Serbów dodatkowo drażniła polityka Habsburgów w Bośni i Hercegowinie, którzy pozyskiwali do współpracy (np. na stanowiska urzędnicze) chorwackich katolików i muzułmanów, a odpychali prawosławnych Serbów[11]. Serbia zaczęła już otwarcie poświęcać wszystkie swoje siły na agresję w Bośni i Hercegowinie. W latach 1906-1909 miała miejsce świńska wojna, konflikt gospodarczy pomiędzy Austro-Węgrami a Serbią. Austro-Węgry postanowiły zaanektować Bośnię i Hercegowinę, aby armia zaprowadziła tam porządek. Po wkroczeniu w 1908 wojsk cesarskich do Bośni i Hercegowiny konfliktowi z Serbią zapobiegło jedynie zaangażowanie mocarstw (kryzys bośniacki). Serbia została zmuszona do uznania aneksji, co spowodowało jej jeszcze ściślejszą współpracę z Rosją[6]. Austro-Węgry wykonały przebiegły manewr, aby zająć Bośnię i Hercegowinę. Po cichu porozumiały się z Rosją, a następnie zostawiły ją z niczym. Było bardzo blisko do mobilizacji obu armii, a austriacko-rosyjski konflikt doprowadził Europę na krawędź wojny. Takim postępowaniem został boleśnie upokorzony car rosyjski[10].

W 1912 wykorzystując toczącą się wojnę włosko-turecką Serbia, Bułgaria, Grecja i Czarnogóra zawarły przymierze (Liga Bałkańska) i wypowiedziały wojnę Turcji. Szybko pokonały Turcję w I wojnie bałkańskiej, zakończonej pokojem zawartym 30 maja 1913 w Londynie[12]. Bułgarii jednak nie zadowoliły jej zdobycze i w czerwcu 1913 zaatakowała Serbię. W II wojnie bałkańskiej Bułgaria została szybko pokonana przez koalicję Serbii, Grecji, Czarnogóry i Rumunii. W wyniku tych wydarzeń wzrosły dążenia Serbii do odgrywania roli regionalnego mocarstwa i powiększania swego terytorium[13]. Po wojnach bałkańskich powstał blok słowiański, który umożliwił rozszerzenie Serbii. Rosja wspierała ambicje Serbii w budowaniu Wielkiej Serbii[6].

28 czerwca 1914 został zastrzelony w zamachu w Sarajewie (na terytorium Bośni i Hercegowiny) następca tronu austro-węgierskiego Franciszek Ferdynand Habsburg, od niedawna inspektor generalny armii Austro-Węgier[11]. Austriacy przeprowadzili w Bośni w czerwcu tego roku wielkie manewry, po zakończeniu których urządzono uroczysty wjazd Franciszka Ferdynanda do stolicy Bośni - Sarajewa, aby dodatkowo podkreślić austriacką zwierzchność nad tymi ziemiami, włączonymi niedawno do cesarstwa[14]. Zabójcą był serbski bojownik Gawriło Princip, członek nacjonalistycznej organizacji Młoda Bośnia, działający w porozumieniu z serbskim wywiadem wojskowym i organizacją Czarna Ręka. Tego dnia wypadało święto patrona Serbii, św. Wita. Był to dzień święty dla Serbów, którzy odebrali ten przyjazd jako zamierzone lekceważenie, a nawet prowokację[11]. Dodatkowo tego samego dnia (15 czerwca wg kalendarza juliańskiego) przypadała rocznica klęski Serbów w bitwie na Kosowym Polu (1389), w wyniku której Sebia straciła na kilkaset lat niepodległość (zob. mit kosowski). Sama Bośnia kipiała od antyhabsburskich nastrojów i słowiańskiego nacjonalizmu[15]. Austriacy wnikliwie przeanalizowali z Niemcami, jak użyć zamachu do realizacji własnych celów i otrzymali zgodę Niemiec na działanie stanowcze. Wiele osób, nawet w krajach ententy było oburzonych zamachem. Wiedeń chciał osłabić serbski ruch separatystyczny i południowosłowiański[11]. Zabójstwo w Sarajewie było ciosem wymierzonym w autorytet cesarstwa[14]. Został zabity nietykalny następca tronu Habsburgów, osoba wybrana zrządzeniem Boga do kontynuowania sześciowiecznych rządów dynastii. Cesarz Franciszek Józef I musiał zmazać hańbę i pomścić królobójstwo, przykładnie karając sprawców[16]. Władze Austro-Węgier stały na stanowisku, że najważniejsze jest usunięcie serbskiego reżimu, jako głównej przyczyny intryg przeciw Austro-Węgrom[6]. 23 lipca 1914 rządowi serbskiemu zostało doręczone ultimatum, w którym Austro-Węgry domagały się zaprzestania propagandy antywiedeńskiej, ukarania winnych zamachu i oficjalnego potępienia przez króla Serbii wielkoserbskiej agitacji. Belgradzkie poselstwo Rosji zalecało Serbom pójście na ustępstwa. Serbowie zgodzili się na wszystkie punkty, z wyjątkiem jednego - nie zgodzili się na udział austriackich prokuratorów w nadzorowaniu śledztwa dotyczącego zamachu, ponieważ byłoby to pogwałceniem suwerenności państwa. Wiedeń uznał, że to Serbia jest sprawczynią konfliktu[11]. Kolejne dni upłynęły na próbach uczynienia konfliktu jedynie lokalnym, sprowadzając go do "karnej ekspedycji", czemu sprzeciwiła się Rosja, dążąca do umiędzynarodowienia konfliktu[14]. Po działaniach dyplomatycznych, 28 lipca 1914 Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii[6]. Sojusznikowi Serbii - Rosji - zostało wyłącznie jedno wyjście, wystąpienie zbrojne w obronie Serbii. Na ulice rosyjskich miast wyszli demonstranci żądający zbrojnej ochrony Serbii, głównego sojusznika Rosji; brak reakcji Rosji byłby jej kompromitacją[11]. Po wielu rozterkach 29 lipca 1914 rosyjski car zarządził częściową mobilizację rosyjskich sił - tylko wzdłuż granicy z Austrią. Następnego dnia rosyjski minister spraw zagranicznych przekonał cara, by ogłosił jednak powszechną mobilizację[17]. W październiku 1914 spiskowcy stanęli przed austriackim sądem i rozpoczął się ich proces w Sarajewie.

W czasie I wojny światowej Królestwo Serbii przetrwało atak połączonych armii austro-węgierskich, niemieckich i bułgarskich. Po wojnie włączyło w swe granice Królestwo Czarnogóry oraz połączyło się z Państwem Słoweńców, Chorwatów i Serbów (Państwo SHS) (istniejącym na terenie Chorwacji, Bośni, Slawonii, Dalmacji), oraz z Wojwodiną i utworzyło Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Królestwo SHS).

W roku 1918 Królestwo Serbii obejmowało:

1 grudnia, po przyłączeniu Państwa SHS, Królestwo Serbii przemianowano na Królestwo SHS.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 79
  2. Jan Palmowski Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, wydanie polskie 2008, tom 5., str. 81-82
  3. Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, str. 231
  4. J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, str. 14-15
  5. Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, str. 232
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, str. 42-64
  7. 7,0 7,1 Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 88
  8. Serial dokumentalny World War I in Colour, odc. pierwszy Catastrophe, 2003
  9. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 101
  10. 10,0 10,1 Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 66-67
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Andrzej Chwalba Historia powszechna. Wiek XIX, wyd. 2009 r., str. 634-635
  12. Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, str. 258
  13. Jan Palmowski Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, wydanie polskie 2008, tom 1., str. 69
  14. 14,0 14,1 14,2 Wojciech Markert, Jacek Szczepański Wielka wojna 1914-1918 w zarysie, wydanie I, str. 11-13
  15. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 105
  16. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 108
  17. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, str. 110-111