Krążowniki lekkie typu Tenryu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krążowniki lekkie typu Tenryū
IJN Tenru in Yokosuka 1925.jpg
"Tenryu" w 1925
Opis typu
Kraj budowy  Japonia
Użytkownicy  Nippon Kaigun
Stocznia Yokosuka i Sasebo
Wejście do służby 1919
Wycofanie 1944
Zbudowane okręty 2
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 3230 t
pełna: 4621 t
Długość 142,6 m
Szerokość 12,34 m
Zanurzenie 4 m
Napęd 3 turbiny parowe o mocy 51 000 KM, 10 kotłów parowych, 3 śruby
Prędkość 33 w
Zasięg 5000 mil morskich przy prędkości 14 w
Załoga 327-332
Uzbrojenie 4 działa 140 mm (4xI)
1 działo 76,2 mm plot
2 km plot
6 wt 533 mm (2xIII)
48 min (możliwość)
- stan początkowy
Opancerzenie burty: 63-51 mm
pokład: 22-25 mm
wieża dowodzenia: 51 mm
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krążowniki typu Tenryū (jap. 天龍?) – seria japońskich okrętów klasy krążowników lekkich okresu międzywojennego i II wojny światowej, składająca się z dwóch okrętów: "Tenryū" i "Tatsuta".

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

Krążowniki typu Tenryū zostały zaprojektowane jako małe i szybkie krążowniki lekkie dla pełnienia funkcji liderów - przewodników flotylli niszczycieli, służących jako ich okręty flagowe oraz do wsparcia ogniowego. Plany okrętów, określonych jako "krążowniki 3500-tonowe", opracował w 1915 roku Departament Techniczny Marynarki[1]. Ich konstrukcja była częściowo wzorowana na brytyjskich małych krążownikach typów Arethusa i wczesnego typu C (Caroline) – japońska marynarka i przemysł okrętowy były jeszcze w tym czasie blisko związane z brytyjskimi i Japończycy mogli korzystać z brytyjskich doświadczeń[2]. Japońskie okręty miały być jednak szybsze, dzięki oszczędnościom na masie i zastosowaniu mocniejszej siłowni, odchodząc przy tym od dwuśrubowego napędu brytyjskich pierwowzorów na rzecz trzyśrubowego[1]. W stosunku do wczesnych brytyjskich krążowników miały mniej liczną, lecz za to jednolitą artylerię, przy znacząco większej prędkości maksymalnej (33 węzły wobec 28-29 u brytyjskich okrętów)[a]. Ich proporcje kadłuba oraz architektura nadbudówek miały cechy powiększonych niszczycieli. Nowe okręty zostały zamówione w ramach programu finansowego z 1916 roku. 13 maja 1916 otrzymały nazwy: "Tenryū" (rzeka w prefekturze Nagano, pol. "Niebiański Smok") i "Tatsuta" (rzeka w prefekturze Nara, pol. "Smocze Pole")[2].

Podczas budowy okręty określane były jako "krążowniki małego modelu" (Shō Gata Yunyōkan) nr 1 ("Tenryū") i nr 2 ("Tatsuta). Klasyfikowane były oficjalnie jako krążowniki 2. klasy (nitō yunyōkan; o wyporności poniżej 7000 t), później nieoficjalnie jako krążowniki lekkie (kei yunyōkan)[3]. Koszt budowy wynosił po ok. 4.550.000 jenów[4].

Nazwa położenie stępki wodowanie wejście do służby los
Tenryū (天龍) 17 maja 1917, Yokosuka 11 marca 1918 20 listopada 1919 zatopiony 18 grudnia 1942
Tatsuta (龍田) 24 lipca 1917, Sasebo 29 maja 1918 31 marca 1919[b] zatopiony 13 marca 1944

Opis i ocena[edytuj | edytuj kod]

"Tatsuta" w 1919

Tenryū przedstawiał sobą typ małego lekkiego krążownika, mający niewiele odpowiedników we flotach świata po I wojnie światowej, stanowiący klasę pośrednią między lekkim krążownikiem a wielkim niszczycielem (według zbliżonej koncepcji zbudowano w Japonii jeszcze "Yūbari")[2]. W konsekwencji, były one słabsze od praktycznie wszystkich innych lekkich krążowników, przede wszystkim pod względem uzbrojenia. Mimo że kaliber artylerii głównej 140 mm był typowy dla japońskich krążowników lekkich tego okresu, lecz pozostałe państwa uzbrajały już swoje jednostki w skuteczniejsze działa kalibru 150-155 mm (przyczyną zastosowania kalibru 140 mm było łatwiejsze ładowanie lżejszych pocisków - 38 kg wobec 45,4 kg, co odpowiadało warunkom fizycznym japońskich marynarzy)[5]. Miały one ponadto mniejszą ilość dział, z tego przy ostrych kątach kursowych mogła strzelać jedynie część dział, a prosto w kierunku dziobu i rufy tylko po jednym. Dalszą wadą wynikającą z małych rozmiarów był początkowo praktyczny brak artylerii przeciwlotniczej, a następnie trudność w istotnym zwiększeniu lekkiego uzbrojenia przeciwlotniczego.

Opancerzenie kadłuba okrętów typu Tenryū było raczej słabe, mające w założeniu chronić przed pociskami kalibru 102 mm ówczesnych amerykańskich niszczycieli[1]. Burtowy pas pancerny o wymiarach 58,6 x 4,27 m chronił kotłownie i maszynownie i składał się z dwóch warstw stali HT grubości łącznej 51 mm (wyższy pas) i 63,5 mm (niższy). Dolna, grubsza część pasa była nieco krótsza - 56,4 m. Pas sięgał od górnego pokładu do 76 cm poniżej linii wodnej[1]. Górny pokład był opancerzony płytami grubości od 22 mm do 25,4 mm na zewnętrznych krańcach (szerokości 1,28 m od burt)[1]. Ponadto, opancerzone płytami 51 mm było cylindryczne stanowisko dowodzenia w nadbudówce dziobowej. Brak jest informacji o ewentualnym lekkim opancerzeniu przeciwodłamkowym masek dział. Ogółem opancerzenie stanowiło jedynie 4,2% wyporności normalnej (176 t)[2].

Sylwetka krążowników typu Tenryu - na prawym dolnym szkicu zaznaczone na czarno opancerzenie.

Kadłub okrętów typu Tenryu przypominał powiększone niszczyciele, o dużym stosunku długości do szerokości (11,28:1), z podniesionym pokładem dziobowym na nieco ponad 1/4 długości (39 m)[1]. Sylwetka była wręcz bardzo podobna do niszczycieli typu Tanikaze. Dziobnica miała charakterystyczny dla okrętów japońskich tego okresu zaokrąglony kształt. Na pokładzie dziobowym było umieszczone działo nr 1, za nim krótka wieżowa trzykondygnacyjna nadbudówka z masztem, a za nią działo nr 2, zwrócone w pozycji spoczynkowej do tyłu. Na maszcie znajdowała się platforma reflektora i wyżej stanowisko kierowania ogniem z dalocelownikiem. Za uskokiem kadłuba znajdował się na pokładzie, w osi symetrii kadłuba potrójny aparat torpedowy, w swojego rodzaju "studni", a za nim na śródokręciu rozciągała się wąska nadbudówka (podzielona na dwie), stanowiąca podstawę dla trzech stosunkowo niskich kominów. Za nią znajdował się na pokładzie drugi aparat torpedowy, a dalej niska nadbudówka rufowa, na której umieszczone były w osi symetrii kadłuba działa nr 3 i 4, przedzielone małą nadbudówką z platformą reflektora. Umieszczenie aparatów torpedowych w osi symetrii okrętu, typowe dla niszczycieli, było rzadkością na krążownikach, możliwą do zastosowania z powodu małej szerokości kadłuba. Na pokładzie rufowym umieszczone było początkowo działo przeciwlotnicze 76,2 mm[1]. Załoga w czasie pokoju wynosiła 337 osób i była rozmieszczona w tradycyjny sposób, z pokojami oficerów na rufie i pomieszczeniami załogi na dziobie. Okręty przenosiły na śródokręciu, po bokach kominów 6 łodzi różnej wielkości[5].

Dla uzyskiwania dużej prędkości zastosowano siłownię wywodzącą się z nowych typów japońskich niszczycieli (Tanikaze), lecz powiększoną o połowę (trzy zespoły turbin o mocy po 17.000 KM zamiast dwóch)[1]. Okręty miały siłownię w układzie liniowym: trzy przedziały kotłowni (na długości 32,6 m), a za nimi dwa przedziały maszynowni (na długości 23,2 m). Pierwsza kotłownia była z dwoma małymi kotłami, druga z dwoma małymi i dwoma dużymi i trzecia z czterema dużymi. Początkowo dwa kotły w pierwszej kotłowni miały opalanie mieszane, ropą lub węglem, w celu zmniejszenia zależności od importu ropy, a pozostałe kotły miały opalanie olejowe[5]. W pierwszej maszynowni były dwa zespoły turbin napędzające zewnętrzne wały, a w drugiej jeden zespół, napędzający centralny wał. Doprowadziło to do uzyskania rzadziej spotykanego, typowego dla niemieckich konstrukcji układu trzyśrubowego. Zespoły turbin składały się z turbin wysokiego i niskiego ciśnienia, napędzających wał przez przekładnię redukcyjną. Miały też stopień krążowniczy dla prędkości ekonomicznej i stopień biegu wstecznego[1]. W celu uzyskania mniejszej masy kadłuba przy wystarczającej wytrzymałości, zastosowano takie środki, jak stal o podwyższonej wytrzymałości HT (high-tensile) i podłużny układ wiązań. Przy normalnym zanurzeniu, wolna burta wynosiła do 6,7 m na dziobie i 3,5 m na śródokręciu[1].

W latach 1922-23 na okrętach zainstalowano radionamiernik, w kabinie ustawionej przed działem nr 3. W latach 1926-28 podwyższono o 50 cm wyrzutnie torpedowe, w celu polepszenia warunków obsługi. W 1930 ("Tenryu") i 1933 ("Tatsuta") zmodyfikowano nadbudówki dziobowe, zastępując brezentowe boki pomostu nawigacyjnego stalowymi z oknami i zastępując maszt palowy bardziej stabilnym trójnożnym[6]. W listopadzie 1936 mostki okrętów osłonięto blachami ze stali Dücol, dla ochrony przeciwodłamkowej. W lipcu 1937 zamontowano dwa przeciwlotnicze wkm 13,2 mm na platformach po bokach pierwszego komina[6]. Na przełomie 1940/41 w miejsce wkm-ów ustawiono na nich 4 działka przeciwlotnicze 25 mm w podwójnych stanowiskach i zdemontowano działo przeciwlotnicze 76,2 mm. Kotły o opalaniu mieszanym przystosowano do opalania tylko ropą, a mostek otrzymał stały dach stalowy[6]. Podczas wojny nastąpiło dalsze zwiększenie ilości działek 25 mm do 8-10.

Krążowniki typu Tenryū były pierwszymi nowoczesnymi japońskimi lekkimi krążownikami, z opancerzeniem burtowym[1]. Zamierzano początkowo zbudować dalsze 6 okrętów zmodyfikowanego typu, lecz z uwagi na ich ograniczone możliwości bojowe, zdecydowano zbudować zamiast tego serię krążowników lekkich średniej wielkości (5500-tonowych), konstruując je na bazie powiększonego typu Tenryū[2].

W latach 1935-36 rozpatrywano projekt przebudowy okrętów na krążowniki przeciwlotnicze, uzbrojone w 8 dział uniwersalnych 127 mm w podwójnych stanowiskach na miejscu dotychczasowych dział (4xII), 8 działek plot 25 mm (4xII) i 2 miotacze i 4 zrzutnie bomb głębinowych z 36 bombami. Według tego planu, kominy okrętów miały być połączone w jeden o szerokiej podstawie. Planowano ująć przebudowę w planie finansowym na 1937 rok, lecz odstąpiono od tego z powodu przeciążenia stoczni japońskich[6]. Później w latach 1938-39 ponownie rozważano taką modernizację z użyciem nowych długoloufowych armat 76,2 mm (8 cm) Typ 98 L/60, lecz również odstąpiono od tego, na korzyść budowy niszczycieli przeciwlotniczych typu Akizuki[6].

Służba w skrócie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Główne artykuły: TenryūTatsuta.
"Tatsuta" w marszu z dużą prędkością, 1919

W okresie międzywojennym oba krążowniki służyły początkowo w charakterze liderów flotylli niszczycieli, na przemian w okresami pozostawania w rezerwie. Patrolowały też na wodach Chin. W latach 1937-1938, po agresji Japonii na Chiny, wspierały działania wojsk lądowych w rejonie Szanghaju i uczestniczyły w blokadzie morskiej wybrzeża[2].

Od drugiej połowy lat 30. "Tenryu" i "Tatsuta" na ogół służyły razem, a w listopadzie 1940, w ramach przygotowań do wojny, utworzyły 18. Eskadrę Krążowników (Sentai) 4. Floty. W lipcu-wrześniu 1941 przebazowano je do bazy Truk na Karolinach, a tuż przed wybuchem wojny na Pacyfiku 5 grudnia przepłynęły do atolu Kwajalein[2].

Po przystąpieniu Japonii do II wojny światowej, "Tenryu" i "Tatsuta" wzięły udział w nieudanej pierwszej operacji opanowania Wake, po czym w zdobyciu tej wyspy 23 grudnia. Uczestniczyły następnie na początku 1942 roku w zajęciu miejscowości i portów Kavieng na Nowej Irlandii, Surumi (Gasmata) na Nowej Brytanii. Pod koniec lutego wzmocniono ich lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze do 8 działek 25 mm. Uczestniczyły następnie w zajęciu Lae i Salamaua na Nowej Gwinei, wysp Bougainville, Shortland (Wyspy Salomona) i Manus (Wyspy Admiralicji). 14 lipca 1942 zostały przydzielone do nowo sformowanej 8. floty z bazą w Rabaulu[2].

Po wysadzeniu wojsk amerykańskich na Guadalcanalu, "Tenryu" brał udział w bitwie koło wyspy Savo z 8 na 9 sierpnia 1942. Na przełomie sierpnia i września oba krążowniki osłaniały desant w Gili Gili w zatoce Milne na Nowej Gwinei, po czym uczestniczyły w ewakuacji stamtąd pozostałych żołnierzy. Oba krążowniki uczestniczyły następnie w rejsach z zaopatrzeniem dla oddziałów walczących na Guadalcanalu[2].

18 grudnia 1942 "Tenryu", eskortując konwój, został zatopiony przez okręt podwodny USS "Albacore" pod Madangiem na północy Nowej Gwinei[2].

Od kwietnia 1943 "Tatsuta" bazował w Japonii jako okręt flagowy szkolnej 11. Eskadry Niszczycieli. 13 marca 1944, eskortując konwój z Japonii, niedaleko od jej brzegów, został zatopiony przez okręt podwodny USS "Sand Lance"[2].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • wyporność[4]:
    • w stanie lekkim: 3056,6 t
    • standardowa: 3230 ts[c]
    • normalna (projektowa): 3495 ts
    • normalna: 3605 t
    • 2/3 pełnej: 4168,5 t
    • pełna: 4621 t
  • wymiary:
    • długość: 142,65 m
    • długość na linii wodnej: 139,27 m
    • szerokość: 12,34 m
    • zanurzenie: 4 m
  • napęd: 3 zespoły turbin parowych typu Brown-Curtis z przekładniami redukcyjnymi o mocy łącznej 51 000 KM (maks. na próbach 59 844 KM - "Tenryu", 58 690 KM - "Tatsuta")[2], 10 kotłów parowych Kampon Ro Gō o ciśnieniu 18,3 at[1], 3 śruby
  • prędkość maksymalna: 33 w. (maks. na próbach "Tenryu" - 34 w.)
  • zasięg: 5000 mil morskich przy prędkości 14 w
  • zapas paliwa: 920 t. mazut i 150 t. węgiel (później tylko mazut)
  • załoga: 337

Uzbrojenie i wyposażenie:

  • początkowo:
    • 4 działa 140 mm Typ 3 w pojedynczych stanowiskach osłoniętych maskami (4xI)
      • długość lufy: L/50 (50 kalibrów), kąt podniesienia do 20°, donośność maksymalna 15.800 m, masa pocisku 38 kg, szybkostrzelność 6-10 strz/min, masa stanowiska 21 t[5]
    • 1 działo przeciwlotnicze 76,2 mm (nominalnie 8 cm) Typ 3 (do 1940)
      • długość lufy: L/40
    • 2 km plot 6,5 mm Typ 3 (po bokach kominów)
    • 2 wkm plot 13 mm Typ 92 (od lipca 1937)[6]
    • 6 wyrzutni torped 533 mm Typ 6 (2xIII) (6 torped Typ 6)
      • dane torpedy: masa materiału wybuchowego 203 kg, zasięg przy prędkości: 15,5 km/26 w, 10 km/32 w, 7 km/37 w[5]
    • 48 min No.1 (możliwość)
  • 1941-1944:
    • 4 działa 140 mm Typ 3 (4xI)
    • 4-10 działek przeciwlotniczych 25 mm Typ 96 (2xII - 5xII)
    • 6 wyrzutni torped 533 mm (2xIII)
    • 48 min (możliwość)

Opancerzenie:

  • pas burtowy: 63-51 mm
  • pokład: 22-25 mm
  • wieża dowodzenia: 51 mm
  • łączna masa: 176 t (4,2% wyporności normalnej)

Wyposażenie[5]

  • dalocelownik artyleryjski Typ 13 (na maszcie)
  • 2 dalmierze 2,5 m
  • 2 reflektory 90 cm SU

Uwagi

  1. Wczesne brytyjskie małe krążowniki miały początkowo artylerię mieszaną z 2 dział kalibru 152 mm i 6-8 102 mm, a dopiero od 1916-17 stosowano 4-5 dział 152 mm. R. Gardiner, Conway's..., s.54-60
  2. Wszystkie daty według E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s.789 i R. Gardiner, Conway's..., s. 237. Niektóre publikacje podają (zapewne omyłkowo) datę wejścia "Tatsuta" do służby 13 marca 1919 (S. Suliga, Liegkije...; H. Jentschura, D. Jung, P. Mickel: Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869-1945, Annapolis, 1977, ISBN 0-87021-893-X, s.105).
  3. Okręty projektowane były według używanej wówczas w Japonii brytyjskiej miary wyporności normalnej (stąd krążowniki "3500-tonowe"), wyrażonej, podobnie jak wyporność standardowa, w "długich" tonach angielskich (ts) = 1016 kg. Wyporność określoną jako 2/3 pełnej lub 2/3 próbnej, wyrażona w tonach metrycznych, to okręt z całością amunicji i załogi, lecz z 2/3 paliwa, smarów, rezerwy wody kotłowej i pitnej i innych zapasów (E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s. 725)

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s.18-21
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 S. Suliga, Legkije...
  3. E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s.12, 17
  4. 4,0 4,1 E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s.789-791
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s.23-27
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 E. Lacroix, L. Wells, Japanese..., s.160-162

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • S. W. Suliga (С. В. Сулига): Liegkije kriejsera "Tenryu", "Tatsuta", "Yubari" (Легкие крейсера «Тенрю», «Тацута», «Юбари»), seria Morskaja Kollekcja nr 9/2005 (ros.)
  • Eric Lacroix, Linton Wells: Japanese Cruisers of the Pacific War. London, 1997: Chatham Publ. ISBN 1-86176-058-2 (ang.)
  • Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, Annapolis, 1985, ISBN 0-87021-907-3 (ang.)