Krąg z Krzyżowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Krąg z Krzyżowej niem. Kreisauer Kreis – grupa niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej działająca w Krzyżowej w czasie II wojny światowej. Skupiała opozycjonistów z różnych grup społecznych, wyznaniowych i orientacji politycznych. Opozycjoniści z Kręgu z Krzyżowej zasłużyli się jako obrońcy demokracji i praw człowieka, oraz dali przykład porozumiewania się i owocnej współpracy mimo różnic światopoglądowych i religijnych. Nazwa została nadana przez Gestapo, nie była używana przez jej członków.

Grupa Krąg z Krzyżowej powstawała od 1940 w Krzyżowej dawnym niem. Kreisau z inicjatywy hrabiego Helmuta Jamesa von Moltke i Petera Yorka von Wartenburga.

Cele organizacji[edytuj | edytuj kod]

Lato 1940: Niemcy upojone zwycięstwem. W tym czasie Helmuth James hrabia von Moltke sformułował dokument o państwie ("małe wspólnoty") i rozpoczął współpracę z Yorckiem von Wartenburg, Horstem von Einsiedel, Ottonem Heinrichem von der Gablenz, Adolfem Reichwein (grupa inicjatywna Kręgu z Krzyżowej). Później dołączyli do nich inni o różnorodnej orientacji politycznej i religijnej. Do najściślejszego grona Kręgu należało pod koniec (1944/45) około 20 osób. Oprócz nich istnieli dalsi współpracownicy i osoby zorientowane w istnieniu grupy, którzy ze względów bezpieczeństwa mieli ograniczoną wiedzę na temat całościowej działalności Koła.

Punktem wyjściowym tej pracy była myśl, że wywołana wojna doprowadzi do klęski reżimu Hitlera. Dyskutowano społeczny i państwowy ład w Niemczech po upadku reżimu.

Na początku Krzyżowianom chodziło o rozwinięcie modelu przyszłej formy państwa i znalezienie odpowiedzialnych osób, które zaangażowałyby się w tworzenie nowego ładu.

Kilku Krzyżowian popierało później (od 1943 do 1944) także mord tyranów (zamach na Hitlera) względnie szukało kontaktów z innymi organizacjami, na przykład takimi jak 20 lipca. Grupa oficerów wojskowych z Clausem von Stauffenberg przeprowadziła 20 lipca 1944 nieudany zamach na Hitlera.

Odbudowa Niemiec po upadku dyktatury[edytuj | edytuj kod]

Uzgodniono, że przede wszystkim robotnicy i Kościoły mieliby przejąć to zadanie. Dlatego próbowano zaangażować do uczestnictwa w pracach nad planowaniem osoby z tych kręgów (na przykład Mierendorff, Leber jako przedstawiciel robotników, Konrad hrabia von Preysing, biskup Berlina jako przedstawiciel kościoła).

Europa i polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Polityka zagraniczna oznaczała dla Krzyżowian ograniczenie suwerenności narodowej Niemiec i politykę europejską na bazie federacyjnej. Nowy ład Niemiec był ściśle związany z polityką europejską. Dlatego Krzyżowianie ciągle szukali kontaktów z grupami oporu w innych państwach europejskich. Dalszym ważnym punktem rozważań było pojednanie z zachodnimi i ze wschodnimi sąsiadami Niemiec.

Odbudowa państwa i gospodarki[edytuj | edytuj kod]

U podstaw programu odbudowy leżało "chrześcijańskie oblicze ludzkości". Wyobrażano sobie państwo zbudowane na "małych wspólnotach" z własnym samorządem, polegającym na poczuciu odpowiedzialności i centralnym sterowaniu gospodarką, związkami zawodowymi i upaństwowieniu górnictwa, przemysłu ciężkiego i gospodarki energetycznej.

Prawa człowieka[edytuj | edytuj kod]

W podstawowych tezach Kręgu z Krzyżowej prawa człowieka mają czołowe znaczenie. Hasła: wolność sumienia, stabilność prawna, minimum egzystencjalne, prawo do pracy i własności przewijały się w programie odbudowy Koła.

Rola Kościołów i chrześcijaństwa[edytuj | edytuj kod]

Moltke szukał – jako protestant – już na samym początku kontaktów z katolikami. W "chrześcijaństwie" widział przeciwwagę do reżimu nazistowskiego. Dlatego dążył do współpracy z przeciwnikami reżimu w kręgach kościelnych, na przykład z biskupem berlińskim Konradem von Preysing i z jezuitami.

Najważniejsi współpracownicy Kręgu z Krzyżowej[edytuj | edytuj kod]

Do ścisłego Kręgu należało około 20 osób, reprezentowane było prawie całe polityczne spektrum epoki Weimarskiej, przeważali urzędnicy (zobowiązani do służby lub zwolnieni przez reżim), ale także socjaliści, politycy, pedagodzy, katolicy i protestanci.

  • Helmuth James von Moltke – siła napędowa Kręgu
  • Peter hrabia Yorck von Wartenburg
  • Adam von Trott zu Solz
  • Adolf Reichwein
  • Alfred Delp
  • Carlo Mierendorff
  • Julius Leber

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Pałac Helmutha Jamesa hrabiego von Moltke w Krzyżowej

Nazwa Krąg z Krzyżowej stworzona została przez Gestapo. Trzy najważniejsze spotkania Krzyżowian w latach 1942 i 1943 odbyły się właśnie na terenie majątku Helmutha Jamesa hrabiego von Moltke w Krzyżowej na Dolnym Śląsku, a Moltke uchodzi za główną postać Kręgu. Spotkań nie nagłaśniano, żeby nie wzbudzać podejrzeń, miały one charakter zjazdów rodzinnych lub koleżeńskich. Zbierano się w domu na wzgórzu, mieszkaniu Moltkego. Krzyżowiacy spotykali się również w innych miejscach (na przykład w Berlinie). Wioska Krzyżowa liczy obecnie 200 mieszkańców, od 1945 należy do Polski. Od czasów powojennych do zmian ustrojowych w 1989 na terenie majątku Moltkego działał PGR. Teren pałacu jest wykorzystywany teraz przez Fundację Krzyżowa dla Porozumienia Europejskiego jako miejsce zbliżenia polsko-niemieckiego.

Opozycja i ruch oporu[edytuj | edytuj kod]

Główne działania podejmowane przez Krąg z Krzyżowej:

  • Podjęcie współpracy z biskupami, aby spowodować krytyczne nastawienie społeczeństwa do reżimu
  • Wypracowanie programu "podstawy odnowy państwa" po porażce Hitlera
  • Współpraca z politykami, dziennikarzami i ambasadorami za granicą (Anglia, Holandia, Skandynawia). Moltke próbował przekonać ich między innymi o błędnej polityce reżimu. Obawiał się, że zagranica nie ocenia właściwie niebezpieczeństwa jakim jest Hitler. Później chodziło o planowanie nowego ładu po wojnie – w ramach europejskich.
  • Moltke (poza działalnością w Kręgu) pracował od września 1939 roku – zobowiązany do służby – w komendanturze głównej Wehrmachtu w Berlinie w dziale urzędu zagranica/opór. Próbował tam zapobiegać, odraczać i łagodzić decyzje reżimu, które "odczuwał jako odrażające". Jego pozycja nie dawała mu możliwości wydawania rozkazów, był uprawniony tylko do wydawania opinii:
    • o zapobieganiu rozprzestrzeniania się Wojny (Front Zachodni)
    • przeciwko naruszeniu neutralności Belgii i Holandii
    • o przestrzeganiu prawa wojennego i międzynarodowego (na przykład w odniesieniu do traktowania jeńców wojennych)

W listopadzie 1942 roku Moltke usłyszał sprawozdanie o obozach koncentracyjnych, w których Żydzi mordowani byli za pomocą gazu. Ale nie miał na to wpływu, bo jego urząd zagranica/wywiad głównej komendantury Wehrmachtu nie był za to odpowiedzialny, lecz SS. Jako pracownik urzędu Abwehry (czyli wywiadu) odbywał częste podróże, uzasadnione oficjalnymi niby zleceniami: do Belgii, Holandii, Norwegii, Polski, także do neutralnej Szwecji i Turcji. Szukał kontaktów i znajdował tam je z przywódcami konspiracji, aby opowiadać, jak wygląda sytuacja w Niemczech i że istnieje tam też ruch oporu.

Sprzeciwy przeciwko rozkazom niezgodnym z prawem międzynarodowym zdradziły Moltkego. W styczniu 1944 aresztowany został przez Gestapo.

Inne grupy oporu[edytuj | edytuj kod]

Inne grupy oporu – jak na przykład te, które rekrutowały zwolenników z kręgów wojska niemieckiego (wokół Clausa Schenka hrabiego von Stauffenberg) – próbowały obalić system poprzez zamordowanie Hitlera (mord tyranów). Zamach 20 lipca 1944 nie udał się. Zaraz po nim ruszyła fala prześladowań, w czasie której aresztowanych i straconych zostało wielu współpracowników Kręgu z Krzyżowej, chociaż wielu "Krzyżowian" – szczególnie Moltke – sprzeciwiało się mordowaniu tyranów. Dalsze grupy oporu: socjaldemokraci i komuniści lub chrześcijanie też przeprowadziły pojedyncze akcje.

Zbiór cytatów[edytuj | edytuj kod]

"W Niemczech opozycja i opór przeciw narodowosocjalistycznej dyktaturze nie były w owym czasie skuteczne, ale mimo tego, na pewno nie były daremne. W Polsce, w sprzeciwie wobec dyktatury stalinowskiej, skutecznymi były.
(Freya von Moltke, 1997)

"Planowaliśmy w Krzyżowej ośrodek pojednania i porozumienia. Pomimo jednak wcześniejszych prób, zdawaliśmy sobie sprawę, że jest wielce niepewne, czy rząd polski zezwoli nam na podjęcie jakichkolwiek działań w Krzyżowej. Wszak w krajach obozu socjalistycznego obowiązywała wersja, że istniał przecież tylko jeden ruch oporu przeciwko nazistowskim Niemcom – komunistyczny mianowicie."
(Wim Ph. Leenmann, do 1996 członek Rady Fundacji)

Hasło "Europa" (obywatel i państwo)[edytuj | edytuj kod]

"Myślę, że jest to nie do przyjęcia w porządku europejskim, że każdy z osobna człowiek jest wyizolowany i nastawiony na wielką wspólnotę, państwo. Odosobnienie odpowiada masie; człowiek staje w ten sposób częścią masy. W stosunku do tej dużej wspólnoty, państwa lub jeszcze większych wspólnot, tylko ten będzie miał prawdziwe poczucie odpowiedzialności, kto w małych wspólnotach w jakiejkolwiek formie ponosi odpowiedzialność. W przeciwnym razie rozwija się u tych, którzy poddają się rządzeniu, uczucie, że nikomu nie są winni odpowiedzialności poza klasą rządzących. – Takie tendencje mogą być stosowne w Rosji lub w krajach azjatyckich; porządek europejski jednak z nich nie wyrośnie"
(von Moltke, z "Małe wspólnoty", 1939/40)

"Myślę więc, że dla porządku europejskiego (…) konieczne jest, żeby w każdym z osobna obudzić uczucie odpowiedzialności za wszystko, co się dzieje; wynika z tego, że uważam za najlepszą tą organizację administracyjną, która zapewnia każdemu z osobna najszerszą swobodę działania dla uruchomienia poczucia odpowiedzialności i pędu w pomaganiu innym, i że także poza czystym sektorem administracyjnym godnym celem wydaje mi się duża ilość małych wspólnot. Nie znaczy to, że jestem zwolennikiem zamykania się w ciasnych kręgach stowarzyszenia. Związki, które mają na celu zaspokojenie własnych życzeń nie są stworzone po to, by umacniać świadomość odpowiedzialności każdego za wszystkich innych..."
(von Moltke, z "Małe wspólnoty", 1939/40)

Hasło "Fundacja"[edytuj | edytuj kod]

"Myślę, że Krzyżowa – tak jak przewidziano – mimo wysokich progów zamku i towarzyszących mu obiektów nadal oddziałuje na okolicę, bo Krzyżowa w Krzyżowej bez Krzyżowej, Fundacja we wsi bez Wsi, moim zdaniem, nie miałaby szans powodzenia..."
(ksiądz Bolesław Kałuża)

Commons in image icon.svg