Kręczynka jesienna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kręczynka jesienna
Illustration Spiranthes spiralis0.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Podrodzina storczykowe
Rodzaj kręczynka
Gatunek kręczynka jesienna
Nazwa systematyczna
Spiranthes spiralis (L.) Chevall.
Fl. Gén. Env. Paris 2: 330 1827.
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Kręczynka jesienna (Spiranthes spiralis (L.) Chevall.) – gatunek byliny z rodziny storczykowatych (Orchidaceae).

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zwarty zasięg występowania obejmuje całą niemal Europę (bez Szkocji, Islandii i Półwyspu Skandynawskiego). Na południowym wschodzie sięga po Kaukaz i Azję Mniejszą. Występuje również na oderwanych od głównego zasięgu stanowiskach w górach na pobrzeżu Algierii, Sycylii, Krety i Cypru. W Polsce opisano jego występowanie na ponad 100 stanowiskach, jednakże większość z nich jest już historyczna. W latach 2000-2006 potwierdzono jego występowanie tylko na kilkunastu stanowiskach i wszystkie znajdują się w Karpatach. Są to stanowiska: w rejonie Cisownicy i w Lesznej Górnej, dwa stanowiska na pograniczu Beskidu Makowskiego i Pasma Policy koło Juszczyna, w Beskidzie Wyspowym koło Tęgoborza, 8 stanowisk na zachodnim końcu Beskidu Niskiego w miejscowościach Binczarowa, Bogusza, Kamionka Wielka i Nawojowa. W latach 2007-2008 znaleziono nowe stanowisko koło Piwnicznej w Beskidzie Sądeckim[2].

Kwiatostan

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Wzniesiona, prosta, o wysokości 10-30 cm, w górnej części krótko owłosiona[3].
Liście
Liście różyczkowe o długości 1,8-3,5 cm, szerokości 1-1,6 cm, jajowate. Są ciemnozielone i pochwiasto obejmują łodygę. Liści łodygowych jest 3-5 i wyrastają blisko siebie[4].
Kwiaty
Zebrane w wierzchołkowy 10-30 kwiatowy kwiatostan o długości 3-1- cm. Jest on filcowato owłosiony białymi włoskami, a kwiaty wyrastają spiralnie[4]. Są białawe i wydzielają delikatny zapach. Przylegające do zalążni przysadki są biało obrzeżone i dłuższe od zalążni. Boczne listki w zewnętrznym okółku kwiatów są zewnątrz owłosione i rozpostarte na boki. Boczne listki okółka wewnętrznego oraz środkowy okółka zewnętrznego tworzą rurkę. Warżka ma długość 5-6 mm i szerokość 3,5-4 mm. Jest odwrotnie jajowata o brzegach faliście karbowanych i poprzecznie podzielona. Jest z zewnątrz biaława, od wewnątrz żółtawozielona i na końcu ma miodniki[4].
Owoc
Owłosione, wyrastające na krótkich szypułkach podługowatojajowate torebki o długości 4-7 mm i szerokości 3-4 mm[4].
Część podziemna
Wydłużone i owłosione bulwy[3].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, geofit. W Polsce kwitnie od lipca do sierpnia, czasami do pierwszych dni października[2]. Jej przedsłupne kwiaty zapylane są głównie przez trzmiele i gatunki z rodzaju Lasioglossum. Roślina zwabia je zapachem kwiatów oraz nektarem. Współczynnik zawiązywania nasion jest wysoki. Liczba chromosomów 2n = 30[4].

Rośnie głównie na łąkach, szczególnie wilgotnych. Preferuje stanowiska słoneczne i otwarte, gleby świeże, gliniaste, o odczynie obojętnym lub lekko kwaśnym[5]. W Polsce jej stanowiska obecnie znajdują się na wysokości 380 – 560 m n.p.m.[2], w Europie dochodzi do 1640 m[4].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina objęta jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Jest rośliną niezwykle rzadką. W Polsce rośnie na zaledwie kilkunastu stanowiskach. Również na poszczególnych stanowiskach występuje w niewielkiej ilości osobników i na niewielkim terenie. W ostatnich dziesięcioleciach obserwowany jest duży spadek liczby stanowisk. Przyczyną jest zaniechanie tradycyjnych metod gospodarowania łąkami, co powoduje zmiany ich składu gatunkowego i wzrost liczby roślin zagłuszających kręczynkę jesienną, szczególnie zaś wysokich traw rozłogowych (przy eutrofizacji łąk). Wszystkie znane obecnie stanowiska tego gatunku znajdują się poza obszarami chronionymi. W związku z tym dla ochrony tego gatunku wskazane byłoby objęcie jego stanowisk ochroną, np. w postaci użytków ekologicznych oraz ochroną czynną na stanowisk, gdzie jest zagłuszany przez inne rośliny[2].

Kategorie zagrożenia gatunku:

Pokrój

Synonimy[edytuj | edytuj kod]

  • Epipactis spiralis (L.) Crantz
  • Gyrostachys autumnalis (Balb.) Dumort.
  • Gyrostachys spiralis (L.) Kuntze
  • Ibidium spirale (L.) Salisb.
  • Neottia autumnalis (Balb.) Steud.
  • Neottia autumnalis (Balb.) Pers.
  • Neottia spiralis (L.) Sw.
  • Ophrys autumnalis Balb.
  • Ophrys spiralis L.
  • Serapias spiralis (L.) Scop.
  • Spiranthes autumnalis (Balb.) Rich.
  • Spiranthes glauca Raf.

(na podstawie The Plant List[7].

Przypisy

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-03].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  3. 3,0 3,1 Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
  5. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  6. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  7. The Plant List Spiranthes Spiralis. [dostęp 20011-05-28].