Kraj Nadwiślański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa Kraju Nadwiślańskiego

Kraj Nadwiślański (ros. Привислинский край, Priwislinskij kraj) – półoficjalna nazwa Królestwa Polskiego używana po zniesieniu przez władze Imperium Rosyjskiego jego autonomii instytucjonalnej. Nazwa ta nigdy nie zastąpiła całkowicie określenia Królestwo Polskie, lecz była stosowana obok niego.

W polskim piśmiennictwie spotyka się także termin Kraj Przywiślański, będący kalką językową z języka rosyjskiego[1].

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania styczniowego władze rosyjskie przystąpiły do likwidacji autonomii Królestwa. W 1866 r. przeprowadzono reorganizację administracji, tworząc 10 guberni bezpośrednio podporządkowanych władzom Imperium Rosyjskiego. W 1867 r. zniesiono autonomię instytucjonalną Królestwa Polskiego – zlikwidowano m.in. Radę Stanu i Radę Administracyjną. Wycofano też z użycia odrębny herb Królestwa, a polskiego orła pozostawiono tylko jako jeden z wielu elementów w herbie całego Imperium. Od 1874, po zniesieniu urzędu carskiego namiestnika, obszar Królestwa Polskiego zaczęto również określać jako generał-gubernatorstwo warszawskie. Nazwa "Kraj Nadwiślański" miała jeszcze bardziej podkreślać zespolenie Królestwa z Imperium Rosyjskim.

Zakres użycia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Określenie "Kraj Nadwiślański", początkowo całkowicie potoczne, w latach 80. XIX w. bez szczególnej podstawy prawnej zaczęło się pojawiać także w dokumentach oficjalnych.

Jako datę pierwszego pojawienia się tej nazwy w akcie urzędowym często podaje się rok 1888. W wydanym 11 czerwca zdaniu Rady Państwa pierwszy raz użyto określenia "gubernie Kraju Nadwiślańskiego"[2].

Jednak jeszcze wcześniej nazwy "Kraj Nadwiślański" użył car Aleksander III. 29 kwietnia 1883 r. imperator nadał order św. Aleksandra Newskiego kuratorowi warszawskiego okręgu szkolnego, Aleksandrowi Apuchtinowi. W wydanym z tej okazji reskrypcie carskim pojawiło się określenie Priwislinskij kraj[3].

Później nazwę "Kraj Nadwiślański" coraz częściej wprowadzano do oficjalnych dokumentów, czyniono to jednak niekonsekwentnie[4]. Nazwa "Królestwo Polskie" nie została nigdy uchylona[2], władcy Rosji zachowali też w swojej tytulaturze tytuł "królów polskich" (carów polskich).

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Gubernie Kraju Nadwiślańskiego (1905)
Gubernia Nazwa rosyjska Miasto gubernialne Powierzchnia,
tys. km2
Ludność,
tys. (1905)
Gubernia warszawska Варшавская губерния Warszawa 17,6 2233
Gubernia kaliska Калишская губерния Kalisz 11,3 964
Gubernia kielecka Келецкая губерния Kielce 10,2 899
Gubernia łomżyńska Ломжинская губерния Łomża 10,6 645
Gubernia lubelska Люблинская губерния Lublin 16,9 1341
Gubernia piotrkowska Петроковская губерния Piotrków 12,2 1640
Gubernia płocka Плоцкая губерния Płock 9,4 613
Gubernia radomska Радомская губерния Radom 12,4 917
Gubernia siedlecka Седлецкая губерния Siedlce 14,3 894
Gubernia suwalska Сувалкская губерния Suwałki 12,4 629

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W 1897 41% mieszkańców Królestwa Polskiego umiało czytać i pisać przy średniej w Rosji europejskiej 30% (w guberni petersburskiej 62%, moskiewskiej 49%)[5].

Przypisy

  1. Por. np. M. Czapliński, Słownik encyklopedyczny: historia, Wydawnictwo Europa, 2007, str. 199 [1]
  2. 2,0 2,1 Wojciech Bartel i in.: Historia państwa i prawa Polski. Juliusz Bardach i Monika Senkowska-Gluck (red.). T. III: od rozbiorów do uwłaszczenia. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 67. ISBN 83-01-02658-8.
  3. Andrzej Szwarc: Od Wielopolskiego do Stronnictwa Polityki Realnej zwolennicy ugody z Rosją, ich poglądy i próby działalności politycznej (1864-1905). Warszawa: Wydział Historyczny UW, 1990, s. 208-209.
  4. Na przykład: akt dotyczący administracji guberni Królestwa Polskiego opublikowany w 1892 r. zawiera także wprowadzone w późniejszej poprawce określenie Priwislinskij kraj (pkt 2.10). Z kolei np. w regulacji dotyczącej wyborów do Dumy Państwowej z 1907 r. używane jest tylko określenie Carstwo Polskoje (art. 3).
  5. Грамотность