Kreta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wyspy. Zobacz też: region administracyjny o tej nazwie.
Kreta
Latarnia morska w Chanii
Latarnia morska w Chanii
Kontynent Europa
Państwo  Grecja
Akwen Morze Egejskie
Powierzchnia 8336 km²
Populacja (2007)
 • liczba ludności
 • gęstość

630 056
75 os./km²
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Kreta
Kreta
Ziemia 35°13′07,32″N 24°50′04,52″E/35,218700 24,834590Na mapach: 35°13′07,32″N 24°50′04,52″E/35,218700 24,834590
Mapa wyspy
Mapa wyspy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Kreta (gr. Κρήτη od słowa krateiasilna, łac. Creta, tur. Kirid, wen. Candia) – grecka wyspa położona na Morzu Śródziemnym. Jest ona największą grecką wyspą i piątą co do wielkości wyspą śródziemnomorską. Linia brzegowa ma długość ok. 1040 km. Największym miastem jest Heraklion (Iraklion).

Krajobraz wyspy tworzą skaliste wybrzeża przeplatające się z szerokimi, jasnymi plażami. Klimat ma cechy umiarkowane jak i subtropikalne. Średnia roczna opadów wynosi 640 mm. Lato jest gorące i suche, w zimie jest chłodniej. W rejonach górskich opady są dużo wyższe niż w reszcie wyspy, szczyty często pokrywa śnieg (od listopada do maja). Roślinność jest skąpa, bujniej rozwija się w wilgotniejszych rejonach.

Kreta stanowi region administracyjny i dzieli się na nomosy Chania, Retimno, Heraklion i Lasiti. Transport samolotowy zapewniają dwa duże lotniska, Port lotniczy Heraklion im. Nikosa Kazantzakisa w Heraklionie i Daskalogiannis w Chania. Największe miasta to Heraklion (Iraklion), Chania, Retimno, Ajos Nikolaos.

Największe atrakcje turystyczne to ruiny pałaców minojskich w Knossos, Fajstos, Malii i Káto Zákros, pozostałości archeologiczne w Gortynie, fortyfikacje wzniesione przez Wenecjan w Retimno i Spinalonga, wąwóz Samaria i inne mniejsze wąwozy (Agia Irini, Aradena, Imbros). Warte zwiedzenia jest również Cretaquarium[1] znajdujące się ok. 18 km na wschód od Heraklionu, w miejscowości Gournes, w budynkach przebudowanych po dawnej bazie wojsk USA. Znajduje się tam wiele akwariów, z wielką liczbą rodzajów ryb morskich zamieszkujących morze Śródziemne.

Historia Krety[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze świadectwa osadnictwa na Krecie sięgają 6000-3100 p.n.e. – neolit. Domostwa były budowane w tym okresie z wysuszonej gliny lub kamienia. Gospodarka opierała się na uprawie ziemi i hodowli zwierząt.

W okresie 3100-2100 p.n.e. nazywanym okresem przedpałacowym lub wczesnominojskim pojawiają się ślady wytwarzania narzędzi z brązu i użycia koła garncarskiego. Niektóre budowle z tego okresu posiadają już dwie kondygnacje. W grobach znajdowana jest złota biżuteria. W latach 3000-1500 p.n.e. na wyspie rozwija się kultura minojska. W 395 Kreta stała się częścią Cesarstwa Bizantyjskiego.

W latach 824961 znajdowała się pod panowaniem arabskim. W 1204 zdobyli ją Wenecjanie, którzy rządzili wyspą do podboju osmańskiego w 1669 roku. W 1770 doszło do powstania Greków i ogłoszenia niepodległości. W 1771 Turcy odzyskali kontrolę nad wyspą. W latach 1820-1844 wyspa należała do Egiptu. Turcy krwawo stłumili powstanie kreteńskie (1866–1869). Po kolejnym powstaniu z lat 1895-1897, Kreta stała się w 1898 autonomiczną republiką pod protektoratem Imperium osmańskiego. 6 października 1908 Republika Krety ogłosiła niepodległość, nie uznaną międzynarodowo. 30 maja 1913 została włączona do Grecji. W roku 1941 w czasie II wojny światowej wyspa była sceną zażartej bitwy pomiędzy niemieckimi spadochroniarzami a broniącymi jej oddziałami alianckimi.

Warunki geologiczne[edytuj | edytuj kod]

Kreta powstała z wypiętrzających się podwodnych łańcuchów górskich. 15 milionów lat temu Kreta była częścią Europy kontynentalnej. Zachodnie fragmenty wyspy są przedłużeniem Gór Dynarskich. Kreta jest w ciągłym ruchu, obecnie przesuwa się na południe z prędkością ok. centymetra na ćwierć wieku. Wyspa jest umiejscowiona na tzw. Płycie Egejskiej, która od początku swojego powstania napiera na Płytę Afrykańską. Tarcia powodują częste trzęsienia ziemi. Ruch lądu odbywa się również w pionie, zachodnia część wyspy unosi się, podczas gdy wschodnia zanurza się w głąb. Różnice te są liczone już w metrach i starożytne porty na zachodzie dziś leżą na skałach (np. port w Falasarnie), a porty na wschodzie na dnie morskim (np. Olus).

Na Krecie wyróżnia się trzy najważniejsze pasma górskie:

  1. Góry Białe – położone w zachodniej części wyspy – najwyższy szczyt to Pachnes (2452 m n.p.m.). Nazwa pochodzi od długo ośnieżonych jak na greckie warunki szczytów, latem jasnych z powodu wapiennych skał, z jakich są zbudowane[2].
  2. Góry Idajskie – położone w środkowej części wyspy – najwyższy szczyt to Psiloritis (2456 m n.p.m.)
  3. Góry Thriptis – położone we wschodniej części wyspy – najwyższy szczyt ma wysokość 1476 m n.p.m.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Kreta w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Cretaquarium
  2. Stelios Jackson: The White Mountains of Crete (ang.). W: Explore Crete [on-line]. [dostęp 2010-09-02].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Literatura dotycząca Krety antycznej[edytuj | edytuj kod]