Krowiziół zbożowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krowiziół zbożowy
Illustration Vaccaria hispanica0.jpg
Systematyka[1].
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina goździkowate
Rodzaj krowiziół
Gatunek krowiziół zbożowy
Nazwa systematyczna
Vaccaria hispanica (Mill.) Rauschert
Wiss. Z. Martin-Luther-Univ. Halle-Wittenberg, Math.-Naturwiss. Reihe 14:496. 1965[2]
Synonimy
  • Saponaria hispanica Miller,
  • Silene segetalis Necker,
  • Silene vaccaria Linnaeus,
  • Vaccaria pyramidata Medik.,
  • Vaccaria segetalis (Necker) Garcke
  • Vaccaria vaccaria (L.) Huth,
  • Vaccaria vulgaris Host[2][3]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Krowiziół zbożowy (Vaccaria hispanica (Mill.) Rauschert) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae), przedstawiciel monotypowego rodzaju krowiziół (Vaccaria). Jest chwastem w uprawach zbóż, rośnie także na miedzach, przydrożach i nasypach[4], także w ubogich murawach, na stokach[5]. Gatunek jest rodzimy dla obszaru sródziemnomorskiego w Europie, północnej Afryce i Azji (sięga na wschodzie po Sinciang w Chinach), poza tym jednak został szeroko rozpowszechniony i obecny jest w Ameryce Północnej i Południowej, w południowej Afryce i w Australii[5][6]. W Polsce rósł na rozproszonych stanowiskach w całym kraju, zwłaszcza na Dolnym Śląsku i Roztoczu, jednak współcześnie na większości stanowisk wyginął[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Roślina jednoroczna, zielna, naga, osiągająca do 60 cm wysokości. Łodyga w środku pusta, w górze widlasto rozgałęziona[4]. Korzeń tęgi[6].
Liście
Naprzeciwległe, niebieskozielone, nasadami zrośnięte, przy czym górne liście są siedzące, a dolne ogonkowe. Blaszka osiąga do 10 cm długości i 4 cm szerokości. Ma kształt jajowatolancetowaty lub lancetowaty, jest całobrzega, u nasady sercowato wcięta lub zaokrąglona, a na szczycie zaostrzona lub stępiona[4]. Z pojedynczą wiązką przewodzącą[6].
Kwiaty
Zebrane są w silnie rozgałęzione wierzchotkowate kwiatostany. Osadzone są na szypułkach wielokrotnie dłuższych od kielicha, u nasady z błoniastymi przysadkami i podkwiatkami osiągającymi do 5 mm długości i o kształcie lancetowatym. Sam kielich zrosłodziałkowy, pięciogroniasty (do oskrzydlonego, zwłaszcza podczas owocowania), u dołu rozdęty, białawozielony, osiąga od 10 do 17 mm długości. Zwieńczony jest pięcioma jajowatymi i ostro zakończonymi ząbkami. Płatków jest pięć, zwężonych u nasady w paznokieć, bez przykoronka. Kolor mają różowopurpurowy, długość do 20 mm, z czego łatki wystające z rurki kielichowej osiągają do 5 mm długości. Łatki te bywają niepodzielone lub wcięte na szczycie. Pręcików jest 10 (z miodnikami u nasady nitek pręcikowych), a pojedynczy słupek zwieńczony jest dwiema szyjkami o długości 10–12 mm. Na ich końcu znajdują się wąskie, brodawkowate znamiona. Zalążnia jest jednokomorowa, czasem u dołu z pojedynczą, niepełną przegrodą[4][6].
Owoce
Liczne, błyszczące torebki o kształcie kulistym lub jajowatym i długości od 10 do 15 mm. Otwierają się słabo rozchylającymi się na szczycie 4 ząbkami. Zawierają ok. 10 kulistych i czarnych nasion o średnicy ok. 2 mm[4][6].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Kwitnie w czerwcu i lipcu. Gatunek charakterystyczny upraw zbożowych na glebach wapiennych ze związku Caucalidion lappulae[8]. Liczba chromosomów 2n = 30.

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

Gatunek i rodzaj należy do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae), rzędu goździkowców (Caryophyllales) w obrębie dwuliściennych właściwych. W obrębie goździkowatych reprezentuje podrodzinę Caryophylloideae i plemię Caryophylleae[9].

Obok podgatunku nominatywnego V. hispanica subsp. hispanica wyróżnia się V. hispanica subsp. grandiflora (Ser.) Holub[9] (syn. var. grandiflora (Jaub et Spach) Čelak.). Takson ten wyróżnia się płatkami dłuższymi o połowę od kielicha, paznokciem wystającym z jego rurki i łatką płatka osiągającą 8 mm długości, na szczycie dwudzielną[4].

W uprawie popularny jest kultywar 'Pink Beauty' o kwiatach z okazałymi, jasnoróżowymi płatkami[5].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina umieszczona na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006)[10]w grupie gatunków wymierających (kategoria zagrożenia: E).

Zastosowania[edytuj | edytuj kod]

Gatunek jest uprawiany jako roślina ozdobna (odmiana wielkopłatkowa). Rozmnaża się łatwo i szybko z nasion[5].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. 2,0 2,1 Vaccaria. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2013-09-27].
  3. Vaccaria hispanica (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-09-27].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki im W. Szafera PAN, 1992, s. 246. ISBN 83-85444-06-8.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 77. ISBN 0333748905.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Vaccaria (ang.). W: Flora of Northa America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-09-27].
  7. Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 405. ISBN 83-915161-1-3.
  8. Matuszkiewicz W. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. ISBN 83-01-13520-4.
  9. 9,0 9,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2013-09-27].
  10. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.