Kruk i wrona w kulturze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Kruk i wrona, ptaki należące wspólnie z gawronem do rodzaju Corvus, mają w kulturach europejskich bardzo zbliżoną symbolikę i znaczenie. Materiał językowy wskazuje na dawne przesunięcia semantyczne ich nazw (por. ros. ворон i chorw. gavran na określenie kruka), jak również na istnienie utrwalonych, zbiorczych określeń tych ptaków, np. ang. crow (kruk, wrona; obok raven – kruk), niem. Krähe (wrona, gawron). Świadczy to o łączeniu ptaków z rodzaju Corvus w jedną kategorię semantyczną, niekiedy nie dzieloną na gruncie języka i kultury na mniejsze jednostki.

Europejskie nazewnictwo tych ptaków opiera się na dźwiękonaśladowczych nazwach rodzajowych, co wykazują nie tylko przyjęte nazwy współczesne (np. szw. kråka czy nid. kraai dla wrony), lecz i odwołanie się do starszej etymologii europejskiej, gdzie ujawniają się liczne zapożyczenia. Uderzające jest pokrewieństwo pomiędzy starosłowiańską krâja i starowysokoniemiecką krâwa (wrona). Z kolei starowysokoniemiecki hraban (kruk), z omylnym odbiciem w czeskim havran (gawron), wskazuje na pochodzenie z tego samego indogermańskiego źródła, co anglosaski hrǽfn i islandzki (staronordycki) hrafn na oznaczenie kruka. Co więcej, w prastarej literaturze słowa te występują jako tzw. kenning – poetyckie omówienie używane dla pojęć bitwy-rzezi i rozlewu krwi.

Symbolika mitologiczna[edytuj | edytuj kod]

Symbolika kruka i wrony w kulturach europejskich nierozerwalnie łączy się ze śmiercią i wojną, a także z chorobami (zarazą) – kruki i wrony ciągnęły bowiem za maszerującym wojskiem i żywiły się ciałami poległych. W Szwecji tradycja ludowa zwykła uważać je za duchy zamordowanych. Zdaniem C. Lévi-Straussa kruk zyskał status mityczny będąc swoistym pośrednikiem między życiem i śmiercią[a].

Odyn z towarzyszącymi mu krukami (mitologiczny rękopis islandzki)

W mitologii celtyckiej kruk zwykle zwiastował nieszczęście – łączony był z Branem Błogosławionym, walijskim herosem związanym z zaświatami, a także z iryjskimi boginiami pola bitwy i wojny – Badb i Morrigan. Nawet w kalendarzu Babilończyków pod znakiem kruka stał przynoszący nieszczęście miesiąc przestępny, czyli trzynasty w roku. Podobne skojarzenia ujemne niekiedy do dziś przetrwały w niektórych językach – np. w niemieckim takie określenia, jak Rabeneltern czy Rabenmutter (wyrodni rodzice/matka), oparte na niesłusznym przekonaniu o okrucieństwie kruków jako rodziców porzucających swe młode.

Niezależnie od tych negatywnych konotacji wcześnie dostrzeżono także inteligencję kruka i wrony, skutkiem czego w wielu kulturach ptaki te pełniły rolę posłańców (zarówno dobrych jak i złych wieści) bądź wróżyły np. rozstrzygnięcie bitwy. W mitologii nordyckiej dwa kruki o imionach Myśl i Pamięć (Hugin i Munin) były atrybutami Odyna (Wotana). Kruk siedzący mu na ramieniu codziennie przynosił bogu wiadomości o świecie. Od kruka pochodzi imię celtyckiego Lugha, będącego nie tylko bogiem słońca, ale też twórcą sztuk i nauk.

Z kolei w mitologii słowiańskiej wele (dusze zmarłych) jesienią i zimą przy pomocy kruków (a wiosną i latem przy pomocy bocianów i lelków) trafiały z tzw. Wyraju na ziemię i wstępowały do łon kobiet. Mianem "kruka" w słowiańskim systemie liczenia określano też oktylion. Wronie częstokroć przypisywano dar wróżenia, usiłując odgadywać sens jej krakania.

W tradycji judeo-chrześcijańskiej[edytuj | edytuj kod]

Kruk (hebr. עורב orev) jest pierwszym ptakiem wymienionym w Biblii (Ks. Rodzaju 8,6). Imię takie ("totemiczne") nosi jeden z wodzów Madianitów (Ks. Sędziów 7,25). Jeden z psalmów życzliwie wspomina wołające o pokarm krucze pisklęta (Ps 147), wspomniane również w Księdze Hioba (38,41), zaś głodny prorok Eliasz korzysta z przynoszonego przez tego ptaka pożywienia (I Ks. Król. 17,6). W Nowym Testamencie Ewangelista Łukasz przytacza go jako przykład w dydaktycznej wypowiedzi Jezusa (Łk 12,24).

U Izraelitów, mimo jego ogólnie niekorzystnego wizerunku jako ptaka miejsc odludnych, pustynnych (Ks. Izajasza 34,11), stworzenia nieczystego, żywiącego się padliną (Ks. Kapłańska 11,15, Ks. Powt. Prawa 14,14)) i wydziobującego swym ofiarom oczy (Ks. Przysłów 30,17), ptak ten w pozytywnej roli pojawia się w epizodzie potopu i arki Noego, gdy posłany został dla odszukania suchego lądu, nim wysłano w tym celu gołębia. W podobnej roli inteligentny kruk występuje wcześniej w staromezopotamskim (babilońskim) podaniu o potopie. Także w średniowiecznym (XIII w.) przekazie islandzkiej Landnámabók wikiński żeglarz o symbolicznym[potrzebne źródło] imieniu Hrafna-Flóki używa kruków jako przewodników w drodze z Wysp Owczych do celu.

Św. Ekspedyt depczący kruka

Wczesne chrześcijaństwo przejęło jednak z judaizmu ogólnie negatywny obraz kruka, widząc w nim przede wszystkim symbol śmiertelnego grzechu obżarstwa. Poza tym, jako żyjący chętnie w odosobnieniu, kruk – będący alegorią samotności z wyboru, u chrześcijan zaczął wkrótce symbolizować również odstępców i niewiernych. We wronie natomiast tradycja chrześcijańska widziała z jednej strony towarzyszkę czarownic i powiernicę diabła, z drugiej jednak – symbol wierności małżeńskiej wskutek zwyczaju tworzenia przez te ptaki dozgonnych par[b].

Późniejsza hagiografia chrześcijańska znacznie odmieniła tę niekorzystną symbolikę, dając jej wyraz najczęściej w różnych podaniach i żywotach świętych. W legendzie o św. Ekspedycie kruk wciąż jeszcze jest postacią diabła odwodzącego od nawrócenia i zdeptanego jako pokusa, lecz to on uratować miał św. Benedykta przed śmiercią, porywając mu bochenek zatrutego chleba. Podobnie jak w przypadku biblijnego proroka, kruk znosi też pokarm dla nabożnego ascety – św. Pawła Pustelnika[c]. Wierne kruki pełnią rolę strażników ciała św. Wincentego, chroniąc je przed dzikimi zwierzętami, dopóki nie pogrzebią go wierni, a następnie stada ich strzegą kaplicy grobowej tego męczennika[d]. Jako posłaniec boży kruk (lub wrona) uczestniczy też w cudzie św. Oswalda, powodując wytryśnięcie źródła.

Symbolika solarna i profetyczna[edytuj | edytuj kod]

Mądry król kruków i jego rada (z rękopisu bajek arabskich, XIII w.)

Kruk i wrona łączone były ze słońcem i proroctwami – w Grecji były atrybutami Apollina (bóstwa światła oraz pana wyroczni) i Ateny, zaś biały kruk szczególnie związany był z Heliosem. Według legendy dwa kruki wskazać miały Aleksandrowi Wielkiemu drogę do wyroczni Amona w oazie Siwa na Pustyni Libijskiej. W kulturze grecko-rzymskiej "mądrość" kruka ceniono przynajmniej od czasu powstania bajek Ezopa, co wraz ze spuścizną klasyczną przeniesione zostało nie tylko do późniejszej kultury ogólnoeuropejskiej[e], lecz także arabskiej.

W Persji kruk poświęcony był bogu światła i słońca – stąd rola, jaką później u Rzymian odgrywał w ikonografii kultu Mitry (wyobrażenia na stelach) i w jego misteriach (gdzie miano "kruka" nosił pierwszy ze stopni wtajemniczenia). Rzymianie, którym jego krakanie przypominało[f] łaciński wyraz cras – "jutro", kojarzyli go ponadto z nadzieją.

Za dalekie odbicie tych antycznych konotacji można uważać łączenie wrony z procesem (przemianą) przebycia niebezpiecznej ciemności i odrodzeniem w nowej postaci, jakie znajdujemy w znacznie późniejszej metaforyce alchemicznej.

W kulturach pozaeuropejskich[edytuj | edytuj kod]

Kutch – bóg-kruk Koriaków z Kamczatki

Solarna symbolika kruka i wrony rozpowszechniona jest jednak także w innych częściach świata – w Chinach trójnożna wrona lub kruk, wsparte na dysku słonecznym, były symbolem władzy cesarskiej i miłości rodzinnej. W Japonii kruk (zwłaszcza czerwony) występuje jako symbol słońca i posłaniec bogów. Również u części plemion Ameryki Północnej ptaki te czczone były jako bóstwa słoneczne. W Indiach wrony towarzyszą bogini Kali.

Odrębny obraz kulturowy kruka i wrony wykształcił się w jeszcze innych kulturach pozaeuropejskich. Kruk (będący synonimem mądrości) jest centralną postacią mitologii Inuitów (Eskimosów) – tak samo zresztą jak większości Paleoazjatów (Czukczów, Koriaków i in.) i Indian. Według ich wyobrażeń brał on udział w stworzeniu świata i obdarzony był siłą nadprzyrodzoną oraz zdolnościami magicznymi ; zapewne dlatego uznany jest symbolicznym ptakiem kanadyjskiego Terytorium Jukonu. Niekiedy jednak kruk występuje w eskimoskich bajkach jako postać będąca przedmiotem kpin – naiwna, głupia i śmieszna; ale podobnie negatywną rolę odgrywa też w bajkach zachodnioafrykańskich. Również wrona amerykańska, znana kulturom Ameryki Północnej jako ptak żywiący się głównie zbożem i owadami, uzyskała pozytywne konotacje – np. w religii Indian Nawaho czczona jest jako opiekun zwierzyny łownej, a w mitach Indian Tlingit jako założyciel cywilizacji.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Antropologia strukturalna, Warszawa 2009.
  2. W tym charakterze np. uwidoczniona jest w tle na obrazie H. Boscha (1450-1516) "Narodziny Dzieciątka".
  3. Temat chętnie podejmowany w malarstwie religijnym europejskiego baroku (Diego Velázquez, Mattia Preti, Guercino).
  4. Stąd kruki figurujące w herbie Lizbony, której patronuje ten święty.
  5. Zapożyczona z antyku postać mądrego kruka i sprytnej wrony występuje w licznych bajkach europejskich – nawet albańskich i ukraińskich.
  6. W języku greckim jego nazwa koraks (κόραξ) też naturalnie wynikała ze skojarzenia fonetycznego.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 549
  • Leksykon symboli [wydawnictwa] Herder, Dom Wyd. tCHu, Warszawa 2009, s. 136 ; 339
  • Jack Tresidder, Słownik symboli, Wydawnictwo RM, Warszawa 2005, ISBN 83-7243-477-8; s. 98 ; 246
  • Manfred Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, Pallotinum, Poznań 1989, s. 100
  • Jerzy Gąssowski, Mitologia Celtów, Wyd. Artyst. i Filmowe, Warszawa 1987
  • Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Wyd. Artyst. i Filmowe, Warszawa 1982
  • Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Cz. 2. Z.1 (1934), Kraków 1934
  • Alfred Brehm, Życie zwierząt – Ptaki, Państwowe Wyd. Naukowe, Warszawa 1962, s. 488-490
  • Duden – Etymologie. Herkunftswörterbuch der deutschen Sprache, Dudenverlag, Mannheim 1963
  • Bibel-Lexikon (pod red. H. Haaga), St. Benno-Verlag, Leipzig 1970
  • Gerhard J. Bellinger, Knaurs Lexikon der Mythologie, Knaur Verlag, München 1999 ISBN 3-8289-4154-0