Krytyka papieża Jana Pawła II

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Paweł II

Krytyka papieża Jana Pawła II pochodzi ze strony różnych osób oraz środowisk i dotyczy przede wszystkim kilku wybranych aspektów jego pontyfikatu i pracy duszpasterskiej.

Wśród źródeł krytyki wyróżnić należy przede wszystkim te spoza Kościoła katolickiego, czyli osoby i środowiska z nim niezwiązane lub takie, które od Kościoła odeszły albo zostały ekskomunikowane. W pierwszym przypadku krytyka zazwyczaj wynika z nieakceptowania katolickiej teologii moralnej w ogólności i konfrontowania jej z różnymi filozoficznymi systemami etycznymi. W drugim przypadku krytyka związana jest przeważnie z brakiem aprobaty dla hierarchicznego ustroju Kościoła, jego teologii eklezjalnej i władzy absolutnej papieża.

Głosy krytyczne pochodzące z wnętrza Kościoła katolickiego stanowią formę dyskusji bądź to teologicznej, dotyczącej spraw doktrynalnych, bądź też dyskusji kanonicznej, dotyczącej spraw organizacyjno-ustrojowych Kościoła. Analizę krytyki pochodzącej z wnętrza Kościoła należy rozpatrywać w kategorii posłuszeństwa – czy krytykujący, mimo głosu sprzeciwu, zachowywał zasady i doktrynę nadal obowiązujące.

Lista zarzutów padających pod adresem Jana Pawła II ma charakter ambiwalentny i bardzo zależy od źródeł krytyki. Z jednej strony papież określany jest jako twardy konserwatysta, a z drugiej krytykowany jako liberalny reformator. Wiele zarzutów stawianych Janowi Pawłowi II jest powtórzeniem zarzutów padających wobec jego poprzedników, zwłaszcza Pawła VI[1][2].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Pontyfikat Jana Pawła II charakteryzował się, zdaniem krytyków, absolutyzacją i scentralizowaniem władzy, a więc odejściem od linii wyznaczonej przez Sobór watykański II[3], a także odejściem od zasady kolegialności podczas podejmowania decyzji.

Janowi Pawłowi II zarzucano też zbytnie uproszczenie i obniżenie standardu procedur beatyfikacji i kanonizacji, prowadzące do "inflacji błogosławionych i świętych" (Joseph Ratzinger)[4]. Krytykę wzbudziły beatyfikacja Piusa IX i ogłoszenie sługą Bożym Piusa XII.

Nie znalazło też zrozumienia "ręczne sterowanie" zakonami jezuitów, franciszkanów oraz karmelitanek bosych, którym Jan Paweł II, omijając wewnętrzne procedury, narzucił przewodników[5]. Jeden z najpoważniejszych oponentów papieża wewnątrz Kościoła, Hans Küng (papież zabronił mu wykładania w imieniu Kościoła z powodu krytyki dogmatu o nieomylności papieża), stwierdził, że:

Kryterium wyznaczania biskupów nie jest duch ewangeliczny czy duszpasterska otwartość, ale całkowita lojalność względem linii partyjnej Rzymu[6].

Jan Paweł II krytykowany był również za styl pracy przez kardynałów Martiniego i Danneelsa, którzy na synodzie Biskupów w 2000 wskazywali, że trzeba zmienić sposób działania Kurii Rzymskiej i zastanowić się nad kadencyjnością papiestwa[7].

Podczas pontyfikatu Jana Pawła II wyciszona została afera Banco Ambrosiano, którą próbował wyjaśnić jego poprzednik Jan Paweł I, a główni jej uczestnicy uniknęli kary (m.in. abp Paul Marcinkus) bądź zginęli w tajemniczych okolicznościach[8][9].

Antykomunizm[edytuj | edytuj kod]

Jan Paweł II był przeciwnikiem komunizmu. Vincente Navarro twierdzi[10], że stosunek papieża do tej ideologii był powodem popierania prawicowych dyktatorów i krytyki teologów wyzwolenia. Jako argumenty na poparcie krytyki wymieniane są:

W sprzeczności z krytycznymi opiniami na temat wizyty Jana Pawła II w Chile rządzonym przez Pinocheta stoją relacje z tej pielgrzymki, zgodnie z którymi papież nie wyrażał poparcia dla junty wojskowej, a nawet ją krytykował, przypominając o łamaniu praw człowieka, podczas spotkań z wiernymi. Papież nie wyraził również zgody na wspólne zdjęcie z dyktatorem[11][12]. Jan Paweł II odbywał także często pielgrzymki do krajów, w których panował reżim komunistyczny (np. PRL, Kuba) - sam fakt pielgrzymki do kraju nie oznacza więc automatycznie poparcia polityki danego państwa.

Opus Dei[edytuj | edytuj kod]

Częstym zarzutem stawianym Janowi Pawłowi II było popieranie Opus Dei, m.in. poprzez uczynienie go prałaturą osobistą i kanonizacja jego założyciela, Josemaría Escrivá de Balaguera[13].

Ekumenizm[edytuj | edytuj kod]

Z drugiej strony konserwatywni biskupi krytykują papieża za zbyt daleko posunięty ekumenizm, prowadzący według nich poprzez zrównanie katolicyzmu z innymi wyznaniami do religijnego synkretyzmu. Szczególnie krytykowane były spotkania międzyreligijne w Asyżu, jak również "zbyt łagodne" traktowanie heterodoksyjnych teologów. Z tego powodu przeciwnicy dialogu ekumenicznego uznali Jana Pawła II za modernistę. Krytyka papieża w tej kwestii nie została wyrażona publicznie[14].

Krytykę wywołało stanowisko Jana Pawła II dotyczące budzących w zachodnim świecie coraz większe zainteresowanie religii wschodu. W swojej książce Przekroczyć próg nadziei, z roku 1994, stwierdził on, że: Mistyka karmelitańska zaczyna się w tym miejscu, w którym kończą się rozważania Buddy i jego wskazówki dla życia duchowego (str. 78 wyd. pol.) Zdaniem papieża z Wadowic buddyzm: jest w znacznej mierze systemem ateistycznym i jako taki stanowi zagrożenie dla religijnego trzonu kultury europejskiej. Podczas wizyty papieża w Sri Lance w roku 1995 zorganizowano spotkanie ekumeniczne, które zbojkotowali przedstawiciele buddyzmu. Mnisi stwierdzili, że Jan Paweł II nie docenia wartości duchowych głoszonych przez założyciela ich religii[15].

Liberalni krytycy Jana Pawła II zarzucali mu natomiast niekonsekwencję w ekumenizmie, wyrażającą się między innymi wydaniem deklaracji Dominus Iesus, która zatrzymała ich zdaniem proces ekumeniczny[16]. Przedstawiciele Patriarchatu Moskiewskiego oskarżali Kościół katolicki o prozelityzm[17].

Krytykowane wydarzenia[edytuj | edytuj kod]

Seksualność i antykoncepcja[edytuj | edytuj kod]

Krytycy Jana Pawła II zarzucali mu skupianie nadmiernej uwagi na etyce seksualnej[5]. Szczególne kontrowersje wzbudziły papieskie nauki o tradycyjnym podziale płci, roli kobiety, antykoncepcji, homoseksualności oraz celibacie księży. Szczególnie krytykowane[24] było stosowanie przejętego przez Jana Pawła II od Pawła VI sformułowania "cywilizacja śmierci", używanego na oznaczenie wszystkich tych przejawów kultury, zwłaszcza kultury Zachodu, które kolidowały z papieskim nauczaniem w dziedzinie etyki seksualnej i "zapoznawały znaczenie cierpienia". Kontynuacja linii zarysowanej w Humanae Vitae doprowadziła zdaniem krytyków do opustoszenia kościołów[25]. Jak to ujął kardynał Danneels, "odchodzenie od spowiedzi usznej rozpoczęło się po ogłoszeniu Humanae vitae[26]. Część wiernych nie zaakceptowała zakazu stosowania środków antykoncepcyjnych.

Tradycyjny podział ról płciowych i rola kobiety[edytuj | edytuj kod]

Ikona Matki Boskiej Częstochowskiej - Jan Paweł II podkreślał rolę kobiety jako matki

Karol Wojtyła stał się specjalistą w dziedzinie etyki seksualnej już jako wykładowca KUL. Jego pierwszą ważną pracą była Miłość i odpowiedzialność (1960), w której odrzucał tradycyjną tezę, że tylko prokreacja usprawiedliwia seks. Zdaniem Karola Wojtyły w personalistycznym ujęciu seks usprawiedliwiony jest miłością i odpowiedzialnością. Cele prokreacyjne nie mogą być jego zdaniem odrzucane, ale też mogą nie istnieć w rzeczywistości, a cielesne obcowanie nie traci przez to sensu, nie zyskuje negatywnej oceny moralnej ani nie jest grzeszne.

Krytycy zarzucają Janowi Pawłowi II promowanie patriarchalnego modelu rodziny oraz negatywny stosunek do feminizmu. Przedmiotem krytyki stał się m.in. list apostolski "Mulieris dignitatem" oraz List do Biskupów Kościoła katolickiego o współdziałaniu mężczyzny i kobiety w Kościele i świecie.

Zwolennicy papieża wskazują, iż w wydanym w 1995 Liście do kobiet całego świata dostrzegł problem wielowiekowej dyskryminacji i podkreślił znaczenie pełnego udziału kobiet w życiu społecznym.

W kwestii kapłaństwa kobiet wewnątrz Kościoła toczyły się poważne teologiczne debaty. Zdaniem Stanisława Obirka "nagle ucichły jakby je ucięto. Przede wszystkim dlatego, że papież wydawał dokumenty, które miały właśnie na celu kneblowanie otwartych sporów". Kluczowym dokumentem wydanym w tej sprawie był list apostolski "Ordinatio sacerdotalis" o udzielaniu święceń kapłańskich wyłącznie mężczyznom.

Antykoncepcja a AIDS i regulacja urodzin[edytuj | edytuj kod]

Krytycy papieża obarczają go winą za przyczynienie się do eksplozji epidemii AIDS w Afryce[27][28], w wyniku której zmarły miliony osób. Zakaz używania prezerwatyw miał również spowodować nadmierną dzietność, a w efekcie pauperyzację Trzeciego Świata[6].

Sprzeciw Watykanu wobec antykoncepcji stał się szczególnie widoczny podczas głosowań nad rezolucjami posiedzenia ONZ-owskiej konferencji na temat populacji i rozwoju w Kairze w 1994 roku. Stanowisko wysłannika Jana Pawła II nie pozostawiało, zdaniem krytyków, żadnego pola dla dyskusji.

Homoseksualizm[edytuj | edytuj kod]

Działacze (LGBT) zarzucają Janowi Pawłowi II homofobię[29]. Twierdzą oni, że przejawiało się to w wyjątkowym zainteresowaniu (w negatywnym znaczeniu), jakie spotkało osoby LGBT za jego pontyfikatu, począwszy od upomnienia biskupów amerykańskich w roku 1979, krytykę wyświęceń biskupów ujawniających swoją orientację homoseksualną, a skończywszy na wydanej już po śmierci papieża, ale przygotowywanej jeszcze pod jego zwierzchnictwem, instrukcji ograniczającej przyjmowanie homoseksualistów do stanu kapłańskiego. Za porażkę papieża niektóre środowiska uważają również nieodnoszenie się do dramatycznych przypadków łamania praw człowieka wobec osób LGBT; wspominają samospalenie na placu św. Piotra w 1998 roku Alfredo Ormando, protestującego przeciwko obojętności Kościoła na problemy osób LGBT. Kościół w żaden sposób nie odniósł się do tego wydarzenia[30].

Celibat[edytuj | edytuj kod]

Przez Hansa Künga papież był krytykowany za konserwatywne stanowisko wobec celibatu. Zdaniem zbuntowanego teologa postawa Jana Pawła II przyczyniła się do wielu problemów w stanie duchownym. Wielu księży odeszło ze stanu duchownego, aby założyć rodziny i w efekcie w niektórych krajach brakuje kapłanów. W Niemczech 1 400 księży pochodzi z Polski, Indii i Afryki. W roku 1990 wyświęcono tam 366 duchownych, a w 2003 tylko 161[6].

Stosunek do przestępstw seksualnych w Kościele[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze informacje o przypadkach molestowania dzieci przez duchownych stały się głośne już w roku 1992 w Irlandii. W proteście przeciwko próbom ukrywania skandalu piosenkarka Sinéad O'Connor podarła zdjęcie Jana Pawła II podczas programu telewizyjnego, do którego została zaproszona. Kolejne skandale dotyczyły księży sprawujących swoją posługę na terenie kilku innych krajów. W styczniu 2002 roku wybuchł głośny skandal dotyczący pedofilii wśród księży w Stanach Zjednoczonych. Kilka podobnych przypadków ujawniono również na terenie Kanady. Zarzuty miały tak poważny charakter, że o wieloletnie tuszowanie skandali seksualnych oskarżono też pięciu biskupów (Bernarda Law, Brendana Comiskeya, Josepha Symonsa, Anthony'ego O'Connella i Hansa Groëra).

Krytycy amerykańscy wskazują, że choć główny ciężar krytyki w sprawie księdza Lawrence'a Murphy'ego[31] spadł na Benedykta XVI, to wówczas – jako prefekt Kongregacji Nauki Wiary – działał on niejako „z upoważnienia” Jana Pawła II. Murphy dopuścił się molestowania seksualnego dwustu chłopców ze szkoły dla głuchoniemych w Wisconsin[32].

W marcu 2002 roku Jan Paweł II przedstawił swoje stanowisko na ten temat w liście do księży z okazji Świąt Wielkanocnych:

Ponury skandal rzuca cień podejrzeń na wszystkich innych uczciwych księży, którzy pełnią swoją posługę z pełną uczciwością oraz często z heroicznym samopoświęceniem.

W kwietniu 2002 papież z Wadowic zwołał spotkanie kardynałów w sprawie oskarżeń o molestowanie. Na spotkaniu z młodzieżą w Toronto Jan Paweł II wyraził swój żal i wstyd wynikający z ujawnionych zdarzeń, ale podkreślił dobre intencje duchownych oraz zaapelował o wsparcie ich posługi:

Krzywda wyrządzona przez kilku księży najmłodszym i najsłabszym wypełnia nas wszystkich głębokim uczuciem żalu i wstydu. Ale pomyślcie o większości duchownych, którzy pragną jedynie służyć oraz czynić dobro. Bądźcie z nimi blisko i wspierajcie ich.

Wielu katolików było usatysfakcjonowanych słowami papieża. Przedstawiciele ofiar molestowania, jak Gary Bergeron[33], stwierdzili, że konieczne jest przeproszenie przez Jana Pawła II za błędy Kościoła ujawnione podczas wyjaśniania skandali seksualnych.

4 kwietnia 2010 brytyjski dziennik The Times podał, że Jan Paweł II wstrzymywał dochodzenie w sprawie swojego przyjaciela, austriackiego kardynała Hansa Hermanna Groëra, który miał dopuścić się molestowania nawet dwóch tysięcy chłopców. The Times ujawnia też, że papież promował pewnych wyższych dostojników Kościoła mimo zarzutów, że dopuszczali się oni czynów pedofilnych.

Jedna z ofiar Groëra, Michael Tfirst, twierdzi, że już od lat 70. powiadamiał o tej sprawie wyższe władze kościelne i że w 2004 Kościół wypłacił mu równowartość trzech tysięcy trzystu funtów w zamian za milczenie. Nie ma wątpliwości, iż Ratzinger znał szczegóły raportów o przypadkach molestowania. Nie ma też wątpliwości, iż jego bezpośredni przełożony Jan Paweł II brał udział w systematycznym i zakrojonym na szeroką skalę procesie ich ukrywania, mówi Tfirst.

W marcu 2010 następca Groëra, kardynał Christoph Schönborn, publicznie skrytykował sposób, w jaki władze kościelne zajmowały się tym oraz innymi skandalami seksualnymi. Potępił grzeszne struktury wewnątrz Kościoła oraz sposoby wyciszania ofiar i odwracania wzroku od przypadków molestowania małoletnich. Według Schönborna Joseph Ratzinger, wówczas prefekt watykańskiej Kongregacji Nauki Wiary, próbował wszczynać dochodzenia w sprawie nadużyć. Jego wysiłki jednak blokował Watykan, co ma odniesienie do osoby Jana Pawła II[34][32][35].

Ksiądz Marcial Maciel, meksykański założyciel zgromadzenia religijnego Legion Chrystusa, molestował przynajmniej 30 dzieci i wiele kobiet, z którymi miał później potomków. Według Alejandro Espinozy, autora książki El ilusionista, Maciel uwodził bogate i bogobojne kobiety dla ich pieniędzy[36]. Ksiądz zapewniał fundusze Watykanowi, za co papież uważał go za „przewodnika, wzór dla młodych", a jego służbę za „ogromną, hojną i owocną kapłańską posługę”. Wojtyła chronił go przed wymiarem sprawiedliwości do końca życia, mimo że wiedział o jego przestępstwach [37][38]. W 2004 Jan Paweł II pobłogosławił Maciela w Watykanie. Było to w czasie, gdy w jego sprawie, z polecenia kardynała Ratzingera, toczyło się dochodzenie kościelne. Rok po tym wydarzeniu, gdy kardynał został papieżem, Watykan polecił Macielowi prowadzenie wycofanego życia w modlitwie i pokucie i odsunął go od władzy w zgromadzeniu[32]. Jednak podczas procesu beatyfikacyjnego Jana Pawła II pojawiła się kwestia relacji papieża z Macielem. Podczas procesu beatyfikacyjnego Jana Pawła II Kard. William Levada podkreślił, że nie ma dowodów, by papież z Polski wiedział o postępowaniach wobec Maciela. Zdaniem włoskiego dziennika Il Giornale słowa Levady "oczyszczają polskiego papieża ze stawianych mu zarzutów tuszowania skandalu pedofilii w Kościele."[39]

Janowi Pawłowi II zarzuca się też zignorowanie kontrowersji wokół Johna Magee, byłego sekretarza trzech papieży, w tym polskiego. Jan Paweł II w 1987 mianował go biskupem Cloyne. W marcu 2010 zmuszono Magee do ustąpienia. Autorzy niezależnego raportu uznali, iż milczenie biskupa w kwestii molestowania dzieci w powierzonej mu diecezji może w przyszłości narazić na szwank inne osoby małoletnie[32].

Protokół dyplomatyczny a rozwód[edytuj | edytuj kod]

Papież Jan Paweł II odmawiał audiencji drugim żonom towarzyszącym przywódcom państw lub szefów rządów w wypadku, gdy po rozwodzie zawarli oni powtórnie związek małżeński. W tym zakresie protokół dyplomatyczny zadekretowany przez papieża przewidywał, iż nie mogą one towarzyszyć u boku swoich mężów w oficjalnej części audiencji, lecz winny znajdować się w dalszej delegacji rządowej.

Z tej przyczyny odmówiono audiencji prezydentowi Austrii Thomasowi Klestilowi w 2002 czy prezydentowi Portugalii Jorge Sampaio w 1997[40].

Krytyka w środowiskach tradycjonalistycznych[edytuj | edytuj kod]

Jan Paweł II był krytykowany przez członków Bractwa Świętego Piusa X[41], domagających się powrotu do rytu trydenckiego mszy świętej oraz odwołania niektórych reform II Soboru Watykańskiego. Ruchy tradycjonalistyczne uważają, że wiele posunięć Jana Pawła II było zbyt liberalnych, i domagają się powrotu lub zaprzestania niektórych rozpoczętych działań, na przykład ekumenistycznych, zrównujących według nich prawdziwego Boga z bóstwami pogańskimi[42].

W polskich środowiskach tradycjonalistycznych Jan Paweł II krytykowany był również za poparcie dla przystąpienia Polski do Unii Europejskiej[43][44][45].

Beatyfikacje postaci kontrowersyjnych[edytuj | edytuj kod]

W czasie pontyfikatu Jana Pawła II jako męczennik za wiarę wyniesiony został na ołtarze Alojzije Stepinac.

Krytycy procesu beatyfikacji[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 2005 grupa dwunastu teologów przeciwnych beatyfikacji Jana Pawła II[46] (Jaume Botey, Casimir Marti, Ramon Maria Nogues, Rosa Cursach, Casiano Floristan, Juan Jose Tamayo, Jose Ramos Regidor z Hiszpanii; Giovanni Franzoni, Filippo Gentiloni, Giulio Girardi z Włoch; Martha Heizer z Austrii i José Maria Castillo z Salwadoru) ogłosiła następujące tezy:

  • Pontyfikat papieża z Wadowic był okresem marginalizacji przedstawicieli teologii wyzwolenia.
  • Spowodował on umocnienie się konserwatywnego stosunku Kościoła do płciowości, doprowadził do zachowania celibatu księży.
  • Jan Paweł II niesłusznie kontynuował odsunięcie kobiet od urzędów kościelnych.
  • Władze watykańskie za czasów Jana Pawła II nie potępiały dyktatorów z Ameryki Południowej oraz uczestniczyły w podejrzanych operacjach finansowych.

We wrześniu 2007 roku opublikowana została książka "The Power and the Glory" znanego z kontrowersyjnych poglądów brytyjskiego dziennikarza Davida Yallopa, w której krytycznie ocenia on pontyfikat Jana Pawła II. Według hiszpańskiego dziennika El País książka ta mogła wpłynąć na przedłużenie procesu beatyfikacyjnego[47].

W tym samym czasie opublikowano także krytyczną książkę byłego dziekana Wydziału Teologii Uniwersytetu Wiedeńskiego Hubertusa Mynarka "Papież Polak. Bilans pontyfikatu".

Wśród polskich publikacji największe kontrowersje wzbudziła opublikowana na początku 2008 roku książka byłego dominikanina Tadeusza Bartosia "Jan Paweł II. Analiza krytyczna". Tezy zaprezentowane w książce skrytykowane zostały, między innymi, przez abpa Józefa Życińskiego[48]. W 2004 roku ukazała się także praca zbiorowa pod red. Andrzeja Dominiczaka "Bez miłosierdzia. Jana Pawła II wojna z ludźmi".

Przypisy

  1. Dwubiegunowość krytyki stosowanej wobec pontyfikatów Jana Pawła II oraz Pawła VI, a także powtarzalność stawianych im zarzutów, warto prześledzić na przykładzie polemiki wywołanej wydaniem Mszału Rzymskiego i realizacją koncepcji Soboru (zwłaszcza ekumenicznych i liturgicznych), a także opublikowaniem encykliki Humanae vitae. Czytelnym przykładem, jest również fakt, że Karol Wojtyła przybrał imię Paweł by podkreślić chęć kontynuacji założeń pontyfikatu Pawła VI.
  2. Jan Paweł II też był krytykowany (pol.). Wprost 24, 2009-03-24. [dostęp 2009-04-05].
  3. D. van Biema: What The New Job Specs Are (ang.). time.com. [dostęp 25 lutego 2007].
  4. Koniec z "inflacją świętych"?. fidelitas.pl.
  5. 5,0 5,1 P. Hebblethwaite, M. Hebblethwaite, P. Stanford: Pope John Paul II (ang.). guardian.co.uk. [dostęp 25 lutego 2007].
  6. 6,0 6,1 6,2 H. Küng: The Pope's Contradictions (ang.). spiegel.de. [dostęp 25 lutego 2007].
  7. A. Brzeziecki, J. Makowski: Polemika: Obirek-Życiński o twarzach Jana Pawła II. wiara.pl. [dostęp 25 lutego 2007].
  8. D. Ropuszyński: Morderstwo za Spiżową Bramą?. racjonalista.pl. [dostęp 6 września 2003].
  9. Archbishop Marcinkus, 'God's banker,' has died. blogs.usatoday.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-12)].
  10. V. Navarro: Opus Dei and John Paul II (ang.). [dostęp 25 lutego 2007].
  11. T. Surdel: Jak Jan Paweł II zapobiegł wojnie między dwiema dyktaturami w Argentynie i Chile. gazeta.pl, 9 maja 2005.
  12. W. Rędzioch. Świadectwo kard. Stanisława Dziwisza. „Niedziela”. Nr 6, ss. 12-13, 11 II 2007 r., 2007. Częstochowa: Kuria Metropolitarna w Częstochowie. ISSN 0208-872X. 
  13. James Martin, S.J.: Opus Dei In the United States (ang.). 1995-02-25. [dostęp 2012-05-07].
  14. Sandro Magister: My Friend, Islam: The "Dialogue At All Costs" of Pope Wojtyla (ang.).
  15. Przemówienie Jana Pawła II podczas spotkania z przedstawicielami różnych religii w Sri Lance, (ang.). monasticdialog.com, 21 stycznia 1995.
  16. F. A. Sullivan: The Impact of Dominus Iesus on Ecumenism (ang.). [dostęp 31 marca 2007].
  17. E. K. Czaczkowska: Coraz bliżsi. Rzeczpospolita. [dostęp 31 marca 2007].
  18. M. A. Pivarunas: The Betrayal of Christ’s Mystical Body. cmri.org. [dostęp 31 marca 2007].
  19. The Role of the Vatican in the Continuing Inter-Religious Movement. orthodoxinfo.com. [dostęp 31 marca 2007].
  20. E. O. Hutchinson: A Model for Implementing The Global Ethic. peaceabbey.org. [dostęp 31 marca 2007].
  21. Church Revolution in Pictures. traditioninaction.org. [dostęp 31 marca 2007].
  22. Iraqi Catholic Leader Decries Allied Bombing (ang.). cwnews.com. [dostęp 2 kwietnia 2007].
  23. Pope's Assisi prayers for peace (ang.). cnn.com. [dostęp 2 kwietnia 2007].
  24. Thomas W. Clark: Thou shalt not play God - criticism of Pope John Paul II's encyclical 'Evangelium Vitae' (ang.).
  25. P.M.Y. Chang: Recent pools tells us a lot about catholics. Or do they?. bcm.bc.edu. [dostęp 2 kwietnia 2007].
  26. A. Boniecki: Kościół z równin. tygodnik.onet.pl. [dostęp 2 kwietnia 2007].
  27. Did the Pope spread AIDS in Africa? (ang.). spiked-online.com. [dostęp 31 marca 2007].
  28. Not in my name (ang.). guardian.co.uk. [dostęp 31 marca 2007].
  29. Pope John Paul II: Implacable homophobe (ang.). galha.org. [dostęp 31 marca 2007].
  30. homiki.pl - Rocznica protestu Alfredo Ormando
  31. The Times
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 The Sunday Times, 04.04.20210
  33. A. Cooperman: Debate continues over pope's reaction to sex-abuse scandal. snapnetwork.org.
  34. The Times
  35. BBC News
  36. Maria Gmiter , Małgorzata Tryc-Ostrowska, Córka legionisty Chrystusa, Rzeczpospolita
  37. Rysa na świętości - Onet Wiadomości
  38. "New York Times": wstrzymać beatyfikację Jana Pawła II - Wiadomości - WP.PL
  39. Tajny list oczyszcza Jana Pawła II z zarzutów
  40. depesza KAI
  41. Should we follow everything that The Pope John Paul II does?. sspx.org. [dostęp 2 kwietnia 2007].
  42. [Zawsze wierni] Beatyfikacja podczas pogańskich rytuałów
  43. Żegnaj, czarny poniedziałku!. podprad.knp.lublin.pl.
  44. Zagadka Sierpnia 80 cz.4. podprad.knp.lublin.pl.
  45. Unijny czyściec. www.tygodnik.com.pl.
  46. Grupa teologów krytycznie o beatyfikacji Jana Pawła II. onet.pl, 5 grudnia 2005. [dostęp 2 kwietnia 2007].
  47. Dziennikarz walczy z "mitem Jana Pawła II". tvn24.pl, 20 września 2007. [dostęp 20 września 2007].
  48. Życiński krytykuje krytykowanie Jana Pawła II. gazeta.pl, 6 lutego 2008. [dostęp 7 lutego 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]