Kryzys jugosłowiański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Kryzys jugosłowiański – kryzys w 1948 roku w stosunkach radziecko-jugosłowiańskich, który doprowadził do oddalenia się Jugosławii od kontrolowanego przez Józefa Stalina bloku państw demokracji ludowej.

Kryzys ten był wynikiem stopniowo narastających napięć między obiema stronami. U jego podłoża stała eksponowana przez Jugosławię, "własna koncepcja komunizmu" oraz prowadzenie całkowicie samodzielnej polityki na arenie międzynarodowej (m.in. zaangażowanie w wojnę domową w Grecji, planowanie stworzenia federacji bałkańskiej czy zaangażowanie w sprawy Albanii, co Stalin odebrał jako chęć uczynienia z niej jugosłowiańskiego protektoratu), które to cechy odróżniały kraj Josipa Broz Tito od innych krajów socjalistycznych. Broz Tito nie reagował na coraz wyraźniejsze "sugestie" Stalina, aby ten całkowicie podporządkował się radzieckiej polityce.

Od marca do czerwca 1948 roku ZSRR nasilił atak propagandowy na SFRJ, której zarzucał między innymi odejście od koncepcji marksizmu-leninizmu, porzucenie pozycji klasowych, nacjonalizm, zbyt szybką kolektywizację, pogwałcenie demokracji wewnątrzpartyjnej, antyradzieckość. Stanowisko Związku Radzieckiego szybko poparły: Bułgaria, Czechosłowacja, Węgry i Rumunia.

28 czerwca 1948 roku Komunistyczną Partię Jugosławii wykluczono z Kominformu. Kraje bloku wschodniego zrywały stopniowo kontakty z Belgradem; rozpoczęła się izolacja Jugosławii w Europie Środkowo-Wschodniej. Stalinowi, nie udało się obalić jugosłowiańskiego przywódcy, głównie za sprawą pomocy gospodarczej Zachodu i polityce wewnętrznej Broz Tity. Jugosłowiańska "własna wizja komunizmu" stała się faktem, co objawiało się między innymi we wprowadzeniu systemu samorządowego oraz polityczno-ekonomicznej decentralizacji, a później również w określaniu przez rady robotnicze polityki przedsiębiorstw, szpitali czy szkół, realizacją "trzeciej drogi" czy polityką niezaangażowania. Jugosławia nigdy nie wróciła do grupy państw podporządkowanych ZSRR.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze w trakcie II wojny światowej, partia jugosłowiańska wywierała wpływ na pozostałe komunistyczne partie kontynentu. Po zakończeniu wojny, KPJ popierała rozszerzenie rewolucji na całą Europę co odrzucał Stalin obawiający się konfrontacji z zachodem[1].[potrzebne źródło]

W odróżnieniu do innych demokracji ludowych Europy Środkowo-wschodniej, Jugosławia wyzwoliła się spod okupacji niemieckiej z jedynie bardzo ograniczonym wsparciem ze strony armii ZSRR. W wyzwoleniu wiodącą rolę miał miała partyzantka a jej lider, Tito po wojnie umocnił swoją pozycję w KPJ i wśród społeczności, jego osiągnięcia sprawiły też że droga Jugosławii stała się drogą do naśladowania przez pozostałych przywódców państw socjalistycznych Europy. Chociaż Stalin był sojusznikiem Tito, to ZSRR już w 1945 roku założył w KPJ własne siatki agentów[2].

Już po wojnie doszło do kilku incydentów zbrojnych pomiędzy Jugosławią a aliantami zachodnimi. Przyczyną konfliktów było to iż Jugosławia nabyła dawne terytoria Włoch na Istrii, a także miasta Zadar oraz Rijeka. Broz chciał włączyć do kraju miasto Triest co spotkało się z protestami państw zachodnich w rezultacie doprowadziło to do incydentów zbrojnych, jednym z nich była bitwa między samolotami jugosłowiańskimi a amerykańskimi. W okresie 1945-1948 jugosłowiańskie lotnictwo myśliwskie zestrzeliło co najmniej cztery samoloty transportowe Stanów Zjednoczonych[3]. Oprócz nieformalnych bitew mnożyły się konflikty między Włochami a Jugosławią w Czterostronnej Komisji Granicznej (wytyczającej powojenne granice).

Marszałek Broz poddał też krytyce stanowisko aliantów wobec Austrii, uważał on bowiem że Austria powinna ponieść większe konsekwencje swojego udziału w wojnie poprzez korektę jej granic[4].

W Jugosławii powstał plan „Maksimum”, zakładał on uderzenie na Włochy i Grecję i wywołanie tam rewolucji, w przypadku gdy Jugosławia zostanie zaatakowana przez któryś z tych krajów lub USA[5]. Plany te budziły u niepokój radzieckiego dyktatora i były o tyle możliwe do zrealizowania, że w lipcu 1948 roku po nieudanym zamachu na lidera Włoskiej Partii Komunistycznej, Palmiro Togliattiego, na przemysłowej północy Włoch doszło do zrywów robotniczych[6].

Tito w greckiej wojnie domowej wprost popierał stronę republikańska (co prawda pomocy republikanom udzieliły też Albania i Bułgaria), podczas gdy Stalin po rozmowach z Winstonem Churchillem ustalił że Grecja nie leży w zakresie zainteresować ZSRR i przypadnie ona brytyjskiej strefie wpływów[7]. Ponadto na granicy z Grecją dochodziło do zbrojnych incydentów. Niepokoje społeczne wybuchły także w sąsiedniej Turcji, co budziło niepokój że półwysep ponownie stanie się zarzewiem nowego konfliktu. Atmosferę podgrzewał fakt ingerencji USA w wewnętrzne sprawy pogrążonych w chaosie krajów[8].

Josip Broz przyjął do Jugosławii antyfaszystowskich partyzantów hiszpańskich, którzy mieli powrócić do Hiszpanii i dołączyć w szeregi antyfrankistowskiego ruchu oporu. W 1948 roku do Belgradu przybyła delegacja komunistów hiszpańskich, delegaci chcieli uzyskać poparcie Jugosławii do ewentualnego powstania antyfrankistowskiego. Stalin konsekwentnie opowiadał się przeciwko poparciu republikańskich partyzantek w Grecji i Hiszpanii. 10 lutego 1948 roku, na moskiewskim spotkaniu z komunistami z Jugosławii Bułgarii, Stalin opowiedział się „za ukróceniem ich [partyzantów greckich] walki i zaprzestaniem pomocy, której udziela się im z terytorium Jugosławii, Albanii i Bułgarii”[9]. Wbrew Stalinowi, 21 lutego, Broz zwrócił się do greckiego ruchu oporu aby ten kontynuował walkę zbrojną i obiecał im udzielenie pomocy[10].

Stalin uważał poczynania Tity za prowokacje, uważał że jego polityka doprowadzi do wojny do której ZSRR po stratach wojny światowej nie jest przygotowane.

Jugosławia nie zgodziła się na proponowane przez ZSRR tworzenie przedsiębiorstw mieszanych które mogły spowodować kontrolę ZSRR nad niektórymi gałęziami jugosłowiańskiej ekonomii. Jugosłowiańscy komuniści odrzucili plan według którego Jugosłowianie odstąpić mieli od uprzemysłowienia. W odróżnieniu od innych komunistycznych przywódców, Tito nie uzgadniał polityki zagranicznej z radzieckim ministrem spraw zagranicznych a radzieccy doradcy wojskowi i cywilni byli odprawiani, gdy krytykowali drogę wybraną rozwoju wybraną przez titoistów. Tito uważał że – „Potrzebni nam są radzieccy eksperci, instruktorzy i specjaliści, ale nie są nam potrzebni komendanci, bo nauczyliśmy się dowodzić i sami możemy to robić”[11].

Spore problemy stronie radzieckiej przyniósł przyniósł generał Koča Popović, pełniący rolę szefa sztabu generalnego. Popović krytykował doradców wojskowych z ZSRR, wytykał im wtrącanie się w wewnętrzne sprawy Jugosławii i oskarżał ich o próby ograniczenia potencjału militarnego kraju w myśli radzieckiej strategii „armia radziecka obroni cały obóz”. Z inicjatywy Tity Jugosławię opuścił radziecki generał Nikołaj Dronow, który skrytykował generała Popovića. Stalin bał się, że Jugosławia stanie się drugim, konkurencyjnym wobec ZSRR, ośrodkiem bloku wschodniego który przyciągnie do siebie inne kraje[12].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Na zimę 1948 roku do ZSRR przybyła delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, Georgi Dymitrow. Na spotkaniu dyskutowano nt. utworzenia ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Titę, że chce on zjednoczyć się w jedno państwo z Albanią (dowodem miało być stworzenie projektu połączenia armii dwóch państw, działania armii Jugosławii w Albanii – w obawie przed inwazją grecką czy współpraca gospodarcza między krajami). Stalin potępił tą politykę i stwierdził, że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się Jugosławii i Bułgarii a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii. Nie zgodził się na to Tito, który uznał że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii (na co z kolei nie godzili się Bułgarzy, którzy widzieli w tym próbę ograniczenia ich niezależności, Bułgaria przystała jedynie na możliwość konfederacji)[13].

Po sporze, w geście ostrzeżenia, Sowieci wycofali z Jugosławii swoich doradców. Po tych wydarzeniach przywódca Jugosławii zmotywowany chęcią stworzenia silnej i niezależnej gospodarki otwarcie skrytykował Stalina. 27 marca Stalin wysłał Ticie list, w którym określił on stanowisko Jugosławii jako „antyradzieckie”, nazwał on komentarze Tity odnośnie ZSRR i WPK(b) jako lewicowe frazesy powołując się przy tym na komentarze w których Tito stwierdził m.in. że „w ZSRR panuje wielkomocarstwowy szowinizm”, „socjalizm w ZSRR przestał być rewolucyjny”, „WKP(b) jest zwyrodniała” a to Jugosławia jest reprezentantem prawdziwego „rewolucyjnego socjalizmu”. Dyktator porównał Titę do Lwa Trockiego, a list w imieniu ZSRR zakończył słowami „Uważamy, że kariera polityczna Trockiego jest wystarczająco pouczająca”[14]. Ze strony stalinowskiej pod adresem KPJ padły oskarżenia o złe traktowanie radzieckich doradców, oddanie czołowych stanowisk w rządzie w ręce agentów zachodu czy przyjęcie doktryny trockistowskiej (było to w bloku wschodnim poważne oskarżenie)[15].

Co prawda jeszcze w lutym, gdy marszałek Tito zachorował, Stalin zaoferował wysłanie do niego swojego osobistego lekarza. W czasie operacji wycięcia wyrostka doszło do sporu między lekarzami – sowieccy lekarze po skończonym zabiegu chcieli przeprowadzić ponowną operację, tłumacząc to skrętem kiszek. Ponownemu zabiegowi sprzeciwili się obecni na sali Jugosłowianie. Po latach przyjaciel Tito, Milan Źeźelj wspominał że projekt ponownej operacji narodził się wtedy, gdy lekarze jugosłowiańscy nie byli na sali obecni, a gdy tylko zobaczył że radzieccy lekarze wyciągają nieznane mu leki pośpieszne zamknął ich w pokoju i wezwał pozostałych lekarzy. Według radzieckiego historyka Roja Miediediewa, po incydencie Tito wysłał do ZSRR telegram w którym twierdził, że lekarze wysłani przez Stalina próbowali go zamordować[16].

Marszałek chcąc zapewnić sobie wsparcie partii w walce ze Stalinem, zwołał posiedzenie plenarne KC KP. Odbyło się one w nocy z 12 na 13 kwietnia, na plenum przygotowano odpowiedzi na zarzuty postawione przez Stalina. Poproszono stronę sowiecką o wysłanie do Jugosławii zespołu, który mógłby pomóc w rozwiązaniu wszystkich sporów i zaprotestowano przeciwko naruszaniu suwerenności i niepodległości Jugosławii. Odmówiono udziału w dyskusji ideologicznej i odpowiedziano na oskarżenia personalne.

Zanim Komitet Centralny dostał odpowiedź z ZSRR, swoje listy wysłały KC partii węgierskiej, rumuńskiej, bułgarskiej i czechosłowackiej w których skrytykowały one politykę Jugosławii i wyraziły solidarność ze Związkiem Radzieckim. Tito nie został poddany krytyce jedynie przez Polską Partię Robotniczą, na czele której stał wtedy Gomułka[17].

Na wiosnę Tito wysłał do Stalina list w którym domagał się naprawy błędów radzieckiej wersji systemu socjalistycznego[18]. Radziecka odpowiedź doszła w dniu 4 maja, przedstawiciele ZSRR upomnieli Tito i Komunistyczną Partię Jugosławii i ogłosili że nie mają zamiaru naprawiać tego co Tito nazwał błędami systemowymi. Strona radziecka zauważyła że duma rządu Jugosławii wywodzi się z sukcesów przeciwko Niemcom, stąd też w liście przypomniano jakoby to Armia Czerwona uratowała partyzantów przed zniszczeniem. Odpowiedź Broza nadeszła 17 maja, jugosłowiański przywódca poinformował w niej że sprawa ta zostanie rozstrzygnięta na czerwonym posiedzenie Kominformu. Tito w obawie przed frontalnym atakiem na jugosłowiańskich komunistów nie zjawił się jednak na zjeździe. Józef Stalin wysłał kolejne listy 19 i 22, ponownie zaatakował KP Jugosławii i oznajmił że problem jugosłowiański będzie przedyskutowany na zjeździe Kominformu niezależnie od tego czy pojawią się na niej Jugosłowianie. Dyktator krytycznie odniósł się do zrównania przez Jugosłowian, ZSRR z krajami imperialistycznymi i stwierdził że zasługi KPJ są takie same jak zasługi innych partii bloku wschodniego a nawet są mniejsze od zasług KP Francji i Włoch[19].

Wiedząc że Kominform ma wśród członków KPJ bardzo duże poparcie Tito starał się jeszcze dojść do porozumienia ze Stalinem, ponadto zbyt wczesne rozstanie się z blokiem wschodnim nie było korzystne dla Jugosławii ze względu na jej konflikt z mocarstwami zachodnimi, ponadto wśród Czarnogórców i Serbów popularna była opcja prorosyjska historycznie związana z okresem walk z Turkami. Na kolejnym ze spotkań Komitetu Centralnego ustalono że w lipcu ruszy V Kongres partii na którym Tito odwoła się do całej partii a partia nie weźmie udziału w spotkaniu Biura w Bukareszcie. W obliczu kryzysu Tito rozważał poddanie się do dymisji od pomysłu odciągnęło go jednak jego najbliższe otoczenie[20].

28 czerwca 1948 roku, usunięto KPJ z Kominformu, powołano się przy tym na „nacjonalistyczne elementy” które miały rzekomo przejąć dominującą pozycję w kierownictwie KPJ. Negowanie radzieckiego przywództwa przyniosło Ticie duży rozgłos na świecie, ale również zapoczątkowało okres niestabilności często zwany okresem Informbiura (Biura Informacyjnego)[21].

Walki między stalinistami a titoistami[edytuj | edytuj kod]

Stosunkowo duża część komunistów jugosłowiańskich opowiedziała się za politykę Kominformu np. w Czarnogórze za instytucją opowiedziało się czterech spośród dziewięciu członków tamtejszego komitetu KPJ, niektóre komitety miejskie i jedna trzecia działaczy partii komunistycznej. Staliniści w Czarnogórze próbowali nawet utworzyć własny ruch partyzancki.

Do frakcji kominformowców dołączył Arso Jovanović dawny wojskowy armii królewskiej który przeszedł do wojsk Tity. ZSRR prawdopodobnie chciało powołać w Bukareszcie satelicki rząd emigracyjny Jugosławii do którego dołączyć miał generał Jovanović, generał próbował przedostać się do stalinowskiej Rumunii (gdzie przeniesiono kierownictwo Kominformu[22]) lecz został zastrzelony podczas nielegalnej próby przekroczenia granic[23].

W kraju rozpoczęły się represje na miejscowych sympatykach stalinizmu, duża część zagorzałych stalinistów trafiła do więzienia o zaostrzonym rygorze na wyspie Goli otok, kwestią kontrowersyjną jest na ile przywódca Jugosławii wiedział o istnieniu takiego więzienia[24].

Związek Radziecki rozpoczął blokadę ekonomiczną kraju. Jednocześnie kraj ten chciał dokonać przewrotu, liderem kraju miał zostać Andrij Hebranga – lider chorwackich komunistów osuniętego od władzy z powodu skłonności nacjonalistycznych. Titoiści oskarżyli Hebranga o szpiegostwo i chęć oderwania Chorwacji od Jugosławii po czym został on skazany i stracony. Kominform ogłosił że KPJ znajduje się w rękach „w rękach morderców i szpiegów” a Tito wybudował w kraju „reżim policyjny typu faszystowskiego”[25].

Wraz z uznaniem przez ZSRR, titoizmu za szkodliwą frakcję w ruchu komunistycznym rozpoczęła się czystka wymierzona w prawdziwych bądź rzekomych „titoistów” w całym bloku komunistycznym. W 1949 roku kryzys niemal nie przerodził się w konflikt wojenny, wówczas na północnej granicy Jugosławii zbierać się zaczęły wojska węgierskie i radzieckie[26].

Stalin wykorzystał rozłam radziecko-jugosłowiański jako element walki z opozycją antystalinowską w partiach komunistycznych państw demokracji ludowej a z tamtejszych partii rozpoczęto wydalanie rzekomych „titoistów”. Jednym z takich procesów był proces 14 wysokich rangą działaczy komunistycznych z Czechosłowacji w tym Rudolfa Slánský. Stalin rozpoczął czystkę wśród czechosłowackich komunistów mającą zapobiec ich dążeniami do "własnej drogi do socjalizmu" głoszonej przez Tito[27].

Rząd ZSRR według Jugosłowian próbował kilkukrotnie zamordować Titę. W korespondencji między dwoma przywódcami, Tito otwarcie napisał o tym że Stalin wysłał na niego pięciu zabójców w tym jednego z karabinem i bombą, zagroził przy tym wysłaniem zabójcy do Moskwy w celu zabicia oponenta[28].

ZSRR zorganizował grupę zamachowców złożonych z jugosłowiańskich imigrantów, przed śmiercią Stalina zabójstwem Tity zająć się miał Józeg Grygulewicz, agent który wcześniej dokonał zamachów na Lwa Trockiego w Meksyku i hiszpańskiego rewolucjonistę Andreu Nina[29].

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Na granicy z innymi krajami socjalistycznymi zdarzały się incydenty zbrojne, a w kraju dochodziło do inicjowanych przez stalinistów zamachów czy aktów sabotażu. Tito spodziewał się interwencji demokracji ludowej w Jugosławii dlatego też zdecydował się na przenoszenie fabryk z terenów zagrożonych atakiem. Cywile szykowani byli do prowadzenia wojny partyzanckiej na wypadek zajęcia Jugosławii przez wojska interwencyjne. Z powodu małych zasobów militarnych zwrócił się o pomoc militarną do NATO[30].

Rząd pod hasłem „fabryki robotnikom” tworzył rady robotnicze. W pismach klasyków marksistowskich titoiści zaczęli doszukiwać się alternatywy wobec stalinowskiej wersji komunizmu. Głosili że w okresie budowy socjalizmu, państwo nie może pełnić funkcji molocha lecz musi stopniowo obumierać, model ten nazwany został „socjalizmem samorządowym”[31].

Rozłam okazał się kluczowy dla globalnego rozwoju ruchu komunizmu. Wielu komunistów przyjęło reformy w Jugosławii jako bunt przeciwko wypaczeniom, centralizmowi i etatyzmowi Stalina.

Tito jako jedyny lider komunistyczny Europy któremu to się udało, zdołał się przeciwstawić przywództwu Stalina. W Jugosławii zdecydowano że zadaniem KPJ jest budowa nowej metody urzeczywistnienia idei marksizmu-leninizmu w gospodarce i systemie społecznym[32].

Postawa Tito przyniosła mu międzynarodowe uznanie, ale wywołała też okres niestabilności zwany okresem Informibro.

Odcięcie się od stalinizmu włączyło Jugosławię do pomocy ze strony USA i Stowarzyszenia Współpracy Gospodarczej (ECA) – instytucji odpowiedzialnej za plan Marshalla. Jugosławia nie zgodziła się jednak na dołączenie do bloku zachodniego.

Normalizacja stosunków z ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Stalina w 1953 roku, stosunki między obydwoma państwami zostały znormalizowane, Jugosławia uzyskała pomoc z ZSRR i RWPG. W ten sposób, Tito grał antagonizmami Wschód-Zachód na jego korzyść. Jesienią 1951 roku podpisał z Amerykanami umowę pomocy militarnej. Pomoc przekazana przez mocarstwa zachodnie w latach 1951-1954 wyniosła 407 milionów dolarów z czego 82% tej sumy sponsorowało USA[33].

Jugosławia stała się rzecznikiem ruchu niezaangażowania, czyli "trzeciej drogi" – grupy państw niezainteresowanych udziałem w żadnym z bloków zimnej wojny.

W 1952 roku na VI Kongresie partii, Tito informował że blokada gospodarcza zorganizowana przez blok wschodni spowodowała straty w wysokości 429 milionów dolarów amerykańskich a koszt ochrony kraju przed ewentualną agresją wyniósł 1407 milionów. Na kongresie partii Broz skrytykował zarówno zachód i wschód[34].

Przypisy

  1. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  2. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  3. "Air victories of Yugoslav Air Force". Vojska
  4. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  5. A. Životić, „Zašto je reorganizovana jugoslovenska armija 1948? Ratni plan ‘Maksimum’”, Istorija 20. Veka nr 1, 2008
  6. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  7. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  8. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  9. L.Ja. Gibianskij, „Ot pierwogo ko wtoromu sowieszczaniju Kominforma”, w: Sowieszczanija Kominforma 1947, 1948, 1949: Dokumienty i matieriały, Moskwa, ROSSPEN 1998, s. 346. Zob. Ch.R. Shrader, The Withered Vine: Logistics and the Communist Insurgency in Greece, 1945-1949, Westport – Londyn, Praeger 1999, s. 159-213
  10. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  11. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  12. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  13. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  14. D. Marković, S. Kržavac, op. cit., s. 74-75
  15. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  16. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  17. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  18. "The Best Years of Our Lives". Time Magazine. 23 kwietnia 1948
  19. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  20. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  21. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  22. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  23. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  24. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  25. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  26. "No Words Left?". Time Magazine
  27. "Film, discussion to focus on 1952 Slansky trials".
  28. Medvedev, Zhores A.; Medvedev, Roy A.; Jeličić, Matej; Škunca, Ivan (2003). The Unknown Stalin. Tauris. s. 61–62 ISBN 978-1-58567-502-9.
  29. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  30. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  31. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  32. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  33. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  34. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]