Krzeszów (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzeszów
Herb
Herb Krzeszowa
Krzeszowski Rynek
Krzeszowski Rynek
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat niżański
Gmina Krzeszów
Liczba ludności (2011) 899
Strefa numeracyjna (+48) 15
Kod pocztowy 37-418
Tablice rejestracyjne RNI
SIMC 0796973
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Krzeszów
Krzeszów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzeszów
Krzeszów
Ziemia 50°24′14″N 22°20′28″E/50,403889 22,341111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Krzeszów w Wikisłowniku
Strona internetowa miejscowości

Krzeszów (Krzeszów nad Sanem) – wieś (miasto w latach 1641–1869) w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie niżańskim, w gminie Krzeszów, na zachodnim skraju Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, nad rzeką San. Krzeszów liczy 899 mieszkańców (2011). Przez Krzeszów przebiega droga wojewódzka nr 863.

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

Specyficzne położenie Krzeszowa sprawiło, że często zmieniał on przynależność administracyjną. Od roku 1867 do końca 1955 Krzeszów należał do powiatu biłgorajskiego (województwo lubelskie), w latach 19561975 do powiatu leżajskiego (województwo rzeszowskie)[1], w latach 1975–1998 do województwa tarnobrzeskiego[2], a od 1999 roku do powiatu niżańskiego (województwo podkarpackie)[3].

Gmina Krzeszów istniała do 29 września 1954 roku[4], czyli do wprowadzenia gromad w miejsce dotychczasowych gmin, kiedy została gromadą. 1 stycznia 1973 roku zniesiono gromady i osiedla a w ich miejsce reaktywowano gminy, m.in. gminę Krzeszów. 1 września 1977 roku gminę zlikwidowano (jej tereny włączone do gminy Rudnik)[5], lecz odtworzono ponownie 1 października 1982 roku (z części terenów gmin Rudnik i Harasiuki)[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Krzeszów, układ urbanistyczny
Zabytkowy dom narożny w rynku
Park w centrum Krzeszowa
Boczne uliczki w okolicach Rynku

Początki[edytuj | edytuj kod]

Przeprowadzone po II wojnie światowej badania archeologiczne dowodzą, że na terenie dzisiejszego Krzeszowa we wczesnym średniowieczu istniała osada, należąca najprawdopodobniej do państwa Wiślan. Historycy wywodzą nazwę od staropolskiego imienia Krzesz i zaliczają je do miejscowości znanych już w XII wieku. Potwierdzają to badania Rudolfa Jamki, który natrafił na terenie Krzeszowa na szczątki wczesnośredniowiecznego pieca.

Pierwsza pisemna wzmianka o Krzeszowie pojawiła się w 1390 roku, w dokumentach Jaśka Kustry, dziedzica Krzeszowa, miejscowość występuje w brzmieniu łacińskim Crzeszow.

Zamoyscy[edytuj | edytuj kod]

W 1520 r., król Zygmunt I Stary wydzierżawił zamek krzeszowski Spytkowi z Tarnowa, a następnie Stanisławowi Tarnowskiemu. W 1580 roku król Stefan Batory wydzierżawił starostwo krzeszowskie Janowi Zamoyskiemu, zaś w 1588 roku król Zygmunt III Waza przekształcił dzierżawę na dziedziczną własność. Objęte przez niego wioski to: Piskorowice, Kulno, Wola Kulońska, Biszcza, Korchów, Księżpol, Bukowina i Kamionka. W 1590 Zamoyski włączył Krzeszów w skład Ordynacji, potem zaś ucznił go stolicą klucza krzeszowskiego, w skład którego wchodziły: Biszcza, Bukowina, Kamionka, Korchów, Księżpol, Kulno, Lipiny, Piskorowice, Tarnogród, Wola Kulońska, Potok i Płusy. Krzeszów pełnił rolę ważnego portu na Sanie, przez który przechodziło zboże z ordynacji Zamoyskich[7].

W 1641 roku Władysław IV Waza podniósł Krzeszów do rangi miasta, wydając dekret o następującej treści: „...pragnąc by nowo założone miasto (de novo erectum) z Ziemi Przemyskiej będącej własnością Katarzyny Zamoyskiej wdowy po Tomaszu Kanclerzu Wielkiemu Koronnemu, przyzwoitego nabierało wzrostu obdarzam je prawem magdeburskim; co rok podawać mają mieszczanie ośmiu z pomiędzy siebie, z których jednego na burmistrza, a 5 na rajców zamianuje dziedzic; zatwierdzamy istniejące już cechy, nowe zaprowadzić pozwalamy; ustanawiamy targ i dwa jarmarki...”

Wiek XVII przyniósł Krzeszowowi wiele klęsk: najazdy tatarskie, przemarsz wojsk szwedzkich, oraz pożar (1688 r.) który zniszczył olbrzymią część zabudowy drewnianej oraz akta miejskie. Miasteczko nie uniknęło grabieży także podczas konfederacji barskiej i targowickiej.

Kościół Narodzenia NMP
Pomnik przed Urzędem Gminy
Kotwica na krzeszowskim rynku

Rozbiory[edytuj | edytuj kod]

Ludność Krzeszowa
Rok Ludność Rok Ludność
1648 860 1865 1383
1661 344 1886 1569
1673 172 1890 1669
1717 582 1909 2285
1777 800 ok. 1928 724
1785 952 2003 751
1836 1088 2004 737
1839 1143 2006 746
1860 1212 2011 899

Po I rozbiorze Krzeszów znalazł się w zaborze austriackim, kilkakrotnie zmieniając przynależność administracyjną. W 1773 roku miasto znalazło się w cyrkule bełzkim z siedzibą w Zamościu. W 1775 na rok przeszło do dystryktu biłgorajskiego, aby potem znaleźć się w cyrkule tomaszowskim, a końcu w cyrkule zamojskim. W 1809 roku miasto, jako jedyne galicyjskie znalazło się w Księstwie Warszawskim. Takie położenie spowodowało spadek znaczenia Krzeszowa jako ośrodka handlowego, gdyż na krzeszowskie jarmarki nie przybywała już ludność zza Sanu, z Galicji. Dopiero w 1853 władze wydały dekret umożliwiający przekraczanie granicy mieszkańcom 3 milowej strefy przygranicznej. W 1869 roku na mocy ukazu carskiego Krzeszów, w ramach represji po Powstaniu Styczniowym, jak szereg miast "kongresówki" utracił prawa miejskie.

XX w.[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej w 1914 r. na granicznym Sanie zatrzymał się front. Wskutek ostrzału artyleryjskiego Krzeszów utracił ok. 80% zabudowy, w większości drewnianej, spłonęły m.in. cerkwie: unicka i prawosławna, pozostałości zamku – dworu obronnego[8] znajdującego się na wzgórzu Rotunda oraz spichrze znajdujące się nad Sanem[9]. Poetycki obraz zniszczeń Krzeszowa w 1914 r. zawarł poeta i żołnierz LegionówKazimierz Wierzyński w wierszu "Krzeszów" z tomu Wielka Niedźwiedzica (1923).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

We wsi znajduje się drewniany, trzynawowy kościół wybudowany w latach 1727-1728. Gruntowny remont świątyni przeprowadzono w 1898, dzięki wsparciu finansowemu ordynata Maurycego Zamoyskiego. Obok kościoła znajduje się drewniana dzwonnica wybudowana w 1898 roku na miejscu poprzedniej z 1721 roku oraz kaplica z 1905 roku.

Według rejestru zabytków NID[10] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • układ urbanistyczny, nr rej.: 284/A z 10.04.1984
  • kościół par. pw. NMP, drewn., 1727-28, 1895, nr rej.: A-274 z 6.09.1983
  • dzwonnica, drewn., 1898, nr rej.: A-435 z 18.04.1991
  • cmentarz kościelny, nr rej.: j.w.
  • cmentarz żydowski, nr rej.: 395/A z 30.06.1988
  • cmentarz pomordowanej ludności żydowskiej, 1942, nr rej.: 467/A z 8.06.1992
  • pozostałości zamku, XIV-XV, nr rej.: 283/A z 9.04.1984
  • dom, drewn., ul. Kościelna 19, 1932, nr rej.: A-273 z 21.09.2007
  • dom, ul. Ogrodowa 22, 1923, nr rej.: 587/A z 12.08.1997
Fragment Rynku nocą

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

W Krzeszowie znajdują się:

  • Urząd Gminy ul. Rynek 2
  • Przedszkole Gminne ul. Rynek 7
  • Zespół Szkół ul.Ulanowska 7
  • Gminny Ośrodek Kultury ul. Rynek 9
  • Gminny Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej ul. Rynek 32
  • NZOZ „Nasze Zdrowie-Niwińscy” ul.Stolarska 1
  • Zespół Prewencji (Policja) ul. Rynek 3
  • Urząd Pocztowy ul. Rynek 20
  • Ochotnicza Straż Pożarna ul. Mostowa 6
  • Klub Piłkarski KS Rotunda Krzeszów ul. Mostowa 6
  • Bank Spółdzielczy ul.Rynek 23

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Krzeszów jest miejscowością położoną atrakcyjnie, u zboczu tzw. Góry Owalonej oraz okrągłego wzgórza Rotunda (liczne wąwozy), przepływa przez nią również rzeka San. Atrakcje Krzeszowa to m.in:

  • Wyciąg Narciarski "Złoty Stok"
  • Gminny Zakład Sportu i Rekreacji "Błękitny San", w skład którego wchodzi: Park Linowy "Małpi Gaj", przystań wodna na rzece San, kort tenisowy, wiata grillowa.
  • Zespół zabytkowego kościoła parafialnego Narodzenia NMP, położony na wzgórzu Rotunda, w obecności licznych wąwozów.

Znane osoby związane z Krzeszowem[edytuj | edytuj kod]

  • Wanda Wasilewska - żołnierz AK w Krzeszowie.
  • Stanisław Matraś - ksiądz, aktywnie działający w ruchu konspiracyjnym Powstania Styczniowego w Krzeszowie, zesłaniec syberyjski.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dz. U. z 1955 r. Nr 44, poz. 283
  2. Dz. U. z 1975 r. Nr 17, poz. 92
  3. Dz. U. z 1998 r. Nr 103, poz. 652
  4. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1 VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa
  5. Dz. U. z 1977 r. Nr 27, poz. 116
  6. Dz. U. z 1981 r. Nr 26, poz. 139 i Dz. U. z 1982 r. Nr 23, poz. 165
  7. [z Krzeszowa] "W 1791 r. na wiosenny spław wyruszyło 8 statków, 4. retmanów, 8. sterników i 128. flisaków." za Józef Myjak, Sandomierz, Myjakpress, 1994
  8. według miejscowej legendy, gdy po I rozbiorze Krzeszów miał dostać się pod panowanie Austrii, ówczesny ordynat (Jan Jakub Zamoyski) kazał rozebrać zamek (dosłownie ukryć zamek, przez obsypanie ziemią), aby nie dostał się w ręce zaborcy
  9. Strona Jeremiego Wiśniowieckiego
  10. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo podkarpackie. [dostęp 24 września 2008].
  11. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 24 stycznia 2013.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ginalska, Teresa, (1999) Krzeszów: gmina po obu stronach Sanu, Sanok: Apla, (ISBN 83-88065-09-2)
  • Myjak, Józef, (1994) Krzeszów nad Sanem: informator krajoznawczy, Sandomierz: Prywatna Agencja Informacji Regionalnej Myjakpress, (ISBN 83-86436-05-0)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]