Gwiazdozbiór Krzyża Południa

Krzyż Południa
Nazwa łacińska	Crux
Dopełniacz łaciński	Crucis
Skrót nazwy łacińskiej	Cru
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja	12,5h
Deklinacja	-60°
Charakterystyka
Powierzchnia	68 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3	4
Najjaśniejsza gwiazda	Acrux (0,79m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące	Centaur Mucha
Widoczny na szerokościach geograficznych pomiędzy 90° S a 30° N.

Krzyż Południa (łac. Crux, dop. Crucis, skrót Cru) – najmniejszy gwiazdozbiór nieba, charakterystyczny dla nieba południowego. Jest niewidoczny z północnej półkuli ziemskiej.

Leży w obrębie Drogi Mlecznej. W szerokościach geograficznych Europy nie jest współcześnie widoczny.

Ma on kształt krzyża łacińskiego.

Najjaśniejsze gwiazdy

1. alfa Cru – Acrux, odległy o 410 lat świetlnych układ czterech gwiazd widoczny jako gwiazda jasności 0,79^m, składniki
   1. gwiazda podwójna spektrometrycznie, dominuje podolbrzym typu widmowego B1IV, jasności 1,05^m,
   2. gwiazda podwójna spektrometrycznie, dominuje gwiazda jasności 2,09^m, typu widmowego B1V),
2. beta Cru – Mimosa, gwiazda podwójna odległa o 470 lat świetlnych, dominuje składnik będący gwiazdą zmienną o zmianach jasności od 1,57^m do 1,25^m
3. gamma Cru – Gacrux, gwiazda podwójna odległa o 220 lat świetlnych, składniki:
   1. typu widmowego M3II, jasności 1,64^m,
   2. typu widmowego A2 i jasności 6,4^m,
4. delta Cru – delta Crucis; podolbrzym jasności 3,08^m, typu widmowego B2IV, odległy o 543 lata świetlne
5. epsilon Cru – najmniejsza gwiazda pomiędzy delta Cru i alfa Cru

Krzyż Południa widziany z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej

W skład gwiazdozbioru wchodzą także:

• gromada otwarta NGC 4755 – Szkatułka klejnotów,
• gromada otwarta NGC 4852,
• ciemna mgławica – Worek Węgla.

Najbliższymi sąsiadami Krzyża Południa są konstelacje Centaura i Muchy

Krzyż Południa położony jest w ramionach Drogi Mlecznej. Pomocne w odnalezieniu konstelacji są dwie gwiazdy sąsiadującego Centaura – α i β Centauri.

Czterokrotne przedłużenie odległości od γ Cru do α Cru, prowadzone poza α Cru, wskazuje południowy biegun nieba.

Ze względu na małą powierzchnię i jasne gwiazdy jest najjaśniejszym gwiazdozbiorem nieba.

W kulturze

Krzyż Południa był widoczny dla starożytnych Greków, którzy uważali go za część gwiazdozbioru Centaura. Na szerokości Aten w roku 1000 p.n.e., Krzyż był wyraźnie widoczny, chociaż nisko nad horyzontem. (File:Crux in greece.gif) Jednak z powodu precesji osi Ziemi jego gwiazdy obniżały się na europejskim niebie. Do roku 400 n.e. większa część gwiazdozbioru przestała się pojawiać dla Ateńczyków nad horyzontem. (File:Crux in greece2.gif)

Alen sugeruje, że tłumaczyć to może pewien fragment "Boskiej Komedii" Dantego (pocz. XIV-wieku). Wstępując do czyśćca u wejścia na południową półkulę Dante oznajmia:

"Zwrócę się w prawo i okiem przystanę
U podbieguna; gwiazd ujrzę tam czworo
Po pierwszych ludziach późniejszym nieznane
Niebiosa od nich – zda się – jasność biorą
O ty północny widnokręgu wdowi
Któremu nigdy te światła nie gorą!..."

(Czyściec, Pieśń 1:22-27)

Odtąd gwiazd Krzyża Południa nikt z północnej półkuli nie widział.

"Pierwszymi ludźmi" byli pierwsi chrześcijanie. W czasach Chrystusa Krzyż Południa widać było z Jerozolimy. Dante, który najwidoczniej był świadom skutków precesji, nawiązuje do bezbożnego okresu, który nastał po śmierci Chrystusa, gdy Krzyż Południa stopniowo usuwał się z nieba widzianego z tej szerokości geograficznej.

Flagi zawierające Krzyż Południa

Cztery gwiazdy symbolizują cztery cnoty moralne zwane kardynalnymi (roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie), które mieli posiadać tylko Adam i Ewa przed popełnieniem grzechu pierworodnego.

Europejczycy odkryli Krzyż Południa na nowo w epoce wielkich odkryć geograficznych. Portugalczycy okrążając Afrykę nanieśli go na mapy i odkryli jego użyteczność dla nawigacji.

Francuski astronom Augustin Royer miał w 1679 oddzielić Krzyż od Centaura. Inni historycy przypisują wprowadzenie tego gwiazdozbioru Petrusowi Planciusowi w 1613, ponieważ pojawił się on w pracach Jakoba Bartscha w 1624.

Nie we wszystkich kulturach Krzyż Południa jest rozpoznawalny jako Krzyż. W centralnej Australii ten układ gwiazd był nazwany "Stopą Orła".

"Krzyż Południa" występuje często jako motyw na flagach państw półkuli południowej. Flagę taką posiadają m.in.: Australia, Nowa Zelandia, Brazylia, Samoa. Czasem flaga Konfederacji jest nazywana "krzyżem południa", lecz to określenie nie pochodzi od gwiazdozbioru.

Zobacz też

• lista gwiazd w gwiazdozbiorze Krzyża Południa
• gwiazdozbiór