Krzyż Walecznych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy polskiego odznaczenia. Zobacz też: Krzyż walecznych – film Kazimierza Kutza.
Krzyż Walecznych
Awers
Awers wzoru z 1920 roku
Baretka
Baretka wzoru z 1920 roku
Baretka
Baretka wzoru z 1941 roku
Ustanowiono 11 sierpnia 1920
Wielkość 42 × 42 mm (1920-1945)
44 × 44 mm (od 1943)
Kruszec brąz
Powyżej Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej
Poniżej Krzyż Wojskowy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krzyż Walecznych – polskie odznaczenie wojskowe ustanowione w 1920 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Walecznych z 1920

Okres 1920-1939[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Walecznych został ustanowiony rozporządzeniem Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 roku ...celem nagrodzenia czynów męstwa i odwagi, wykazanych w boju... przez oficerów, podoficerów i szeregowców[1]. W wyjątkowych przypadkach mógł być nadany osobom cywilnym współdziałającym z armią czynną. Początkowo miał być nadawany za czyny dokonane po wskrzeszeniu niepodległego państwa, tj. po 11 listopada 1918 roku, lecz później nagradzano także za czyny wcześniejsze[2]. Wyłączne prawo do nadawania krzyża przyznano Naczelnemu Wodzowi, ale ten rozkazem z 20 września 1920 roku nakazał jedynie konieczność zatwierdzania nadań. Dowódcy armii mogli warunkowo przyznawać krzyż oficerom, a podoficerom i szeregowym dowódcy dywizji. Ostatecznie odznaczeniem tym mogły być nagradzane osoby za czyny bojowe dokonane w okresie wojny 1918-1920, za walki w Legionach Polskich, w korpusach i formacjach tworzonych w Rosji i Francji oraz za walki w powstaniach wielkopolskim, śląskich i za działalność w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) na obszarach okupowanych. Wyjątkowo wyróżniono tym odznaczeniem także wszystkich żyjących w chwili nadania weteranów powstania styczniowego. Wielu uznaje za datę rozpoczęcia nadań Krzyża dzień 8 października 1920 roku. Podczas wojny polsko-sowieckiej zgodnie z rozkazem z 20 września 1920 roku Krzyż Walecznych mieli prawo nadawać warunkowo dowódcy poszczególnych armii i dywizji. Prawo zatwierdzania warunkowych nadań krzyża przekazał Józef Piłsudski w styczniu 1921 roku ministrowi spraw wojskowych. Pod koniec roku zlikwidowano nadania warunkowe, aby zachować konieczny obiektywizm oraz uporządkować system nadań i od tej pory wnioski na krzyż nadsyłano do Referatu Orderów i Odznaczeń Gabinetu Ministra. Krzyż Walecznych był jedynym nadawanym polskim odznaczeniem wojskowym w latach 1921-1923 cudzoziemcom. Uhonorowanych było wielu Francuzów m.in. prezydent Raymond Poincaré, premier Georges Clemenceau oraz marszałkowie Ferdynand Foch i Philippe Pétain. W Belgii czterokrotnie nagrodzono królową Elżbietę, a trzykrotnie księcia Leopolda. Krzyż Walecznych otrzymali również Włosi, Amerykanie, Brytyjczycy, Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy, Łotysze i Estończycy. Nadawanie Krzyży Walecznych zakończono w dniu 29 maja 1923 roku i w tym okresie nadano ok. 60 tys. Krzyży Walecznych. Wśród odznaczonych było m.in. ok. 100 weteranów powstania styczniowego i 1230 cudzoziemców, miasto Płock oraz mogiła ochotników z Ameryki.

Krzyż Walecznych posiadał jeden stopień i mógł być nadany tej samej osobie czterokrotnie. Osoba odznaczona miała szereg przywilejów m.in.:

  • prawo do niezwłocznego awansu (dla wojskowych) o jeden stopień w miarę posiadanych kwalifikacji i w granicach etatów,
  • pierwszeństwo do honorów ze strony wojskowych równych stopniem nie posiadających Krzyża Walecznych lub innego wyższego odznaczenia,
  • prawo wyborcze do Senatu RP,
  • prawo pierwszeństwa przy obsadzie stanowisk w służbie państwowej i społecznej,
  • prawo pierwszeństwa przy przyznawaniu stypendiów w rządowych zakładach wychowawczych dla siebie i dla kształcenia swoich dzieci.

Okres 1939-1945 (Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie i Armia Krajowa)[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Walecznych Rozkazem Naczelnego Wodza z 1940 roku ogłoszonym w styczniu 1941 roku został uznany jako odznaczenie nadawane za czyny męstwa dokonane w czasie wojny. W rozkazie podkreślono że ... każdorazowe nadanie „Krzyża Walecznych” może mieć miejsce tylko za określony oddzielny czyn męstwa i odwagi wykazanej w boju. Rozkaz ten określał tryb nadawania odznaczenia, określał też, że wniosek może składać bezpośredni przełożony żołnierza, co najmniej jednak dowódca kompanii lub oddziału równorzędnego. Odznaczenie nadawał Naczelny Wódz. W dekrecie Prezydenta RP z dnia 20 września 1941 roku określono, że Krzyż Walecznych może być nadawany czterokrotnie, niezależnie od posiadanych Krzyży Walecznych otrzymanych za czyny wykazane w bojach w latach 1918-1921. W latach 1940-1945 w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie nadano łącznie około 25 tys. Krzyży Walecznych. Pomimo, iż nadania wielokrotne były oszczędniejsze niż za walkę w latach 1918-1921, istniały osoby które otrzymały krzyż w sumie ośmiokrotnie (czterokrotnie za lata 1918-1921 i czterokrotnie za lata 1939-1945), m.in. Władysław Anders i Stefan Rowecki. Chociaż ustawa tego nie przewidywała, Elżbieta Zawacka otrzymała pięć Krzyży Walecznych za działalność w czasie II wojny światowej, w tym ostatnimi trzema została odznaczona przez gen. Władysława Sikorskiego[3], a Jan Mazurkiewicz, ps. Radosław oznaczenie to otrzymał jedenastokrotnie[4].

Okres 1943-1989[edytuj | edytuj kod]

W dniu 22 grudnia 1944 roku dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przyjęto Krzyż Walecznych jako odznaczenie wojenne w Polsce Ludowej. Należy przy tym dodać, że już w dniu 11 listopada 1943 roku rozkazem nr 3 dowódca 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR gen. Zygmunt Berling odznaczył 46 żołnierzy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki za czyny męstwa dokonane w czasie bitwy pod Lenino w dniach 11-13 października 1943 roku. Krzyż Walecznych początkowo nadawany był przez dowódcę 1 Korpusu, później 1 Armii WP, a po wyzwoleniu części ziem polskich przez Naczelnego Dowódcę WP. Od 1947 roku odznaczenie było nadawane przez Radę Państwa. Krzyż włączono do systemu odznaczeń Rzeczypospolitej Polskiej na mocy ustawy z 1992 roku. Łącznie w latach 1943-1985 nadano około 40 tys.[5] Krzyży Walecznych.

Okres po 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z art. 14 Ustawy o orderach i odznaczeniach z dnia 16 października 1992 r. Krzyż walecznych jest odznaczeniem wojennym i stanowi nagrodę za czyny męstwa i odwagi wykazane w boju, dlatego też nie może być (podobnie jak Order Virtuti Militari i Krzyż Zasługi z Mieczami) nadany w czasie pokoju. Jego funkcję jako nagrody za czyny męstwa i odwagi dokonane w czasie działań bojowych przeciwko aktom terroryzmu w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa w czasie pokoju pełni ustanowiony w 2007 roku Krzyż Wojskowy[6].

Opis odznaki[edytuj | edytuj kod]

Okres 1920-1939[edytuj | edytuj kod]

Odznaką Krzyża Walecznych jest krzyż typu kawalerskiego wykonany z brązu o wymiarach 42 × 42 mm. Na ramionach awersu krzyża rozłożony jest napis NA – POLU – CHWAŁY – 1920; na środku krzyża umieszczona jest tarcza pięciokątna z wizerunkiem orła państwowego. Na rewersie krzyża w środku na tarczy jest wieniec z liści wawrzynowych, przez który przechodzi miecz obusieczny skierowany pionowo głownią do góry. Na ramionach napis WALE – CZNYM. Na górnym ramieniu wybijany był kolejny numer.

Wstążka koloru amarantowego o szerokości 37 mm z dwoma białymi paskami o szerokości 7 mm po bokach, umieszczone w odległości 1 mm od brzegu. Każde kolejne nadanie uwidaczniały nałożone na wstążkę okucia w formie listewek z brązu o szerokości 6 mm, ozdobionych wytłoczonymi liśćmi dębowymi. Przy drugim nadaniu nakładano jedną listewkę, przy trzecim – dwie, a przy czwartym – trzy. Odznaczeni byli zobowiązani do noszenia zawsze pełnej odznaki Krzyża Walecznych (odznaczenie nie posiadało baretki[7]).

Okres 1939[edytuj | edytuj kod]

Po obronie Warszawy generał dywizji Juliusz Rómmel odznaczył 200 osób Krzyżem Walecznych (oraz wielu krzyżami Virtuti Militari). Problem polegał jednak na tym, że każdy musiał sam ten medal wykupić[potrzebne źródło]. Niewiele przetrwało do dzisiaj, znane są głównie kopie. Krzyż wyglądał identycznie jak jego poprzednik z 1920 r., jednak zamiast daty 1920, widniała data 1939.

Okres 1939-1945 (Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie i Armia Krajowa)[edytuj | edytuj kod]

Odznaka Krzyża Walecznych nadawana w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie była identyczna jak odznaka z okresu przed 1939 rokiem. Z tym, że dekretem Prezydenta RP z dnia 20 września 1941 roku zmieniono barwy wstążki: zamiast amarantowej z białymi paskami wprowadzono wstążkę białą z amarantowymi paskami. Tego zabiegu dokonano w celu odznaczania żołnierzy odznaczonych wielokrotnie KW w latach przed II WŚ, aby nie byli limitowani możliwością wyłącznie czterokrotnego odznaczenia[8].

Okres 1943-1989[edytuj | edytuj kod]

Odznaką Krzyża Walecznych jest krzyż typu kawalerskiego, równoramienny, patynowany na brązowo, o wymiarach 44 × 44 mm. Ramiona krzyża są obramowane. Na awersie pośrodku ramion krzyża znajduje się pięcioboczna tarcza z wytłoczonym na niej orłem, na górnym pionowym i na poziomych ramionach jest napis NA – POLU – CHWAŁY, a na dolnym pionowym ramieniu data 1944. Zdarzają się Krzyże Walecznych z datą 1943 i orzeł na tarczy posiada koronę – są to krzyże wykonane w ZSRR i nadane żołnierzom za bitwę pod Lenino. Na rewersie krzyża wytłoczony jest wieniec z liści wawrzynowych, na ramionach poziomych jest napis WALE – CZNYM, na pionowych miecz obusieczny skierowany głownią ku górze.

Wstążka odznaczenia jest pąsowa o szerokości 40 mm z białymi paskami szerokości 8 mm po bokach.

Odznaczenia te od końca 1945 roku wykonywały rodzime firmy, głównie J. Knedlera w Warszawie i P. Grabskiego w Łodzi.

Baretki[edytuj | edytuj kod]

Baretki Krzyża Walecznych
POL Krzyż Walecznych BAR.svg

Baretka Krzyża Walecznych
nadanego pierwszy raz
POL Krzyż Walecznych 2r BAR.svg

Baretka Krzyża
nadanego 2-krotnie
POL Krzyż Walecznych 3r BAR.svg

Baretka Krzyża
nadanego 3-krotnie
POL Krzyż Walecznych 4r BAR.svg

Baretka Krzyża
nadanego 4-krotnie
POL Krzyż Walecznych (1940) BAR.PNG

Baretka Krzyża
Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
nadanego pierwszy raz
POL Krzyż Walecznych (1940) 2r BAR.PNG

Baretka Krzyża
Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
nadanego 2-krotnie
POL Krzyż Walecznych (1940) 3r BAR.PNG

Baretka Krzyża
Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
nadanego 3-krotnie
POL Krzyż Walecznych (1940) 4r BAR.PNG

Baretka Krzyża
Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
nadanego 4-krotnie
POL Krzyż Walecznych (PSZnaZach) 5x BAR.svg

Baretka Krzyża
Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
nadanego 5-krotnie
POL Krzyż Walecznych LWP BAR.svg

Baretka Krzyża w Polsce Ludowej

Odznaczeni[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Krzyżem Walecznych.

Prócz żołnierzy, zarówno polskich jak i cudzoziemców[9], odznaczenie przyznawano także sztandarom oddziałów wojskowych[10] oraz miejscowościom, których mieszkańcy wyróżnili się męstwem i bohaterstwem (np. Płock, wsie małopolskie: Malec, Radwanowice[11], Świniarsko[12], podkarpackie Bażanówka[13], Lubatowa[14], Żarnowa[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Rozporządzenie Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 roku o ustanowieniu Krzyża Walecznych. Dz. U. z 1920 r. Nr 87, poz. 572
  2. Naczelne Dowództwo w Rozkazie Dziennym nr 85 w dniu 8 września 1920 roku opublikowało tekst rozporządzenia wykonawczego, uwzględniającego nagradzanie czynów sprzed 1 listopada 1918 roku
  3. Juliusz Niekrasz: Z dziejów AK na Śląsku. Katowice 1993. s. 40
  4. Stanisław Mazurkiewicz: Czy Radosław był postacią kontrowersyjną? [w:] „Zeszyty Historyczne” nr 128. Paryż: Instytut Literacki, 1999. s. 146
  5. W czasopiśmie DeAgostini "Ordery i Odznaczenia" nr 3 na s. 7 wymieniona jest liczba 46 tys. w latach 1939-1991
  6. Ustawa o orderach i odznaczeniach. z dnia 16 października 1992 r. z późniejszymi zmianami (tekst ujednolicony) Dz. U. z 1992 r. Nr 90, poz. 450
  7. Dekretem Prezydenta RP z dnia 20 września 1941 roku wprowadzono baretki równocześnie z wprowadzeniem nowych barw do barwy wstążki krzyży nadawanych w PSZ na Zachodzie.
  8. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 20 września 1941 r. o zmianie rozporządzenia Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 r. o ustanowieniu "Krzyża Walecznych" (Dz.U.R.P. z 1941 r. Nr 6, poz. 12)
  9. Cudzoziemcy z Krzyżem Walecznych. krzyzwalecznych.pl. [dostęp 6 września 2014].
  10. Zbiorowości z Krzyżem Walecznych. krzyzwalecznych.pl. [dostęp 6 września 2014].
  11. 70. rocznica pacyfikacji Radwanowic. prawy.pl, 21 lipca 2013. [dostęp 6 września 2014].
  12. Świniarsko. zsswiniarsko.chelmiec.iap.pl. [dostęp 6 września 2014].
  13. Święto Ludowe w Bażanówce. isanok.pl, 26 maja 2010. [dostęp 6 września 2014].
  14. Wypoczynek i rekreacja. uzdrowisko-iwonicz.com.p. [dostęp 6 września 2014].
  15. Żarnowa. strzyzow.pl. [dostęp 6 września 2014].