Krzyż Wiktorii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzyż Wiktorii
Victoria Cross
Awers
Awers
Baretka
Baretka
Baretka
Baretka VC nadanego dwukrotnie
Ustanowiono 29 stycznia 1856
Kruszec brąz
Wydano 1356 krzyże (w czym 3 osoby udekorowano dwukrotnie)
Powyżej (brak)
Poniżej Krzyż Jerzego

Krzyż Wiktorii (ang. Victoria Cross, w skrócie: VC) to najwyższe odznaczenie wojenne Imperium Brytyjskiego. Wręczane jest wojskowym Wielkiej Brytanii lub Wspólnoty Brytyjskiej wszystkich rang lub osobom cywilnym pozostającym pod władzą wojskową. Nazwa pochodzi od królowej Wiktorii.

Odznaczenie wręczane jest za „przykładną odwagę, szczególny akt poświęcenia lub wyjątkowe oddanie obowiązkom w obliczu nieprzyjaciela". Osoba odznaczona Krzyżem Wiktorii ma prawo umieszczać po swoim nazwisku litery „VC", np. „John Doe, VC".

Bardzo ważny jest fakt, iż jako najwyższa nagroda w Brytyjskiej Wspólnocie Narodów (w precedencji nawet przed Orderem Podwiązki) Krzyż Wiktorii jest tylko odznaczeniem, a nie orderem. Nie posiada kapituły i innych cech charakterystycznych dla orderów. Występuje tu podobieństwo do następnego w precedencji brytyjskich orderów i odznaczeń Krzyża Jerzego George Cross, który nadawany jest za czyny odpowiadające wagą Krzyżowi Wiktorii, z tym jednak, iż nie w bezpośrednim starciu z przeciwnikiem (under fire).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenie zostało ustanowione 29 stycznia 1856[1], po zakończeniu wojny krymskiej. Od tej pory wręczono go 1353 osobom (stan na 2011), oraz 3 razy nadano go powtórnie tym samym osobom [2]. Największą liczbę Krzyży jednego dnia – aż 24, przyznano 16 listopada 1857 po odsieczy Lucknow podczas powstania sipajów. Najwięcej Krzyży za jedną bitwę (11) wręczono po bitwie pod Rorke's Drift podczas wojny angielsko-zuluskiej (22 stycznia 1879). Największą liczbę Krzyży za jeden konflikt nadano w okresie I wojny światowej - 634 (w tym tylko 19 Krzyży otrzymali lotnicy[3]). Po II wojnie światowej nadano go jedynie 12 razy. Dwa Krzyże przyznano uczestnikom wojny o Falklandy (1982), a po dłuższej przerwie, kolejnymi odznaczono 18 marca 2005 szer. Johnsona Beharry'ego za męstwo podczas działań w Iraku i 14 grudnia 2006 pośmiertnie kaprala Bryan Budda za działania w Afganistanie[4].

Trzy osoby otrzymały Krzyż Wiktorii dwukrotnie, czyli tzw. VC and Bar: Noel Chavasse, Arthur Martin-Leake i Charles Upham. Dwaj pierwsi byli oficerami medycznymi: Arthur Martin-Leake został odznaczony za ofiarność przy ratowaniu rannych podczas wojny burskiej (1902) i w czasie walk w Belgii w 1914 roku, podobnie jak Noel Chavasse, którego odznaczono kolejno w 1916 i 1917 roku. Natomiast Charles Upham, Nowozelandczyk, otrzymał Krzyż Wiktorii za odwagę: pierwszy za udział w walkach na Krecie w maju 1941 roku, a drugi po bitwie pod Minqar Qaim w Afryce Północnej w czerwcu 1942 roku.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenie ma formę krzyża heraldycznego tzw. kawalerskiego, z lwem Monarchii Brytyjskiej, siedzącym na koronie. Pod koroną znajduje się inskrypcja FOR VALOUR („za męstwo"); wcześniej był tam tekst FOR BRAVERY („za odwagę"), ale zmieniono go na życzenie królowej Wiktorii. Podaje się tradycyjnie, że wszystkie Krzyże Wiktorii zostały odlane z brązu pochodzącego z dwóch rosyjskich armat zdobytych pod Sewastopolem podczas wojny krymskiej, jednakże badania Johna Glanfielda wykazały, że wykonywane były z brązu różnego pochodzenia, a działa znajdujące się obecnie w arsenale w Woolwich są chińskiego pochodzenia (co nie wyklucza ich zdobycia podczas wojny krymskiej), lecz były używane do produkcji krzyży dopiero od 1914[1].

Początkowo wstążka krzyża była karmazynowa dla żołnierzy sił lądowych, zaś ciemnobłękitna dla marynarzy Royal Navy. Od powołania Królewskich Sił Powietrznych w 1918 roku odznaczenie jest noszone wyłącznie na wstążce karmazynowej, niezależnie od rodzaju sił zbrojnych. Osoby, które otrzymały krzyż dwukrotnie, noszą brązowe okucie na wstążce. Oficjalna nazwa takiego krzyża to Victoria Cross and Bar.

Baretka odznaczenia jest karmazynowa; umieszczona jest na niej metalowa miniaturka krzyża. Kolejne nadanie odznaczenia jest na baretce oznaczane, poprzez umieszczenie na niej dodatkowej miniaturki.

Nazwa odznaczenia może nawiązywać zarówno do łacińskiego słowa victoria („zwycięstwo") lub imienia królowej.

Odpowiadające Krzyżowi Wiktorii odznaczenie cywilne za akty męstwa nie kwalifikujące się jako „w obliczu wroga" to Krzyż Jerzego.

Z odznaczeniem tym związany jest zwyczaj (ale tylko zwyczaj, bez jakiegokolwiek odniesienia regulaminowego), że nawet żołnierze starsi stopniem jako pierwsi oddają honory odznaczonym Krzyżem Wiktorii.

Dewizą odznaczenia jest „Beyond the Duty" - „Ponad Obowiązek".

Odznaczeni[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Krzyżem Wiktorii.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Catriona Davies, Author explodes myth of the gunmetal VC, Telegraph, 28 grudnia 2005
  2. Victoria Cross na stronie brytyjskiego Ministerstwa Obrony [dostęp 31-8-2010]
  3. J.M. Bruce, AW FK.8., Windsock Datafile nr 64, Berkhamsted: Albatros Productions, 1997, ISBN 0-948414-96-0
  4. Operational Honours: VC and GC for acts of exceptional valour, notatka prasowa Ministerstwa Obrony [dostęp 31-8-2010]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]