Krzyżanowo (województwo pomorskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzyżanowo
Kościół w Krzyżanowie, stan aktualny (2008)
Kościół w Krzyżanowie, stan aktualny (2008)
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat malborski
Gmina Stare Pole
Liczba ludności (2005) 356
Strefa numeracyjna (+48) 55
Tablice rejestracyjne GMB
SIMC 0156682
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Krzyżanowo
Krzyżanowo
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzyżanowo
Krzyżanowo
Ziemia 54°02′42″N 19°12′16″E/54,045000 19,204444Na mapach: 54°02′42″N 19°12′16″E/54,045000 19,204444
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krzyżanowo (dawniej: język staropruski Seitkaimis, niem. Notzendorf) – osada w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie malborskim, w gminie Stare Pole na obszarze Żuław Elbląskich w pobliżu tras linii kolejowej Malbork-Elbląg i drogi krajowej nr Tabliczka DK22.svg. Wraz z sąsiednim Starym Polem stanowi zwarty obszar zabudowany o charakterze małomiasteczkowym osiągając 2200 mieszkańców.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa elbląskiego.

Dzwonnica 2008 r.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia Krzyżanowa wiązana jest najczęściej z historią zakonu krzyżackiego, przecież do Malborka – stolicy państwa zakonnego jest jedynie 12 kilometrów. Jednak wcześniejszymi mieszkańcami okolicznych terenów i założycielami wsi były plemiona słowiańskie i pruskie (Seitkaimis – staropruska nazwa Krzyżanowa). Po osiedleniu osadników zachodnich w XII-XIV wieku pierwotna ludność tubylcza z biegiem lat została przez nich wchłonięta.

Pierwsza prawo lokacyjne (prawo chełmińskie) zostało nadane wsi około roku 1319. Niemiecka nazwa wsi Notzendorf pochodzi od nazwiska bogatego właściciela ziemskiego (bauera) Nocze. Krzyżanowo stanowiło dla okolicznych wsi główny ośrodek religijny dla ludności wyznania katolickiego. W 1330 r. mieszkańcy sąsiedniej wsi Stare Pole zostali zobowiązani do płacenia dziesięciny dla kościoła w Krzyżanowie. Polski król Kazimierz odnowił lokację wsi w roku 1476.

Do końca II wojny światowej wieś Notzendorf leżała w granicach Prus Wschodnich w rejencji Westpreussen. Po wojnie ludność niemiecka została wysiedlona, a do wsi, która zmieniła nazwę na Krzyżanowo przybyli osadnicy z całej Polski.

Najważniejszym zabytkiem Krzyżanowa jest gotycki kościół pochodzący z XIV wieku. Kościół usytuowany jest w dawnym centrum wsi, przy skrzyżowaniu dróg w kierunku Starego Pola, Szaleńca, Żuławki Sztumskiej (a dalej Dzierzgonia) i Kraszewa.

Początki budowy kościoła sięgają początku XIV wieku, gdy wzniesiono obecny korpus nawowy (konstrukcja szachulcowa). Około 1340 roku dostawiono od wschodu prezbiterium, a szachulcowy korpus dodatkowo obmurowano. W końcu XIV wieku wybudowano wieżę, w dolnej kondygnacji murowaną a wyżej drewnianą. Wieża ta została zniszczona przez wielki sztorm w 1817 roku. Wyposażenie wnętrza jest przeważnie barokowe, ale zachowało się również duże gotyckie malowidło ścienne ze sceną Ukrzyżowania z XIV w.

Wokół kościoła znajduje się niewielki cmentarz, a całość otacza średniowieczny kamienno-ceglany mur. Cmentarz wraz z układem zieleni wysokiej, zachowanymi nagrobkami, murem cmentarnym, bramą i dzwonnicą wraz z trzema dzwonami założony został prawdopodobnie już w w I połowie XIV wieku. Zachowały się 4 neogotyckie, żeliwne krzyże nagrobne z lat 1825-1889 i wykonany ze sztucznego kamienia nagrobek w formie krzyża z 1918 r. Najstarszymi elementami są dwie neoklasycystyczne piaskowcowe stele z 1796 r. i piaskowcowy, bogato profilowany słupek z 1740 r. Aktualna drewniana dzwonnica pochodzi z połowy XIX wieku.

W Krzyżanowie powstała w 1408 r. szkoła dla dzieci z parafii katolickiej. Szkoła ta przetrwała do 1934 roku w budynku przy ulicy Kościelnej (w budynku dawnego sklepu spożywczego i klubo-kawiarni).

Zabudowa wiejska Krzyżanowa pochodzi z XIX i XX wieku. Niestety, nie zachowały się przykłady dawnego drewnianego budownictwa ludowego. W zachodniej części wsi dom mieszkalny z zagrodą z IV ćwierci XIX wieku dużego gospodarza.

(Opracowanie na podstawie: Malbork, serwis turystyczny Urzędu Miasta. Historia Gminy Stare Pole Historia Żuław)