Krzyżodziób świerkowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Krzyżodziób świerkowy
Loxia curvirostra[1]
Linnaeus, 1758
Krzyżodziób świerkowy
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina łuszczaki
Podrodzina łuskacze
Rodzaj Loxia
Gatunek krzyżodziób świerkowy
Podgatunki
  • L. c. curvirostra Linnaeus, 1758
  • L. c. balearica (Homeyer, 1862)
  • L. c. corsicana Tschusi, 1912
  • L. c. poliogyna Whitaker, 1898
  • L. c. guillemardi Madarász, 1903
  • L. c. altaiensis Sushkin, 1925
  • L. c. tianschanica Laubmann, 1927
  • L. c. himalayensis Blyth, 1845
  • L. c. meridionalis Robinson & Kloss, 1919
  • L. c. japonica Ridgway, 1884
  • L. c. luzoniensis Ogilvie-Grant, 1894
  • L. c. minor (C. L. Brehm, 1846)
  • L. c. percna Bent, 1912
  • L. c. sitkensis Grinnell, 1909
  • L. c. bendirei Ridgway, 1884
  • L. c. benti Griscom, 1937
  • L. c. sinesciuris Benkman, 2009
  • L. c. grinnelli Griscom, 1937
  • L. c. stricklandi Ridgway, 1885
  • L. c. mesamericana Griscom, 1937
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krzyżodziób świerkowy (Loxia curvirostra) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczaków (Fringillidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Samica krzyżodzioba świerkowego

Zamieszkuje w Eurazji, Ameryce Północnej i Środkowej oraz w Afryce Północnej.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono dwadzieścia podgatunków L. curvirostris[3][4]:

W Polsce gniazduje nieregularnie i nielicznie w górach i na północnym wschodzie (Mazury i Podlasie). Podczas przelotów pojawia się w całym kraju[5], również w miastach. Zimuje w Polsce. W latach gdy brakuje szyszek świerkowych północne populacje krzyżodziobów rozpoczynają koczownicze migracje przemieszczając się w stadach na znaczne dystanse. Wtedy też przylecieć mogą one do Polski. Co parę lat przybywają liczniej między czerwcem a październikiem. Po jesiennym nalocie kolejnej wiosny od marca do maja trwają powroty krzyżodziobów na północ.
  • krzyżodziób balearski (L. curvirostra balearica) – Baleary
  • krzyżodziób kosykański (L. curvirostra corsicana) – Korsyka
  • L. curvirostra poliogynaAfryka Północna
  • L. curvirostra guillemardiKrym, Kaukaz, Azja Mniejsza i Cypr
  • L. curvirostra altaiensisAłtaj, Tuwa i Mongolia
  • L. curvirostra tianschanicaTienszan, Pamir, Karakorum i Tarbagataj
  • L. curvirostra himalyensisHimalaje oraz Tybet
  • L. curvirostra meridionalis – południowy Wietnam
  • L. curvirostra japonicaWyspy Japońskie
  • L. curvirostra luzoniensisLuzon
  • L. curvirostra minor – południowo-wschodnia Kanada i północno-wschodnie USA
  • L. curvirostra percnaNowa Fundlandia.
  • L. curvirostra sitkensis – wybrzeża południowej Alaski do wybrzeży zachodniego USA
  • krzyżodziób szkarłatny (L. curvirostra bendirei) – wewnętrzna część południowo-zachodniej Kanady oraz północno-zachodniego USA
  • L. curvirostra benti – środkowe Góry Skaliste (zachodnio-środkowe USA)
  • krzyżodziób wyżynny (L. curvirostra sinesciuris) – South Hills i Albion (Idaho).
  • L. curvirostra grinnelli – zachodnio-środkowe USA do południowo-zachodniego USA
  • krzyżodziób duży (L. curvirostra stricklandi) – południowo-zachodnie USA do południowego Meksyku
  • L. curvirostra mesamericanaGwatemala i Belize do Nikaragui.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Krzyżodzioby nie należą do ptaków płochliwych

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Ptak o masywnej sylwetce z dużą głową i mocnym dziobem oraz krótkim, rozdwojonym ogonem. Jest znany z tego, że jego dolna i górna część dzioba (szczęk) krzyżuje się wzajemnie na końcu. Obie wystają z zarysu dzioba. Powodem tej adaptacji jest wybieranie nasion z szyszek drzew iglastych, a zwłaszcza świerków. Grubym, dużym dziobem o sierpowatym profilu rozchyla zdrewniałe łuski szyszek i mięsistym językiem wybiera nasiona. Samce ceglastoczerwone, samice rozpoznaje się po szarozielonej lub żółtawej szacie. U obu płci ciemnoszare lub brązowawe skrzydła i ogon. Młode brązowe, kreskowane na spodniej części ciała, na skrzydłach słabo widoczna jasna pręga. Podobne są do samicy. Samce w pierwszym i drugim roku życia mają w większości żółte upierzenie, a pomarańczowe lub czerwone gdy stają się starsze. Czasem jednak niektóre mogą już po pierwszym pierzeniu przybrać czerwone barwy.
Podobny krzyżodziób sosnowy jest większy, ma potężniejszy dziób. Oba gatunki rozróżnia się po kształcie głowy i wysokości dzioba. Większy od wróbla, spokrewniony z gilem i ziębą.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Może prowadzić osiadły lub koczowniczy tryb życia. Liczebność krzyżodzioba jest uzależniona na dany terenie od urodzaju szyszek. Nie jest ptakiem płochliwym. Gdy chodzi po cienkich gałązkach przytrzymuje się dziobem. Potrafi też zwisać grzbietem w dół. Poza okresem lęgowym gromadzi się w stada. W związku z różną obfitością pokarmu w różnych regionach północnej Europy wędruje nieregularnie.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

  • Długość ciała ok. 17 cm
  • Rozpiętość skrzydeł ok. 28 cm
  • Masa ciała ok. 94 g

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Gnieździ się najchętniej w naturalnych i wtórnych lasach iglastych, głównie świerkowych, górskich borach świerkowych, nizinnych borach sosnowych lub lasach szpilkowych z domieszką świerków. Pojawiają się też w podmiejskich parkach, jeśli rosną tam drzewa iglaste.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy krzyżodziobów jest nietypowo długi - nie zależy od dostępności owadów, a nasion świerku

Liczebność lęgów uzależniona jest od urodzaju szyszek, toteż przystępować do nich może nawet zimą, od stycznia. Przy podobnych warunkach latem drugi lęg może przypaść na sierpień, kiedy to inne ptaki w umiarkowanej strefie klimatycznej są już po rozrodzie. W latach, w których rośnie mało szyszek, krzyżodzioby prowadzą koczownicze migracje, przemieszczając się stadnie na dość duże odległości. W ciągu roku może wyprowadzić od 1 do 2 lęgów. Tworzone pary są monogamiczne.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Na bocznej gałęzi świerka w koronach, rzadko sosny, na wysokości od 4 do 5 m. Jest masywne, od góry zakryte zwisającymi gałązkami i uwite z gałązek świerkowych, mchu, porostów i płatków kory, a wysłane włosiem, korzonkami, piórami i suchą trawą. Ma kształt koszyczka. Ptak wybiera zwykle drzewa rosnące samotnie lub na skraju lasu.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Loxia curvirostra

Samica składa w nietypowym zakresie czasu – od stycznia do marca – 3 albo 4 mało wydłużone jaja o tle brudnobiałym lub szaroniebieskim, drobno fioletowo nakrapiane, o średnich wymiarach 22x16 mm.

Wysiadywanie i pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Od złożenia pierwszego jaja trwa 14–16 dni. Samica przez cały czas nie opuszcza gniazda – ani jaj, ani piskląt. Karmi ją w tym czasie samiec. Gdy po 20–25 dniach młode, gniazdowniki, wyprowadzą się z gniazda i usamodzielnią, krzyżodzioby przemieszczają się w inne miejsca. Co ciekawe, małe pisklęta mają obydwie części dzioba równe, a do ich skrzyżowania dochodzi dopiero po wylocie z gniazda.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Nasiona świerku są głównym pokarmem tego gatunku krzyżodzioba

Nasiona drzew iglastych, głównie świerka, rzadziej sosny i jodły, to praktycznie jedyny pokarm krzyżodzioba. Znikome uzupełnienie diety stanowią suche nasiona innych drzew i roślin zielnych, wyjątkowo owady. Pisklęta karmione są prawdopodobnie tylko rozmiękczonymi nasionami i dlatego okres lęgowy nie musi przypadać na okres największej obfitości owadów, jak u innych wróblowatych. Nasiona świerka dojrzewają cyklicznie co kilka lat przez co krzyżodzioby mogą koczować w promieniu nawet kilkuset kilometrów szukając drzewostanów, gdzie mogą je znaleźć. Czasem zdarza się, że przy źródłach pokarmu zbiera się tyle krzyżodziobów, że ma to charakter inwazji. Te mogą rozpoczynać się już regularnie latem i na początku jesieni.

Żeruje głównie na drzewach. Po szyszkach chodzi wręcz w akrobatyczny sposób - zręcznie przemyka między gałęziami, zwisa z szyszek i wspina się po nich pomagając sobie przy tym dziobem, a gdy szyszka się oderwie przytrzymuje ją nogami jak papuga. Może też zlatywać do szyszek leżących na ziemi lub odrywać takie, które dorównują wadze krzyżodzioba. Przenosi je w locie, zanosi je w rozwidlenie gałęzi, kładzie i tam dopiero zaczyna wydobywać nasiona przytrzymując szyszkę palcami. Gdy szyszka jest duża obrabia ją bez zrywania.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[6].

Przypisy

  1. Loxia curvirostra w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Loxia curvirostra. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Frank Gill, David Donsker: Family Fringillidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.3. [dostęp 2013-02-23].
  4. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Fringillidae Leach, 1820 - łuszczaki - Finches. W: Kompletna lista ptaków świata (wersja 2012-06-09) [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2013-02-23].
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 758. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km2.
  6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]