Krzyżowa (powiat świdnicki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Krzyżowa
Pałac
Pałac
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat świdnicki
Gmina Świdnica
Wysokość 230 m n.p.m.
Liczba ludności (2006) ok. 220
Strefa numeracyjna (+48) 74
Kod pocztowy 58-112
Tablice rejestracyjne DSW
SIMC 0856095
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Krzyżowa
Krzyżowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzyżowa
Krzyżowa
Ziemia 50°47′58″N 16°32′04″E/50,799444 16,534444Na mapach: 50°47′58″N 16°32′04″E/50,799444 16,534444
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krzyżowa (niem. Kreisau) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Świdnica, na pd. skraju Równiny Świdnickiej nad rzeką Piławą.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa wałbrzyskiego.

We wsi znajduje się neobarokowy zespół pałacowy wraz z zabudowaniami gospodarczymi i parkiem z 1. ćwierćwiecza XVIII w. który, wielokrotnie przebudowywano, odbudowany w latach 1990–98. Od 11 czerwca 1998 teren pałacu jest wykorzystywany przez "Fundację Krzyżowa" jako Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi od polskich nazw - krzyża[1] lub kresu[2]. Śląski pisarz Konstanty Damrot w swoim dziele o znaczeniu nazw na Śląsku wydanym w 1896 roku we Bytomiu wymienia nazwę wsi w polskim brzmieniu "Krzyżowo" podaje także dwie wcześniejsze nazwy zanotowane w dokumentach historycznych z 1250 roku "Krzyzovo" oraz 1335 "Crissovo"[1].

Niemiecki geograf oraz językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wywodzi nazwę od polskiego słowa oznaczającego kres. Wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Crisowa tłumacząc ją na niemiecki jako "Kreisgrenze, Grenzdorf" czyli po polsku "Granica dystryktu, graniczna wieś"[2]. Nazwa została później przez Niemców zgermanizowana na Creisau[1], a póżniej na Kreisau[2] w wyniku czego utraciła swoje pierwotne znaczenie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wzmiankowana w 1335 roku jako wieś w Księstwie świdnicko-jaworskim, od 1392 r. pod zwierzchnictwem Czech, od 1526 r. Habsburgów, od 1742 r. w państwie Prus, od 1867 r. własność rodziny von Moltke, kiedy to Helmuth Karl Bernhard von Moltke - dowódca z okresu "niemieckich wojen zjednoczeniowych" - nabywa majątek Krzyżowa. Majątek wraz z pałacem po śmierci feldmarszałka w 1891 r. odziedziczył jego bratanek Wilhelm von Moltke, dziadek Helmutha Jamesa von Moltke. Już w XVI wieku istniał tu zapewne jakiś dwór, który został zniszczony w 1633 r. w związku z trwającą wtedy wojną trzydziestoletnią. Dzisiejszy pałac zbudowano na skarpie, nad dawnym korytem rzeki Piławy, z inicjatywy Sigismunda von Zedlitz und Lepie około 1720 roku. Projekt ziemiańskiej siedziby wykonał być może Felix Anton Hammerschmidt ze Świdnicy. W czasie II wojny światowej pałac był miejscem tajnych spotkań niemieckiej antynazistowskiej grupy "Kręgu z Krzyżowej", założonej m.in. przez właściciela - hrabiego Helmuth James von Moltke. W wyniku zdemaskowania organizacji po nieudanym zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu, jej członkowie wraz z właścicielem pałacu hrabią Helmutem von Moltke zostali straceni.

Wraz z przegraną Niemiec w II wojnie światowej na mapie Europy zaszły zmiany graniczne na niekorzyść agresora, jakim były Niemcy. Konsekwencją tego było m.in. włączenie Krzyżowej w granice Polski. We wsi osiedlono mieszkańców z utraconych terenów polskich na wschodzie oraz z Polski centralnej. Majątek w Krzyżowej przekształcono w PGR, a w Domu na Wzgórzu zamieszkało kilka rodzin. Użytkowany w coraz mniejszym stopniu pałac popadał w ruinę, aż do 1990 roku, kiedy rozpoczęto odbudowę pałacu. W pałacu 12 listopada 1989 odbyło się spotkanie premiera Polski Tadeusza Mazowieckiego i kanclerza Niemiec Helmuta Kohla, w czasie którego odprawiono "Mszę Pojednania".

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[3]:

  • kościół filialny pod wezwaniem św. Michała Archanioła wzmianki o świątyni pochodzą z 1335 r., obecny gotycki wzniesiony w pocz. XIV w., częściowo odbudowany po pożarze w 1846 r. orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu w ścianie wschodniej kamienne sakramentarium przyścienne, ozdobione sterczyną o motywach roślinnych
  • cmentarz ewangelicki rodziny von Moltke, z 1870 r.
  • zespół pałacowo-folwarczny, neobarokowy z XVII-XIX w.:
    • pałac z lat 1712-26, przebudowany w latach 1868-69[4]
    • park
    • folwark, z pierwszej połowy XIX w.:
      • pięć budynków mieszkalnych
      • stajnie
      • owczarnia-obora
      • budynek inwentarski
      • stodoła
      • wozownia
      • budynek wagi (nieistniejący)
      • trzy bramy, z pierwszej ćwierci XVIII w. (nieistniejące)

Znane osoby z Krzyżowej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 130.
  2. 2,0 2,1 2,2 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 18.
  3. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 12.10.2012]. s. 166.
  4. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 197

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Liliana Sadowska & Izabela Taraszczuk: Genius loci als guter Geist. Trinationales Studentenkolloquium zum Widerstand in Kreisau (artykuł nt. polsko-francusko-niemieckiego kolokwium studenckiego poświęconego ruchowi oporu we Francji, Niemczech i Polsce w XX w. (3-8 listopada 2007 r., Krzyżowa), [W:] "Kulturpolitische Korrespondenz", wydanie nr 1253 z dn. 10.03.2008 r., Stiftung Ostdeutscher Kulturrat, Bonn (w j.niem.). [1]
  • Liliana Sadowska & Izabela Taraszczuk: Polsko-niemiecko-francuskie spotkanie studentów - Krzyżowa - 3-8 listopada 2007 r., sprawozdanie nt. trójstronnego kolokwium studenckiego o ruchu oporu w miesięczniku "Uniwersytet Zielonogórski", wydanie z lutego 2008 r., s. 26-27 (w j.pol.). [2]
  • Rezydencje ziemi świdnickiej, zespół redakcyjny: W. Rośkowicz, S. Nowotny, R. Skowron, Świdnica 1997, s. 31.