Książ

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy zamku. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zamek Książ
Obiekt zabytkowy nr rej. A/4627/481 z 25.02.1958 i 31.12.1998
Zamek Książ jesienią
Zamek Książ jesienią
Państwo  Polska
Miejscowość Wałbrzych - Książ
Adres ul. Piastów Śląskich 1
Ukończenie budowy (k. XIII) XV–XVII, 1722–24, 1908–15
Położenie na mapie Wałbrzycha
Mapa lokalizacyjna Wałbrzycha
Zamek Książ
Zamek Książ
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek Książ
Zamek Książ
Ziemia 50°50′31,90″N 16°17′29,64″E/50,842194 16,291567Na mapach: 50°50′31,90″N 16°17′29,64″E/50,842194 16,291567
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Ogrody Zamku Książ

Książ (niem. Fürstenstein)[1] – zespół rezydencjalny znajdujący się w Wałbrzychu przy ulicy Piastów Śląskich 1 w dzielnicy Książ, na terenie Książańskiego Parku Krajobrazowego[2][3]. Znajduje się na Szlaku Zamków Piastowskich. Obejmuje trzeci co do wielkości zamek w Polsce (po zamku w Malborku i Zamku Królewskim na Wawelu)[4]. Jego niewielka część, w tym znajdujący się w części centralnej zamek piastowski, jest udostępniona zwiedzającym.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Został wybudowany w latach 1288–1292 przez księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I Surowego, na miejscu dawnego grodu drewnianego zniszczonego w 1263 przez Przemysła Ottokara II[5][6]. Bolko I przeniósł do nowowybudowanego zamku swoją siedzibę z Lwówka[6]. Budynek rozbudował jego wnuk, Bolko II Mały[6]. Po śmierci księżnej Agnieszki w 1392 roku i wygaśnięciu linii Książ wraz z resztą księstwa przeszedł pod berło monarchy czeskiego, Wacława IV i stał się siedzibą kolejnych starostów, nie zawsze lojalnych wobec królów[6][7]. Jerzy von Stein, który na czele wojsk węgierskich i wrocławskich odbił zamek, poczynił starania o odbudowę i powiększenie zamku, co też się stało w latach 1483-1490[6][7]. W 1497 król czeski i węgierski Władysław II Jagiellończyk zdecydował się sprzedać zamek swojemu dworzaninowi, Janowi von Schellenbergowi. który następnie sprzedał go w 1503 rodzinie von Haugwitzów z Głubczyc[7].

W 1509 roku został oddany lub sprzedany wraz z rozległymi majątkami w dzierżawę pochodzącej z Miśni i osiadłej od XIV w. w okolicy Jeleniej Góry rodzinie Hobergów (która w 1714 zmieniła nazwisko na Hochberg)[6][7][8]. W 1603 albo 1605 roku Hochbergowie, przyszli właściciele Wałbrzycha, otrzymali zamek i przynależne do niego dobra jako wolną własność dziedziczną rodu[7][8]. W czasie wojny trzydziestoletniej Książ kilkakrotnie ulegał częściowemu zniszczeniu i był plądrowany[9]. Zniszczone umocnienia przebudowano w 1648 na tarasy ogrodowe w stylu francuskim[6]. Przebudowę w stylu barokowym zlecił w latach 1705–1732 Konrad Ernst Maksymilian von Hochberg. Budowniczym był Feliks Antoni Hammerschmidt[6].

W XIX i XX wieku w zamku gościło wiele sław, wśród nich Izabela Czartoryska, Zygmunt Krasiński, car Mikołaj I Romanow, Winston Churchill i inni[6]. W latach 1909–1923 książę Jan Henryk XV Hochberg książę von Pless dokonał kolejnej przebudowy, m.in. dobudował nowe skrzydło i zmodernizował tarasy z fontannami[9][6]. Przed I wojną światową wybudowano także palmiarnię w Lubiechowie i urządzono ogród japoński[9]. Ostatnią z rodziny Hochbergów na zamku była Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless, zmuszona w 1940 do opuszczenia Książa[10]. Od lat 20. XX wieku, ze względu na problemy rodzinne i finansowe Hochbergów, Książ powoli podupadał.

W 1941 roku władze III Rzeszy przejęły zamek, a Organizacja Todt przystąpiła do przekształcania zamku w jedną z kwater Adolfa Hitlera[6][10]. Przed głównym portalem wydrążono szyb windowy głębokości 40 metrów, a pod zamkiem tunele i podziemny schron[6][10]. W tym czasie w zamku przechowywano część zbiorów berlińskiej Biblioteki Państwowej[8].

Po drugiej wojnie światowej Książ znalazł się w granicach Polski. Zamek został zdewastowany i splądrowany przez stacjonujące w nim po przejściu frontu wojska radzieckie[6][11]. W latach 1956-1962 niszczejący Książ został zabezpieczony, a w 1974 rozpoczęto prace renowacyjne[11][8]. Od 1971 w podziemiach znajduje się Dolnośląskie Obserwatorium Geofizyczne, podległe pod Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk[11].

Do 1973 roku Książ znajdował się na terenie wsi o tej samej nazwie[12], ostatecznie włączonej w granice miasta Wałbrzycha[13].

Na przestrzeni dziejów spotykane były również następujące zapisy nazwy zamku: Fürstenberg[6], Vorstinburg, Vorstenberech, Wistenberch.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[14]:

  • zespół rezydencjonalny:
    • zamek, z końca XIII w., przebudowany w XV-XVII w., w latach 1722-24[15], w latach 1908-15
    • dwie oficyny, z lat 1722-24, 1910 r.
    • budynek bramny, z lat 1718-19, 1890 r.
    • budynek nr 5, dawny urząd podatkowy, z XIX/XX w.
    • budynek nr 6, dawny pralnia, obecnie hotel „Mariówka”, z XIX/XX w.
    • budynek nr 7, dawny areszt, obecnie hotel, z XIX/XX w.
    • budynek nr 7 a, z bramą gospodarczą wschodnią, z XIX/XX w.
    • dawna kuźnia, z XIX/XX w.
    • mury obronne, oporowe i graniczne, z basztami, bramami, mostami i tarasami, z XVI-XX w.
    • pawilon parkowy, z lat 1732-34, 1883 r.
    • brama główna, ul. Jeździecka, z lat 1722-24
    • brama parkowa, ul. Jeździecka, z lat 1722-24
    • park przy pałacu, z XVIII-XX w.
    • założenie parkowe z budynkami:
      • park romantyczny, z XVIII-XX w.
      • kuźnia, murowano-szachulcowa, ul. Jeździecka 5, z początku XX w.
      • leśniczówka, murowano-szachulcowa, ul. Jeździecka 9, z początku XX w.
      • stodoła, murowano-szachulcowa, ul. Jeździecka, z początku XX w.
    • zespół stadniny koni, z 1824 r.:
      • pięć stajni
      • ujeżdżalnia
      • wozownia
    • zamek Stary Książ, ruina romantyczna, z 1794 r.
    • budynki w zespole zamku Książ → Świebodzice, ul. Wałbrzyska 44-46:
      • domy szwajcarskie: I, II
      • brama wjazdowa na teren zespołu

Zagospodarowanie turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Zamek Książ wraz z wnętrzami jest udostępniony do zwiedzania. W kompleksie znajdują się także część gastronomiczna i hotel. W pomieszczeniach stajennych mieści się Stado Ogierów Książ.

Szlaki turystyczne[2][edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Polska nazwa ustalona Rozporządzeniem Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 czerwca 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości, M.P. z 1948 r. Nr 59, poz. 363
  2. 2,0 2,1 Sudety Środkowe. Skala 1:40000. Wyd. 6. Jelenia Góra: Wydawnictwo Turystyczne Plan, 2011. ISBN 978-83-62917-84-6.
  3. Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce. Warszawa: Wyd. Akcydensowe, 1980–82
  4. Czerwiński 1996 ↓, s. 233.
  5. Czerwiński 1996 ↓, s. 233-234.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 Izabela Kaczyńska, Tomasz Kaczyński: Polska. Najciekawsze zamki. Warszawa: Sport i Turystyka, 2001, s. 41-46. ISBN 83-7200-871-X.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Czerwiński 1996 ↓, s. 234.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Historia - Zamek Książ (pol.). Zamek Książ. [dostęp 8 grudnia 2013].
  9. 9,0 9,1 9,2 Czerwiński 1996 ↓, s. 235.
  10. 10,0 10,1 10,2 Czerwiński 1996 ↓, s. 236.
  11. 11,0 11,1 11,2 Czerwiński 1996 ↓, s. 237.
  12. Spis miejscowości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1967
  13. Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 338. ISBN 83-01-034-81-5.
  14. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 19 października 2012]. s. 184-185.
  15. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 214

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Czerwiński: Sudety. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1996, s. 233-240. ISBN 83-7079-677-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]