Księżna de Clèves

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pierwsze wydanie powieści

Księżna de Clèves (oryg. fr. La princesse de Clèves) – powieść Marii de la Fayette wydana po raz pierwszy, anonimowo, w 1678. Utwór uznawany jest przez historyków literatury za pierwszą nowoczesną powieść w literaturze francuskiej oraz za jeden z najwcześniejszych przykładów powieści analitycznej.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Akcja utworu toczy się między październikiem 1558 a listopadem 1559 na dworze Henryka II. Szesnastoletnia, nadzwyczaj piękna panna de Chartres zostaje po raz pierwszy przedstawiona na dworze królewskim. Od razu jej uroda sprawia, że zakochują się w niej hrabia de Guise i książę de Clèves. Dziewczyna nie kocha żadnego z nich, jednak zgadza się na małżeństwo z drugim z wymienionych. Przed ślubem jej matka prosi ją, by zachowała uczciwość małżeńską i nigdy, w odróżnieniu od wielu innych kobiet z dworu, nie wikłała się w romanse.

Młoda księżna de Clèves szanuje i ceni dobroć męża wobec siebie, jednak w niedługim czasie z wzajemnością zakochuje się w księciu de Nemours, mimo jego opinii kobieciarza. Mimo to postanawia ukrywać swoje uczucie. Wreszcie wyznaje prawdę mężowi, gdy ten nie rozumie jej pragnienia usunięcia się z dworu. Choć nie wymienia nazwiska mężczyzny, który ją adorował, zazdrosny książę sam je odkrywa, a wkrótce potem umiera. Księżna wstępuje wówczas do klasztoru.

Cechy utworu[edytuj | edytuj kod]

Przynależność gatunkowa[edytuj | edytuj kod]

Portret autentycznego księcia de Nemours

Księżna de Clèves nawiązuje do powstających w tej epoce powieści historycznych. Jej akcja rozgrywa się na początku drugiej połowy XVI wieku, w wyraźnie określonych, autentycznych miejscach, zaś wśród jej bohaterów głównych i drugoplanowych są postacie, które żyły naprawdę: król, królowa, delfin i jego żona, wreszcie książę de Nemours (Jacques de Savoie-Nemours). Również w głównej postaci doszukiwano się przedstawienia prawdziwej szlachcianki,

Wykwintność[edytuj | edytuj kod]

Dzieło wpisuje się również w nurt Préciosité - wykwintności. W młodości Maria de la Fayette uczestniczyła w życiu towarzyskim salonu markizy de Rambouillet i Madeleine de Scudéry, interesowała się współczesną jej literaturą. Zgodnie z kanonem wykwintności powieść podejmuje problem miłości, związanych z nią relacji i dylematów etycznych. Poruszane w utworze zagadnienia nawiązują do szczególnie dyskutowanych w salonach problemów powiązanych z miłością, zwłaszcza roli kobiety w związku i jej najbardziej pożądanych zachowań.

Główni bohaterowie Księżnej de Clèvesarchetypami miłości doskonałej w stylu gloryfikowanym przez zwolenników wykwintności: cechuje ich uroda, inteligencja, doskonałe maniery, zdolność do poświęcenia własnych uczuć w imię wyższych zasad. Uczucie łączące tytułową bohaterkę z księciem, jako niespełnione z powodu obowiązku, jedynie platoniczne, staje się wzorem miłości wykwintnej.

Innym elementem wykwintności wpływającym na konstrukcję utworu jest dobór słownictwa. Zgodnie z zasadami wykwintności dzieło pisane jest językiem wyszukanym, przy niezwykle starannym doborze słów, także neologizmów.

Jansenizm[edytuj | edytuj kod]

Maria de la Fayette była związana ze środowiskiem jansenistów, podobnie jak jej przyjaciel, François de La Rochefoucauld. Przedstawicielką niezwykle surowej wizji człowieka lansowanej przez ten nurt religijno-filozoficzny jest matka głównej bohaterki, która wychowuje ją w duchu absolutnego poszanowania zasad życia społecznego i wpaja jej przekonanie o konieczności ukrywania prawdziwych uczuć. Postawę tę przejawia w toku utworu również księżna, która nie tyle stara się naprawdę zwalczyć uczucie, które uważa za grzeszne, co ukryć je przed światem i nie dopuścić do kompromitacji siebie, męża i ukochanego. Jak podkreśla w utworze pani de Chartres, postawa hipokryzji, ciągłych plotek, spisków i manewrów dominuje na dworze królewskim. Jest to wyraźnie widocznie po nagłej śmierci Henryka II - nie wywołuje ona uczucia żalu, a prowokuje nowe rozgrywki osobiste między wpływowymi uczestnikami życia dworskiego. Mimo pełnej realizacji przez księżnę de Clèves zaleceń jej matki w życiu, jej postawa i wartość jej cnoty zostają zakwestionowane, zaś utwór niesie wizję każdego człowieka jako niezdolnego do wzniesienia się ponad namiętności, powodujące ciągłe rozdarcie i niepokój.

W powieści ukazana zostaje również przeciwna postawa wobec życia, reprezentowana przez widama de Chartres i w mniejszym stopniu księcia de Nemours. Są oni reprezentantami libertynizmu, mniej lub bardziej otwarcie łamiącymi zasady życia społecznego, w szczególności w sferze uczuciowej i seksualnej.

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

Księżna de Clèves okazała się wielkim sukcesem czytelniczym. Podjęta w niej tematyka była żywo dyskutowana na salonach arystokratycznych. Usiłowano również dociec, kim był autor anonimowo wydrukowanej powieści. Również późniejsi krytycy podkreślali znaczenie utworu dla rozwoju powieści francuskiej: przełamanie niektórych obowiązujących we wcześniejszej literaturze stereotypów postaci i zachowań, pogłębienie analizy psychologicznej bohaterów. Utwór ten wymienia się jako jedną z inspiracji dla powieści Honoriusza Balzaka Lilia w dolinie.

W 2008, występując jako kandydat na prezydenta Francji, Nicolas Sarkozy skrytykował obecność Księżnej de Clèves w obowiązkowych programach nauczania dla szkół średnich oraz wymóg znajomości tej powieści dla kandydatów do pracy w administracji państwowej. Wiedza nt. utworu Marii de Lafayette było w jego wypowiedzi przykładem wiadomości niepotrzebnych i niepraktycznych[1]. Wypowiedzi Sarkozy'ego spotkały się z ostrą krytyką tak lewicy jak i prawicy francuskiej oraz środowisk uniwersyteckich, które uznały je za atak na całość francuskiego dziedzictwa kulturalnego i wyraźny brak szacunku dla niego [2]. Prócz publicznego czytania książki na Placu Panthéon (w obecności m.in. Louisa Garrela, ówczesnego szwagra francuskiego prezydenta), doczekała się ona w tym kontekscie kolejnej ekranizacji, tym razem przez Christophe'a Honoré, Piękna (Belle personne, 2008).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Borie, Notice [w:] M. de la Fayette, La Princesse de Clèves (extraits), Libraire Larousse, Paris 1968

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]