Księga henrykowska
Liber fundationis claustri sanctae Mariae Virginis in Heinrichow (Księga założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie, także: Księga Henrykowska) – stustronicowa spisana po łacinie kronika opactwa cystersów w Henrykowie na Dolnym Śląsku. Jej autorem jest Piotr, opat klasztoru[1]. Powstała początkowo jako spis dóbr klasztornych (w celu wyjaśnienia praw klasztoru do nich), w związku z niestabilną sytuacją (także prawną) po najeździe mongolskim w 1241.
Część pierwsza powstawała w latach 1269–1273[2] i opisuje lata od fundacji klasztoru w 1227 przez Henryka Brodatego do 1259, część druga doprowadza historię opactwa do 1310. Księga stanowi cenny dokument historyczny, prawniczy i językowy, zapisano w niej około 120 nazw miejscowych, informacje o mieszkańcach (od wieśniaków po biskupów wrocławskich) i ich imiona[2][1].
Księga znajduje się obecnie w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu (sygn. V.7)[3], natomiast jej kopia znajduje w pocysterskim opactwie w Henrykowie.
[edytuj] Zdanie w języku polskim
W zapiskach z 1270, na karcie 24[3] zawiera ona zdanie, które jest uważane za najstarsze zapisane w języku polskim[4]:
 |
|
|
W transliteracji zdanie to brzmi: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai, w wyniku transkrypcji można je zapisać jako: Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj[7], co współcześnie oznacza: Daj, niech ja pomielę na żarnach, a ty odpoczywaj[4].
Zostało ono wypowiedziane przez osiadłego na Dolnym Śląsku czeskiego rycerza Boguchwała do jego miejscowej żony, gdy ta mełła ziarno na ręcznych żarnach. Znajduje się ono w opisie pochodzenia należącej do dóbr klasztornych pobliskiej wsi Brukalice[2]. Jako że mielenie ziarna było wtedy uważane za pracę niegodną mężczyzny, Czech ten został nazwany przez sąsiadów Brukałą (zbrukany), a przezwisko to dało także miano całej osadzie.
Zdanie to zostało określone przez kronikarza jako polskie, zawiera jednak w sobie charakterystyczne cechy zarówno współczesnego języka polskiego[potrzebne źródło], języka czeskiego i gwary śląskiej[8] – "day" (polska końcówka "-aj", w czeskim i śląskim "-ej"), "ut" (czeskie "ať", po śląsku "dyć", po polsku "niech", w dawnej polszczyźnie "ać"[9] tzn. "niech", "oby"[10], "pobrusa" (śląska końcówka "-a", w współczesnym polskim "-ę", w czeskim "-ím").
Do dnia dzisiejszego w śląskim funkcjonuje słowo brusić, mające takie samo znaczenie jak polski czasownik ostrzyć[8]. Słowo to w zależności od dialektu śląskiego przyjmuje brzmienie "pobrusza" lub "pobrusa" (mazurzenie w części gwar śląskich).
Jednak przypisanie końcówki a w pobrusza wyłącznie gwarom śląskim jest nadużyciem. Ma ją język (czy też gwara) kaszubska, gwary mazurskie, warmińskie, kujawskie, chełmińskie, krajeńskie, mazowieckie północne i „wyspowo” mazowieckie środkowe i południowe, część wielkopolskich i inne. Jest to cecha charakterystyczna gwar polskich, niewyróżniająca śląskiej.
Należy jednak zauważyć, że i w dawnej polszczyźnie występowało słowo brusić. Słowo to wprawdzie wyszło z użycia w literackiej polszczyźnie jednak pozostawiło ślady swego istnienia oraz funkcjonowania w systemie językowym.
Od niego pochodzą współczesny wyraz obrus i dawne pobruszyć oraz brus czy brusek, które np. w dawnym kowalstwie oznaczały osełkę samo zaś brusić oznaczało ocierać wycierać- tu w znaczeniu ostrzyć[11]. Z kolei wyraz obrus jest powiązany z brusić w ten sposób, iż dawniej o obrusy wycierano ręce w warsztatach i gospodarstwach. Od wyrazu brus - osełka pochodzą zaś liczne nazwy miejscowe oraz osobowe.
Do dziś słowo brusić używane jest m.in. w gwarze sądeckiej.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 63. ISBN 83-229-1867-4.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 169. ISBN 83-7134-121-0.
- ↑ 3,0 3,1 Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 266. ISBN 83-01-13842-4.
- ↑ 4,0 4,1 Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 64. ISBN 83-229-1867-4.
- ↑ Cyfrowa wersja Księgi Henrykowskiej
- ↑ Przekład Romana Grodeckiego, cyt. za: Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 266-267. ISBN 83-01-13842-4.
- ↑ Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 267. ISBN 83-01-13842-4.
- ↑ 8,0 8,1 Barbara i Adam Podgórscy: Słownik gwar śląskich. Katowice: Wydawnictwo KOS, 2008, s. 12. ISBN 978-83-60528-54-9.
- ↑ "AĆ" w Słowniku staropolszczyzny
- ↑ "ać"-"acz" używane jest wielokrotnie w pierwszym tłumaczeniu tekstu Biblii na język polski tzw. Biblii królowej Zofii z lat 1453-1455 oraz w wierszu z roku 1415 pt. O zachowaniu się przy stole stanowiącym najstarszy znany utwór świecki w języku polskim: " Kto nie wie, przecz by to było, Ja mu powiem, ać mu miło"
- ↑ A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, 42, 372
