Księga henrykowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pomnik Księgi henrykowskiej w Brukalicach

Liber fundationis claustri sanctae Mariae Virginis in Heinrichow (Księga założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie, także: Księga Henrykowska) – stustronicowa spisana po łacinie kronika opactwa Cystersów w Henrykowie na Dolnym Śląsku.

Powstała początkowo jako spis dóbr klasztornych (w celu wyjaśnienia praw klasztoru do nich), w związku z niestabilną sytuacją (także prawną) po najeździe mongolskim w 1241.

Składa się z dwóch części. Autorem części pierwszej jest Piotr, opat klasztoru[1]. Część pierwsza powstawała w latach 1269–1273[2] i opisuje lata od fundacji klasztoru w 1227 przez Henryka Brodatego do 1259. Autor części drugiej – nieznany z imienia zakonnik, doprowadza historię opactwa do 1310. Księga stanowi cenny dokument historyczny, prawniczy i językowy, zapisano w niej około 120 nazw miejscowych, informacje o mieszkańcach (od wieśniaków po biskupów wrocławskich) i ich imiona[2][1].

Księga znajduje się obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym we Wrocławiu (sygn. V.7)[3], natomiast jej kopia znajduje w pocysterskim opactwie w Henrykowie.

10 marca 2014 Księga Henrykowska została nominowana do wpisania na listę UNESCO "Pamięć Świata"[4].

Zdanie w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

W zapiskach z 1270, na karcie 24[3] zawiera ona zdanie, które jest uważane za najstarsze zapisane w języku polskim[5]:

Book of Henryków.PNG


Quote-alpha.png
"Bogwali uxor stabat, ad molam molendo. Cui vir suus idem Bogwalus, compassus dixit: Sine, ut ego etiam molam. Hoc est in polonico: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai." - oryginalny cytat Księgi Henrykowskiej po łacinie[6]
Quote-alpha.png
Gdy zaś tam przez pewien czas przemieszkiwał, pojął za żonę córkę jakiegoś kleryka, chłopkę grubą i zupełnie niezdarną. Lecz trzeba wiedzieć, że za owych dni były tu w okolicy młyny wodne ogromnie rzadkie, przeto żona tego Bogwała Czecha stała bardzo często przy żarnach mieląc. Litując się nad nią mąż jej Bogwał mówił: "Sine, ut ego etiam molam" – to jest po polsku: "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj!" Tak ów Czech na zmianę mełł z żoną i często obracał kamień tak jak żona[7].

W transliteracji zdanie to brzmi: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai, w wyniku transkrypcji można je zapisać jako: Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj[8], co współcześnie oznacza: Daj, niech ja pomielę na żarnach, a ty odpoczywaj[5].

Zostało ono wypowiedziane przez osiadłego na Dolnym Śląsku czeskiego rycerza Boguchwała do jego miejscowej żony, gdy ta mełła ziarno na ręcznych żarnach. Znajduje się ono w opisie pochodzenia należącej do dóbr klasztornych pobliskiej wsi Brukalice[2]. Jako że mielenie ziarna było wtedy uważane za pracę niegodną mężczyzny, Czech ten został nazwany przez sąsiadów Brukałą (zbrukany), a przezwisko to dało także miano całej osadzie.

Zdanie to zostało określone przez kronikarza jako polskie, zawiera jednak w sobie charakterystyczne cechy zarówno współczesnego języka polskiego[potrzebne źródło], języka czeskiego i dialektu śląskiego[9] – "day" (polska końcówka "-aj", w czeskim i śląskim "-ej"), "ut" (czeskie "ať", po śląsku "dyć", po polsku "niech", w dawnej polszczyźnie "ać"[10] tzn. "niech", "oby"[11], "pobrusa" (śląska końcówka "-a", w współczesnym polskim "-ę", w czeskim "-ím").

Do dnia dzisiejszego w śląskim funkcjonuje słowo brusić, mające takie samo znaczenie jak polski czasownik ostrzyć[9]. Słowo to w zależności od dialektu śląskiego przyjmuje brzmienie "pobrusza" lub "pobrusa" (mazurzenie w części gwar śląskich).

Jednak przypisanie końcówki a w pobrusza wyłącznie gwarom śląskim jest nadużyciem. Ma ją język (czy też gwara) kaszubska, gwary mazurskie, warmińskie, kujawskie, chełmińskie, krajeńskie, mazowieckie północne i „wyspowo” mazowieckie środkowe i południowe, część wielkopolskich i inne. Jest to cecha charakterystyczna gwar polskich, niewyróżniająca śląskiej.

Należy jednak zauważyć, że i w dawnej polszczyźnie występowało słowo brusić. Słowo to wprawdzie wyszło z użycia w literackiej polszczyźnie jednak pozostawiło ślady swego istnienia oraz funkcjonowania w systemie językowym.

Od niego pochodzą współczesny wyraz obrus i dawne pobruszyć oraz brus czy brusek, które np. w dawnym kowalstwie oznaczały osełkę samo zaś brusić oznaczało ocierać wycierać- tu w znaczeniu ostrzyć[12]. Z kolei wyraz obrus jest powiązany z brusić w ten sposób, iż dawniej o obrusy wycierano ręce w warsztatach i gospodarstwach. Od wyrazu brus - osełka pochodzą zaś liczne nazwy miejscowe oraz osobowe.

Do dziś słowo brusić używane jest m.in. w gwarze sądeckiej.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 63. ISBN 83-229-1867-4.
  2. 2,0 2,1 2,2 Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 169. ISBN 83-7134-121-0.
  3. 3,0 3,1 Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 266. ISBN 83-01-13842-4.
  4. wroclaw.pl - Księga Henrykowska nominowana do listy UNESCO
  5. 5,0 5,1 Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 64. ISBN 83-229-1867-4.
  6. Cyfrowa wersja Księgi Henrykowskiej
  7. Przekład Romana Grodeckiego, cyt. za: Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 266-267. ISBN 83-01-13842-4.
  8. Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 267. ISBN 83-01-13842-4.
  9. 9,0 9,1 Barbara i Adam Podgórscy: Słownik gwar śląskich. Katowice: Wydawnictwo KOS, 2008, s. 12. ISBN 978-83-60528-54-9.
  10. "AĆ" w Słowniku staropolszczyzny
  11. "ać"-"acz" używane jest wielokrotnie w pierwszym tłumaczeniu tekstu Biblii na język polski tzw. Biblii królowej Zofii z lat 1453-1455 oraz w wierszu z roku 1415 pt. O zachowaniu się przy stole stanowiącym najstarszy znany utwór świecki w języku polskim: " Kto nie wie, przecz by to było, Ja mu powiem, ać mu miło"
  12. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, 42, 372

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]