Księstwo Pszczyńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Fürstentum Pless
Księstwo Pszczyńskie
Księstwo Cieszyńskie 1517-1921 II Rzeczpospolita
Godło Księstwa Pszczyńskiego
Godło Księstwa Pszczyńskiego
Stolica Pszczyna
Ostatnia głowa państwa książę (ostatni) Jan Henryk XV
Podział Księstwa Cieszyńskiego 1517
Włączenie do Rzeczypospolitej 1921

Księstwo Pszczyńskie (niem. Fürstentum Pleß) – jedno z dawnych księstw śląskich, którego stolicą rodową była Pszczyna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początkowo ziemia pszczyńska była częścią Małopolski i kasztelanii oświęcimskiej. W 1178 książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy podarował ją księciu raciborskiemuMieszkowi I Plątonogiemu, który przyłączył ją do swoich ziem. Leszek Raciborski zdecydował się w 1327 do złożenia hołdu lennego Janowi Luksemburskiemu, królowi Czech (tytułującemu się również jako król Polski). Następnie księstwo było rządzone przez czeskich Przemyślidów. Na lata 1412–1452[potrzebne źródło] przypada panowanie księżnej Heleny Korybutówny, bratanicy polskiego króla Władysława Jagiełły, która otrzymała ziemię pszczyńską (wraz z Pszczyną, Mikołowem, Bieruniem i Mysłowicami) w dożywotnie użytkowanie od swojego męża Jana II Żelaznego[1]. Pasierbica Heleny panowała w Pszczynie w latach 1452–1462[potrzebne źródło]. Po tym roku księstwo zostało wcielone do ziem książąt opawskich z czeskiej dynastii Przemyślidów[potrzebne źródło].

Państwo stanowe[edytuj | edytuj kod]

W trakcie zamieszania politycznego związanego z zajęciem Śląska przez Macieja Korwina okręgiem pszczyńskim zawładnął Kazimierz II cieszyński. Aby ugruntować swoje panowanie w Pszczynie książę Kazimierz zabiegał o prawne uregulowanie swojego władztwa, co uprawomocnił dokument króla Władysława Jagiellończyka wystawionego w Budzie 28 sierpnia 1500 roku[2]. W 1517 książę Kazimierz II sprzedał państwo pszczyńskie żupanowi spiskiemu Aleksemu Thurzo[3]. W dokumencie sprzedaży wystawionym w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 roku wymieniono oprócz zamku i miasta Pszczyna, 3 miasteczek Bieruń, Mysłowice, Mikołów, również 50 wsi należących wówczas do komory pszczyńskiej, mianowicie: Jankowice, Woszczyce[a], Międzyrzecze, Bojszowy[a], Brzozówka[b], v Wieze[c], Wola, Miedźna, Grzawa, Rudołtowice, Goczałkowice, Łąka, Wisła Wielka, Pawłowice, Zgoń, Brzeźce, Poręba, Stara Wieś, Czarków, Radostowice, Piasek, Studzionka, Szeroka, Krzyżowice, Warszowice, Kryry, Suszec, Kobiór, Wyry, Łaziska Dolne, Łaziska Górne, Smiłowice, Ligota[d], Stara Kuźnica, Zarzecze, Podlesie, Piotrowice, Tychy, Wilkowyje, Paprocany, Cielmice, Lędziny, Brzęczkowice, Brzezinka, Zabrzeg[e], Porąbka[f], Studzienice, Roździeń, Bogucice[g], Jaźwce[d], Dziećkowice[4].

Aleksy Thurzo sprzedał je następnie swemu bratu baronowi Janowi Thurzo. Nowy pan pozbył się należących do dóbr pszczyńskich następujących osad: Mysłowic, Roździenia i Dziećkowic. Kupił je patrycjusz krakowski Stanisław Salomon z Benedyktowiczów. Resztę ziemi pszczyńskiej nabył tolerancyjny dla protestantyzmu biskup wrocławski Baltazar von Promnitz z Żar[3]. Tak więc od roku 1548, za zgodą Ferdynanda I Habsburga, króla Czech i Węgier w latach 1526–1564, państwo pszczyńskie stało się dziedziczną własnością rodziny Promnitzów aż do roku 1765.

Za rządów bratanka biskupa Promnitza – barona Karola von Promnitza – wprowadzono oficjalnie luteranizm. Niekiedy, jak przyznają sami historycy protestanccy, działano w tej materii, uciekając się do przymusu, zwłaszcza po roku 1555, w którym ogłoszono w Augsburgu zasadę cuius regio, eius religio (pol. czyja władza, tego religia). W 1592 Abraham von Promnitz ogłosił tzw. „Porządek kościelny dla Ziemi Pszczyńskiej”, utwierdzający luteranizm na ziemi pszczyńskiej i jednocześnie regulujący warunki socjalne i organizacyjne luteran na tym terenie[3][h]. W tym samym roku według sprawozdania z wizytacji kościelnej dekanatu pszczyńskiego większość kościołów znajdowała się w rękach protestantów[5].

Księstwo Pszczyńskie (1765–1847)[edytuj | edytuj kod]

Do 1765 ziemia pszczyńska pozostawała państwem stanowym (niem. Freie Standesherrschaft). W wyniku wojny o sukcesję austriacką (1741–1761) większa część Śląska przypadła Prusom. Władzę w pszczyńskim państwie stanowym pozostawiono jednak w rękach lokalnych książąt. W 1765 Pszczynę odziedziczyli spokrewnieni z rodziną von Promnitz książęta Anhalt-Cöthen.

Książęta von Hochberg[edytuj | edytuj kod]

Pałac w Pszczynie - dawna siedziba książąt pszczyńskich

Ostatni z książąt Anhalt-Cöthen zmarł w 1847, przekazując księstwo swojemu krewnemu Janowi Henrykowi X, który zapoczątkował linię Hochbergów z Pszczyny (Hochberg von Pless). Od 1850 Księstwo Pszczyńskie stało się własnością dziedziczną tego rodu z nadania króla pruskiego. Syn Jana Henryka X – Jan Henryk XI – panował od roku 1855 do swej śmierci w 1907.

W latach 1907–1938 księciem pszczyńskim tytułował się Jan Henryk XV, ożeniony z brytyjską arystokratką Marią Teresą Oliwią Cornwallis-West (zwaną Daisy), z którą mieszkał na zamku Książ (niem. Schloss Fürstenstein). Przed I wojną światową Jan Henryk XV i Daisy prowadzili bardzo wystawny styl życia, na co pozwalała im olbrzymia fortuna von Hochbergów – dzięki posiadanym kopalniom, hutom, elektrowni, cementowni i domów handlowych, książęta von Hochberg należeli do najbogatszych i najpotężniejszych rodów w Niemczech. Księżna Daisy chętnie zajmowała się działalnością charytatywną. Ufundowała sierociniec dla dzieci, przychodnię dla pracujących matek i szkołę dla ubogich dziewcząt. Podczas I wojny światowej pomagała rannym żołnierzom w szpitalu polowym.

Pruski rząd dążył do germanizacji Polaków zamieszkujących Księstwo Pszczyńskie. W 1829 Polacy stanowili 94,3% ludności Pszczyny. Księstwo zamieszkiwało 86% ludności polskiej do 1867[potrzebne źródło]. W plebiscycie 20 marca 1921 ponad 75% ludności opowiedziało się za przyłączeniem ziemi pszczyńskiej do odrodzonej II Rzeczypospolitej, choć w samej Pszczynie zwyciężyła opcja pozostania przy Niemczech. Od tego momentu Księstwo Pszczyńskie przestało istnieć. Pomimo to, von Hochbergowie nadal używali tytułu książąt pszczyńskich, pozostając w posiadaniu pszczyńskich dóbr rodzinnych wraz z zamkiem Książ aż do 1945. W 1922 Jan Henryk XV przyjął obywatelstwo polskie[6].

W 1923 księżna Daisy rozwiodła się z Janem Henrykiem XV, który ożenił się ponownie z młodą arystokratką hiszpańską Klotyldą Silva y Candanamo w 1926. Po śmierci Jana Henryka XV w 1938, dobra rodzinne przejął jego najstarszy syn Jan Henryk XVII, obywatel Polski, ostatni książę pszczyński. Po II wojnie światowej dobra książąt pszczyńskich zostały znacjonalizowane.

Uwagi

  1. 1,0 1,1 Wieś rycerska z tzw. prawem zwierzchnim.
  2. Obecnie przysiółek Ćwiklic.
  3. krczma v Wieze s mythem mostniem a skladnym y spletny; Wieża, wieś zaginiona na północ od Woli.
  4. 4,0 4,1 Określona jako pusta, opuszczona.
  5. Później jedynie folwark pod Bieruniem.
  6. Porąbka pod Nowym Bieruniem
  7. ponadto w dokumencie wymieniono Kuźnicę Bogucką (kuznicze druha v Bohuticz).
  8. Wcześniej podobne „Porządki...” wydawane były w Cieszynie: „Porządek kościelny Wacława Adama” w 1568 oraz „Porządek kościelny Katarzyny Sydonii” w 1584.

Przypisy

  1. Historia miasta i regionu (pol.). [dostęp 28 czerwca 2008].
  2. Ziemia pszczyńska w okresie formowania się państwa stanowego
  3. 3,0 3,1 3,2 Jan Gross: Kościół Ewangelicki w byłym Księstwie Pszczyńskim – 410 lat Kościoła Ewangelickiego na Ziemi Pszczyńskiej (pol.). [dostęp 28 czerwca 2008].
  4. Ludwik Musioł. Dokument sprzedaży księstwa pszczyńskiego z dn. 21. lutego 1517 R.. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”. R. 2, s. 235–237, 1930. Katowice: nakł. Towarzystwa ; Drukiem K. Miarki. 
  5. ks. dr Maksymilian Wojtas: Akta wizytacji dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego dokonanej w roku 1598 z polecenie Jerzego kardynała Radziwiłła, biskupa krakowskiego. Katowice: Towarzysztwo Przyjaciół Nauk na Śląsku, 1938.
  6. Jan Henryk XV Hochberg książę von Pless (pol.). [dostęp 5 lipca 2008].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Princess Daisy of Pless, Princess Daisy of Pless by Herself, John Murray, Londyn, 1929

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]