Kukułka plamista

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kukułka plamista
Dactylorhiza maculata P24.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Podrodzina storczykowe
Rodzaj kukułka
Gatunek kukułka plamista
Nazwa systematyczna
Dactylorhiza maculata (L.) Soó
Synonimy

Orchis maculata L.[2]

"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Kukułka plamista, storczyk plamisty, stoplamek plamisty (Dactylorhiza maculata (L.) Soó) – gatunek rośliny z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje tylko w Europie, od Wysp Brytyjskich po europejską część Rosji. Brak go w Norwegii oraz w południowo-wschodniej części Europy[2]. W Polsce występuje dość często na terenie całego kraju[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Morfologia
Kwiatostan
Łodyga
Pełna, wzniesiona, soczysta, gruba, o wysokości do 70 cm[3].
Liście
Wąskolancetowate, najszersze poniżej dolnej połowy. Na łodydze jest ich zwykle 3-5 i są stromo wzniesione do góry. Mają wyraźne czerwobrunatne plamki, co znalazło swój oddźwięk w nazwie tego gatunku. Najwyższy liść łodygowy ma długość 1,5-4,5 jest podobny do przysadki i nie sięga do podstawy kwiatostanu. Przysadki są lancetowate i zmniejszające się ku górze kwiatostanu[4].
Bulwa
Podwójna, pocięta głęboko na wąskie odcinki.
Kwiaty
Zebrane w kłos, głównie w kolorze różowym/fioletowym, czasami też w białym. Kłos początkowo jest szerokostożkowaty, potem walcowaty. Ma długość 3-5 cm i składa się z 8-25 kwiatów[4].. Boczne listki okwiatu są podniesione do góry, środkowa klapa warżki jest znacznie węższa od klap bocznych[5]. Warżka ma długość 5-10 mm i posiada wyraźny ciemnoczerwony rysunek. Ostroga znacznie krótsza od zalążni. Zalążnia skręcona i czerwono nabiegła, prętosłup jasnoróżowy[3].
Owoc
Torebka zawierająca bardzo liczne i bardzo drobne nasiona.
Gatunki podobne
Kukułka Fuchsa (Dactylorhiza fuchsii). Jest większa, jej warżka jest głębiej 3-łatkowa, ostroga grubsza, rysunek warżki bardziej bogaty, plamki na liściach mniej wybitne[4].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, geofit. Rośnie na mokrych łąkach. Kwitnie od maja do lipca. Jest owadopylna. Kwiaty zwodnicze – imitują kwiaty roślin owadopylnych, nie oferują jednak owadom nektaru. Nasiona nie zawierają żadnych substancji odżywczych i ich kiełkowanie i dalszy rozwój jest uzależniony od grzybni, której strzępki znajdują się już w nasionach. Grzybnia rozrastając się wewnątrz tkanek rośliny dostarcza jej substancji odżywczych[4]. W górach występuje po regiel dolny[3]. Liczba chromosomów 2n = 80[4].

Budowa kwiatu

Zmienność[edytuj | edytuj kod]

Gatunek zróżnicowany na 10 podgatunków[6]:

  • Dactylorhiza maculata subsp. battandieri (Raynaud) H.Baumann & Künkele - występuje w północnej Algierii
  • Dactylorhiza maculata subsp. caramulensis Verm. - rośnie w Portugalii, Hiszpanii i Francji
  • Dactylorhiza maculata subsp. elodes (Griseb.) Soó - występuje w Europie
  • Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum (E.F.Linton) P.F.Hunt & Summerh. - rośnie w zachodniej Europie
  • Dactylorhiza maculata subsp. islandica (Á.Löve & D.Löve) Soó - występuje na Islandii
  • Dactylorhiza maculata subsp. maculata - rośnie w całym zasięgu gatunku
  • Dactylorhiza maculata subsp. podesta (Landwehr) Kreutz - występuje w Holandii
  • Dactylorhiza maculata subsp. savogiensis (D.Tyteca & Gathoye) Kreutz - rośnie w Pirenejach i Alpach
  • Dactylorhiza maculata subsp. schurii (Klinge) Soó - występuje w Karpatach ukraińskich i rumuńskich
  • Dactylorhiza maculata subsp. transsilvanica (Schur) Soó - rośnie w południowo-wschodniej Europie

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową. W opracowaniu Czerwona lista roślin i grzybów Polski jest umieszczona w grupie gatunków narażonych na wyginięcie (kategoria zagrożenia V)[7]. Zagrożeniem dla gatunku jest zanikanie siedlisk spowodowane przez osuszanie terenów podmokłych, regulację rzek oraz wskutek wycinania lasów łęgowych i zarastania torfowisk i łąk przez trzcinę lub roślinność krzewiastą[3].

W Kolbuszowej pod Rzeszowem Tesco planuje budowę hipermarketu na działce, na której rośnie kukułka plamista, oraz objęta ochroną konwalia majowa. Budowa wywołała kontrowersję, jednak w 2011 roku wojewoda wydał na nią zgodę mimo protestów Polskiego Stowarzyszenia Miłośników Storczyków[8].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-03].
  2. 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-03-15].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
  5. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  6. Dactylorhiza maculata na eMonocot [dostęp 2013-11-27].
  7. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  8. ag. Urząd: "Można budować". Storczyki przegrały z Tesco. „gazeta.pl”, 2011-09-05.