Kultura lateńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wędrówki Celtów
Celtyckie domostwa (rekonstrukcja) z Bundenbach w Niemczech

Kultura lateńska – sama nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska archeologicznego La Tène[1] nad jeziorem Neuchâtel w Szwajcarii, w czasie badań archeologicznych w XIX wieku na tym stanowisku odkryto znaczne liczby zabytków związanych z ludnością celtycką. Archeolodzy terminem La Tène określają zbiór cech kulturowych charakterystycznych dla ludności celtyckiej, jednak kultura lateńska nie jest jednoznacznie tożsama z kulturą Celtów, gdyż niektóre grupy ludności celtyckiej znalazły się poza oddziaływaniem kultury lateńskiej (badania językowe). Kultura lateńska wykrystalizowała się na miejscowym podłożu kultury halsztackiej.

Chronologia, geneza i zanik[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą chronologię kultury lateńskiej wypracował Otto Tischler; wydzielił on trzy okresy: La Tène I, II, III; badania opierały się na zmienności fibul. Najstarszymi fibulami są te z nóżką odgiętą do tyłu i nie połączoną z kabłączkiem. Fibule środkowolateńskie posiadają nóżkę połączoną z kabłąkiem, lecz wyraźnie wyodrębnioną, fibule późnolateńskie zaś posiadają nóżkę połączoną z kabłąkiem i tworzącą z nią jednolite obramowanie. Chronologia według P. Reineckego: La Tène A (500-400 p.n.e.), La Tène B (400-300 p.n.e.) i La Tène D (100 p.n.e. – przełom er). Chronologia obecnie stosowana LT A (480-420 p.n.e.), LT B 1 (420-330 p.n.e.), LT B 2 (330-260/250 p.n.e.), LT C 1 (260/250-220 p.n.e.), LT C 2 (220-120 p.n.e.), LT D (120 p.n.e. – przełom er). Kultura lateńska powstaje na podłożu inwentarza typowego dla schyłkowego okresu kultury halsztackiej, zanika wraz z ekspansją Rzymu.

Podział okresu lateńskiego[edytuj | edytuj kod]

Okres według Dechelette według Reinecke Datowanie
Wczesnolateński La Tène I La Tène A i B 480-300 p.n.e.
Środkowolateński La Tène II La Tène C 300-100 p.n.e. (regionalnie do ok. 150 p.n.e.)
Późnolateński La Tène III La Tène D 150/100 p.n.e. do pocz. I w. n.e.

Obszar występowania i kontekst kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Celtycka szklana bransoleta i pierścień, Trepcza nad Sanem

Kultura lateńska początkowo zajmowała obszar górnego Dunaju. Około V w. p.n.e. ludność celtycka rozpoczęła ekspansję na różne obszary Europy (ma to zapewne związek z demokracją wojenną wymuszającą kolejne wyprawy wojenne w czasie których dochodziło do zasiedlania opanowanych obszarów). Doszło wtedy do opanowania terenów współczesnej Francji, Hiszpanii, Brytanii. Około 400 p.n.e. zasiedlono północną Italię, a w 390 p.n.e. Celtowie złupili Rzym. W IV i III w. p.n.e. formy celtyckie pojawiają się w środkowej Europie.

W latach 280-279 p.n.e. Celtowie atakują Macedonię, Tesalię i Epir, 278-277 p.n.e. przekraczają cieśninę Bosfor i zakładają państwo Galatów. Kultura lateńska współwystępuje z Republiką Rzymską, państwami greckimi, kulturą jastorfską, kulturą puchowską i kulturą przeworską.

Charakterystyczne wytwory kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Charakterystycznymi zabytkami kultury lateńskiej są zapinki typu La Tène, groty włóczni, miecze, owalne tarcze z umbem taśmowatym, bransolety rozszerzone na końcach, pasy łańcuchowe z profilowanych ogniw, początkowo ceramika robioną ręcznie od LT C ceramika wytwarzana na kole garncarskim (formy garnkowate i wiaderkowate), szklane bransolety.

Osadnictwo[edytuj | edytuj kod]

Około połowy II w. p.n.e. na terenie objętym kulturą lateńską wykształcają się oppida; są to osady o charakterze protomiejskim otoczone fortyfikacjami. Najbardziej znane to tak zwane murus gallicus opisane przez Cezara w O wojnie galijskiej. Były one ośrodkami rzemiosła i władzy politycznej. Budynki były wznoszone na planie prostokąta w formie półziemianki o konstrukcji słupowej; występują one zarówno w oppidach, jak i w osadach otwartych o charakterze „wiejskim”. Najbardziej charakterystyczne stanowiska typu osadniczego (oppida) to Alezja, Mediolanum, Bibracte, Numancja, Londinum, Stare Hradisko.

Obrządek pogrzebowy[edytuj | edytuj kod]

W okresie LT A i LT B dominuje pochówek inhumacyjny (szkieletowy), od okresu LT C forma pochówku zmienia się na pochówek ciałopalny (prawdopodobny wpływ świata greckiego), dary grobowe niszczone rytualnie, stopniowe ubożenie inwentarza grobowego w fazie schyłkowej zanikają stanowiska o charakterze cmentarnym (najprawdopodobniej spowodowane jest to stosowaniem nieuchwytnego archeologicznie typu pochówku).

Wierzenia[edytuj | edytuj kod]

Z opisów starożytnych znamy trzech głównych bogów celtyckich: Teutatesa, Taranisa, Esusa, składano im ofiary z ludzi zgodnie z upodobaniami bóstw. Istnieje kasta kapłanów zwanych druidami, prawdopodobnie posiadali w swych rękach także znaczną władze polityczną.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Rolnictwo celtyckie wykazywało wysoki poziom zaawansowania stosowano koski, półkoski, żniwiarki dwukołowe, kompleksy pól uprawnych z granicami w postaci wałów kamienno-ziemnych (tzw. Celtic fields), hodowla, znaczny rozwój wytopu żelaza, kowalstwa, mennictwa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Indoeuropejczycy – Celtowie. T. 12. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 245. ISBN 83-7425-367-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Kaczanowski, Janusz K. Kozłowski: Wielka historia Polski, Najdawniejsze Dzieje Ziem Polskich, Tom 1, Wydawnictwo FOGRA, Kraków, 1998.
  • Janusz K. Kozłowski (opracowanie naukowe): Encyklopedia Historyczna Świata, Prehistoria, Tom 1, Wydawnictwo Opres, Kraków, 1999.
  • Aleksander Krawczuk (redakcja naukowa): Wielka Historia Świata, Świat okresu cywilizacji klasycznych, Tom 3, Wydawnictwo Fogra, Kraków, 2005.