Kunst der Fuge

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Die Kunst der Fuge (Sztuka Fugi, BWV 1080) – jedno z ostatnich dzieł Jana Sebastiana Bacha, składające się z czternastu fug – dwunastu czterogłosowych (w tym dwóch „lustrzanych”), dwóch trzygłosowych – oraz czterech kanonów dwugłosowych. Ostatnia, niedokończona fuga, zbudowana jest na temacie opartym na dźwiękach B-A-C-H.

Pracę nad tym dziełem Bach rozpoczął na rok przed śmiercią (1749). Prawdopodobnie utwór był pomyślany jako dzieło o charakterze dydaktycznym, będące syntezą kontrapunktu, którego Bach był niedoścignionym mistrzem. Młoda generacja kompozytorów, w tym synowie Bacha, poszukiwała już nowych form wypowiedzi, odrzucając polifoniczny styl komponowania. Można postawić zatem tezę, że Bach napisał swe dzieło jako odzwierciedlenie i podsumowanie zbliżającej się ku końcowi epoki, przeciwstawiając się jakby nieuniknionemu postępowi. Pomysł i idea takiej kompozycji zrodziły się w trakcie pracy nad utworem zatytułowanym Das Musikalisches Opfer (Muzyczna Ofiara), opartym w całości na temacie podanym Bachowi przez króla Fryderyka II. Doświadczenie to skłoniło go do napisania utworu, w którym postanowił ukazać wszystkie możliwości polifonicznego opracowania jednego tematu. W ten sposób powstała Sztuka Fugi.

Die Kunst der Fuge zawiera następujące rodzaje fug:

  • 4 fugi proste, 4-głosowe
  • 3 fugi „stretto”, 4 -głosowe
  • 4 fugi wielotematyczne
  • 4 kanony
  • 2 fugi „lustrzane”
  • finałowa fuga potrójna (niedokończona)

Kolejność fug, nazywanych kontrapunktami (Contrapunctus), zawsze była tematem domysłów i spekulacji. Przed śmiercią Bach osobiście sprawdził i poprawił miedziane tablice drukarskie z 11 fugami, nie pozostawił jednak dokładnych informacji co do ich definitywnego porządku. Pierwsza publikacja Sztuki Fugi, ogłoszona przez Schűblera w Zelle w 1752 roku z przedmową znanego teoretyka Marpurga, nie może być uznana za wzór, gdyż kolejność nie jest zgodna z manuskryptem sprawdzonym przez Bacha, a i niektóre z nich przedstawione są w wariantach. Ponieważ finałowa, potrójna fuga pozostała niedokończona („w momencie gdzie B.A.C.H. pojawia się w kontratemacie, kompozytor zmarł” – zanotował Carl Philipp Emanuel Bach na rękopisie), synowie Bacha, przygotowując dzieło do publikacji, dodali do niego chorał Vor deinen Thron, tret ich hiermit... (Przed Twój tron, wstępuję, o Panie...), który niedługo przed śmiercią podyktował Bach swemu uczniowi i zięciowi Altnikolowi. Chorał ten nie ma żadnego związku z Die Kunst der Fuge, lecz należy do zbioru 18 Chorałów Lipskich, zredagowanych w ostatnim roku życia kompozytora.

Mimo dużego zainteresowania ze strony muzyków, krytyków i muzykologów, wydanie sprzedawało się źle: do 1756 roku Karol Filip Emmanuel Bach rozprowadził zaledwie 30 egzemplarzy, co nawet nie pokryło kosztów druku. Zrezygnowany i zawiedziony, sprzedał ostatecznie oryginalne tablice miedziane za cenę złomu! Nic dziwnego, że Sztuka Fugi długo pozostawała w zapomnieniu. Odkryta na nowo, doczekała się rozmaitych, znacznie różniących się między sobą wydań, z których najbardziej znanymi stały się edycje Nägeliego, Czernego (wspaniałe opracowanie na fortepian), Husmanna, Graesera i Walchy. Od czasu pierwszego wykonania publicznego (Lipsk, 1927) w wersji symfonicznej z organami (w wydaniu Wofganga Graesera) pod dyrekcją Karola Straubego, Die Kunst der Fuge uznana została[przez kogo?] za szczytowe osiągnięcie kantora lipskiego.

Partytura nie zawiera żadnych, najmniejszych nawet wskazówek, które sugerowałyby wybór instrumentu. Zgodnie z ówcześnie przyjętą praktyką, wszystkie utwory o charakterze dydaktycznym powinny być wykonalne. Wiemy też, że nauka muzyki odbywała się na instrumentach klawiszowych – szpinet, klawikord, klawesyn, pozytyw czy organy były powszechnie stosowane. Można sądzić, że problemy wykonawcze Die Kunst der Fuge musiały zajmować Bacha, skoro dokonał transkrypcji Kontrapunktu 14 i 15 (fugi trzygłosowe) na 2 klawesyny, w celu umożliwienia ich wykonania. Wydaje się jednak, że szczególnie organy – ulubiony instrument Bacha – dzięki bogactwu rejestrów, rozdzielonych między klawiatury zarówno ręczne jak i pedałową, potrafią najlepiej oddać niezmiernie złożoną strukturę polifoniczną Die Kunst der Fuge, zapewniając pełną przejrzystość odbioru. Dokonując w Sztuce Fugi syntezy wielowiekowej tradycji, Bach osiąga tu wyżyny wiedzy i sztuki kompozytorskiej, redagując tym samym swój duchowy i artystyczny testament.

Każda z fug, oprócz ostatniej – niedokończonej, oparta jest na tym samym temacie:

Kunst der Fuge.png

Spis części dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Contrapunctus I
  • Contrapunctus II
  • Contrapunctus III
  • Contrapunctus IV
  • Contrapunctus V
  • Contrapunctus VI, a 4, in Stile francese
  • Contrapunctus VII, a 4, per Augmentationem et Diminutionem
  • Contrapunctus VIII, a 3
  • Contrapunctus IX, a 4, alla Duodecima
  • Contrapunctus X, a 4, alla Decima
  • Contrapunctus XI, a 4
  • Contrapunctus XII Canon alla Ottava
  • Contrapunctus XIII Canon alla Decima in Contrapuncto alla Terza
  • Contrapunctus XIV Canon alla Duodecima in Contrapuncto alla Quinta
  • Contrapunctus XV Canon per Augmentationem in Contrario Motu
  • Contrapunctus XVI, a 4 – Rectus
  • Contrapunctus XVI, a 4 – Inversus („lustrzana”)
  • Contrapunctus XVII, a 3 – Rectus
  • Contrapunctus XVII, a 3 – Inversus („lustrzana”)
  • Contrapunctus XIX a 3 Soggetti (niedokończona)

Właściwa kolejność utworów nie ustalona.

Znane wykonania[edytuj | edytuj kod]

Fortepian:

Organy:

Kwartet smyczkowy:

Orkiestra:

Klawesyn

Inne:

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Kunst der Fuge stał się motywem literackim powieści Vikrama Setha „Niebiańska muzyka” (An Equal Music)[potrzebne źródło].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]