Kwas 4-hydroksybutanowy
| Kwas 4-hydroksybutanowy | |||||||||||||
|
|||||||||||||
 |
|||||||||||||
| Nazewnictwo | |||||||||||||
|
|||||||||||||
|
|||||||||||||
| Ogólne informacje | |||||||||||||
| Wzór sumaryczny | C4H8O3 | ||||||||||||
| Inne wzory | HO(CH2)3COOH HO-CH2-CH2-CH2-COOH |
||||||||||||
| Masa molowa | 104,10 g/mol | ||||||||||||
| Wygląd | bezbarwna ciecz | ||||||||||||
|
|||||||||||||
| Identyfikacja | |||||||||||||
| Numer CAS | 591-81-1 | ||||||||||||
| PubChem | 10413[2] | ||||||||||||
| DrugBank | DB01440[3] | ||||||||||||
|
|||||||||||||
|
|||||||||||||
| Podobne związki | |||||||||||||
| Podobne związki | kwas 3-hydroksybutanowy, kwas γ-aminomasłowy | ||||||||||||
| Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) |
|||||||||||||
| Klasyfikacja | |||||||||||||
| ATC | N 01 AX 11 N 07 XX 04 |
||||||||||||
| Legalność w Polsce | substancja psychotropowa grupy IV-P | ||||||||||||
| Stosowanie w ciąży | kategoria B | ||||||||||||
|
|||||||||||||
Kwas 4-hydroksybutanowy (kwas γ-hydroksymasłowy, GHB (z ang. gamma-hydroxybutyric acid)) – organiczny związek chemiczny z grupy hydroksykwasów karboksylowych. Występuje naturalnie w ludzkim ośrodkowym układzie nerwowym, cytrusach, winie i w niewielkim stężeniu prawie we wszystkich żyjących istotach. Jest strukturalnie podobny jest do innej endogennej substancji, kwasu 3-hydroksybutanowego.
Spis treści |
[edytuj] Historia
Kwas 4-hydroksybutanowy został otrzymany po raz pierwszy przez Alexandra Saytzeffa w 1874[6], natomiast pierwsze poważne badania nad działaniem GHB na człowieka przeprowadził francuski naukowiec Henri Laborit w latach 60. XX wieku.
[edytuj] Użycie medyczne
Kwas 4-hydroksybutanowy przez wiele lat używany był jako anestetyk. Został zastąpiony przez nowsze substancje o mniejszym potencjale nadużywania i mniejszej liczbie efektów ubocznych. Związek ten stosuje się przy leczeniu alkoholizmu - do łagodzenia symptomów odstawiennych oraz jako środek wspomagający detoksykację organizmu. Lek występuje pod nazwą handlową Alcover (kod ATC: N07BB)[7]. W Polsce nie znajduje się w obrocie handlowym, dostępny jedynie z przepisu lekarza w ośrodkach leczenia uzależnień[potrzebne źródło].
W latach 60. XX wieku używany był także do walki z bezsennością, jako lek przeciwdepresyjny, środek dopingujący (przez sportowców). Pod handlową nazwą Xyrem, jest używany w leczeniu narkolepsji poprzez zmniejszenie liczby ataków katapleksji[8].
Efekty uboczne działania GHB: mdłości, wymioty, zawroty głowy, dezorientacja, ból głowy, somnolencja, inkontynencja, duszność, parestezja, amnezja, utrata świadomości, drgawki oraz kłopoty z akomodacją.
[edytuj] Użycie pozamedyczne
[edytuj] Używka rekreacyjna
Kwas 4-hydroksybutanowy jest substancją psychoaktywną o działaniu euforyzującym, energetyzującym i rozweselającym. Podnosi także libido i ułatwia kontakt z innymi osobami. Ze względu na mechanizm działania GHB zaliczane jest do depresantów. Średnia dawka rekreacyjna waha się w przedziale 1,5-2,5 g.
Małe dawki (1 - 1,5 g) powodują efekt podobny do alkoholu etylowego - pobudzenie, poprawienie nastroju, intensyfikacja bodźców zewnętrznych. Większe dawki (2-3 g) mogą powodować euforię, rozweselenie, naenergetyzowanie, zniesienie zahamowań, większą towarzyskość, otwartość emocjonalną ale także mdłości, trudności z koordynacją i zawroty głowy. Efekty działania dużych dawek (ponad 3,5 g) obejmują senność lub utratę przytomności, okresowe kłopoty z pamięcią a nawet amnezję, drgawki, mdłości i wymioty, zdenerwowanie i utratę koordynacji. Często niewielka różnica w dawce decyduje o przedawkowaniu i radykalnym zwiększeniu liczby efektów ubocznych. Zagrożenie dla życia stanowią dawki powyżej 0,13 g/kg ciała.
[edytuj] Pigułka gwałtu
GHB podobnie jak flunitrazepam znane jest jako pigułka gwałtu. Duże dawki tej substancji (powyżej 4 gramów) mogą wywoływać amnezję i utratę świadomości. Ta właściwość kwasu γ-hydroksymasłowego wykorzystywana jest przez gwałcicieli. Dodatkowo alkohol etylowy wchodzi w interakcję z GHB i powoduje zwiększenie liczby efektów ubocznych. Wykrycie GHB w krwi jest bardzo trudne lub niemożliwe, gdyż jego ostatecznymi metabolitami są dwutlenek węgla i woda.
Testery jednorazowego użytku w kształcie karty kredytowej, które wykrywają GHB w napojach, są dostępne w Polsce. Testery mają jednak problem z wykrywaniem małych ilości GHB (mniej niż 1,25 g/250 ml). Ponieważ pozytywny wynik testu polega na zaciemnieniu pola kontrolnego, test ten nie sprawdza się w napojach o ciemnej barwie. Ze względu na sposób nanoszenia próbki na test, podobny problem występuje w napojach i potrawach o gęstej konsystencji.
[edytuj] Wspomagacz w kulturystyce
Niektórzy sportowcy używają GHB ponieważ pobudza ono wydzielanie hormonu wzrostu[9]. Efekt ten związany jest z oddziaływaniem GHB na receptory muskarynowe, poprzez zwiększone wydzielanie acetylocholiny.
[edytuj] Farmakologia
GHB jest naturalnie występującym w mózgach ssaków neuroprzekaźnikiem[10]. GHB wykazuje powinowactwo do dwóch receptorów - niedawno odkrytego receptora GHB i receptora GABA-B[11]. W organizmie GHB jest syntetyzowane z GABA.
γ-Butyrolakton (GBL) oraz 1,4-butanodiol (BDO) są prolekami GHB. GBL metabolizowane jest przez enzym o aktywności laktonazy obecny w osoczu krwi, a BDO przez dehydrogenazę alkoholową i dehydrogenazę aldehydową do kwasu 4-hydroksybutanowego. Obie te substancje są bardziej toksyczne dla organizmu niż samo GHB.
GHB bardzo szybko metabolizuje, najpierw do semialdehydu bursztynowego (kwasu 4-oksobutanowego), a następnie do kwasu bursztynowego (kwasu 1,4-butanodiowego), który wchodzi w cykl kwasu cytrynowego, gdzie zachodzi jego dalszy rozkład do CO2 i H2O.
[edytuj] Uzależnienie
Długotrwałe używanie GHB może powodować uzależnienie zarówno fizyczne jak i psychiczne. Pierwsze może wystąpić po kilku dniach lub tygodniach zażywania kilku powtarzanych dawek dziennie. Symptomy odstawienne obejmują: bezsenność, zmęczenie, lęki, drgawki, skurcze mięśni, przyspieszony puls i pogorszenie nastroju. Efekty te mogą się utrzymywać do trzech tygodni po zaprzestaniu używania GHB. Regularne zażywanie tej substancji prowadzi do wytworzenia tolerancji fizjologicznej, która jest związana z większą produkcją enzymów metabolizujących GHB. Znaczne przedawkowanie GHB bywa śmiertelne.
[edytuj] Właściwości chemiczne
Czyste GHB jest białym ciałem stałym bez smaku i zapachu. Zwykle występuje w formie soli sodowej, co powoduje słony smak GHB. Otrzymywane jest zwykle z γ-butyrolaktonu poprzez dodanie roztworu wodorotlenku sodu.
[edytuj] Zobacz też
- 1,4-butanodiol (BDO)
- γ-butyrolakton (GBL)
- kwas 4-hydroksywalerianowy (GHV)
- γ-walerolakton (GVL)
Przypisy
- ↑ Nazwa anionu γ-hydroksymaślan bywa stosowana alternatywnie do nazwy kwasu w omówieniach dotyczących działania biologicznego.
- ↑ Kwas 4-hydroksybutanowy – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
- ↑ Kwas 4-hydroksybutanowy – karta leku (DB01440) (ang.). DrugBank.
- ↑ 4,0 4,1 LipidBank: 4-Hydroxybutyric acid (ang.). [dostęp 2010-05-22].
- ↑ United States National Library of Medicine: ChemIDplus - gamma-Hydroxybutyrate (ang.). [dostęp 2010-05-22].
- ↑ Alexander Saytzeff (1874): Ueber die Reduction des Succinylchlorids. Liebigs Annalen der Chemie. 171: 258-290.
- ↑ An author/scientist Gian Luigi Gessa has been researching alcoholism and the effects of various drugs to persons afflicted with said disease for the past ten years. His studies in 1998 note that GHB, as a pharmaceutical aid, can be much less toxic and much more effective than the leading pharmaceutical compound (disulfiram)
- ↑ In clinical trials Xyrem significantly reduced cataplexy attacks at a dose of 6000–9000mg per night. This is around three times the dose used recreationally, but almost all narcolepsy patients in the clinical trials were already stabilized on CNS stimulants such as modafinil; in patients not prescribed modafinil, this dosage could be dangerous and should be reduced appropriately. Also the prescribing information for Xyrem states that patients should take the dose immediately before going to bed, and then a second dose 3–4 hours later. The maximum dose taken at one time should not exceed 4500 mg. Patients with hepatic insufficiency (compromised liver function) have slower clearance of GHB and require reduced doses, typically half the normal dose. Xyrem oral solution is standardised to 500 mg Na.GHB / 1 mL water, buffered to pH 7.5 with malic acid.
- ↑ Volpi R., Chiodera P., Caffarra P., Scaglioni A., Saccani A., Coiro V. Different control mechanisms of growth hormone (GH) secretion between gamma-amino- and gamma-hydroxy-butyric acid: neuroendocrine evidence in Parkinson's disease.. „Psychoneuroendocrinology”. 22. (7), s. 531-8, 1997. PMID 9373886.
- ↑ Waszkielewicz A., Bojarski J. Gamma-hydrobutyric acid (GHB) and its chemical modifications: a review of the GHBergic system.. „Pol J Pharmacol”. 56. (1), s. 43-9, 2004. PMID 15047976.
- ↑ Maitre M., Humbert JP., Kemmel V., Aunis D., Andriamampandry C. [A mechanism for gamma-hydroxybutyrate (GHB) as a drug and a substance of abuse]. „Med Sci (Paris)”. 21. (3), s. 284-9, 2005. PMID 15745703.
[edytuj] Linki zewnętrzne
