Lądolód
Lądolód - gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi; występuje na Antarktydzie i Grenlandii. W Polsce występował podczas zlodowaceń plejstoceńskich.
Spis treści |
Występowanie [edytuj]
Obecnie lądolód występuje tylko na Antarktydzie (13 mln km²) i Grenlandii (1,7 mln km²)[1].
Dla porównania lądolód plejstoceński przekroczył 30 mln km² powierzchni, a suma powierzchni wszystkich współczesnych lodowców (poza Antarktydą i Grenlandią) wynosi niewiele więcej niż 0,5 mln km² (w Kanadzie - 200 tys., w Himalajach - 33 tys., w Stanach Zjednoczonych - 75 tys. km²).
Charakter lądolodu [edytuj]
Tworzy lekko wypukłą tarczę zbudowaną ze śniegu i lodu, rozpływającą się na boki pod wpływem własnego ciężaru.
Lądolód może osiągać miąższość do 4000 m.
Formowanie się lądolodu [edytuj]
Poniższy opis przedstawia początek formowania lądolodu, a także każdego lodowca. Poszczególne fazy można opisać następująco:
- wskutek panujących warunków klimatycznych śnieg nie topi się całkowicie i ulega nagromadzeniu, a pod ciężarem warstw górnych warstwy dolne ulegają sprasowaniu do postaci firnu, by w końcu stać się lodem firnowym,
- gdy miąższość pokrywy lodowej zbliża się do 50 metrów, lodowiec zaczyna się rozszerzać na boki ("postępować"),
- jeśli zimny klimat się utrzymuje, miąższość warstw sprasowanego lodu rośnie, a lodowiec rozszerza się promieniście lub bocznie na zewnątrz od miejsca o najwyższym ciśnieniu,
- ciężar nagromadzonych mas lodu może też powodować ślizganie się lodowca po podłożu.
Formy polodowcowe [edytuj]
W krajobrazie ukształtowanym przez lądolód wyróżnia się:
- morenę denną - grubą warstwę materiału skalnego transportowanego i osadzanego przez lodowiec, składającego się z głazów, żwiru, piasku i gliny.
- morenę czołową - podłużne pasy wzniesień "uwalniane" i gromadzone podczas przesuwania się topniejącego czoła lądolodu.
- jeziora morenowe - jeziora powstałe w zagłębieniach moreny dennej i czołowej.
- sandry - rozległe tereny utworzone ze żwiru i piasku osadzone przez wody pochodzenia lodowcowego po obu stronach pradoliny, w Polsce występują np. w Borach Tucholskich.
- pradoliny - szerokie doliny utworzone w czasie dłuższego postoju lądolodu; płynęły nią wody z topnienia lodu.
- less - żółtą skałę osadową, z której powstały żyzne gleby (czarnoziemy); w Polsce występuje np. na Wyżynie Lubelskiej.
- rynny - długie i wąskie zagłębienia terenu powstałe na skutek przesuwania się lodowca.
- jeziora rynnowe - jeziora powstałe w rynnach po stopnieniu lądolodu.
Działalność akumulacyjna [edytuj]
- morena czołowa - powstaje w trakcie postoju lądolodu i tworzy równoległe do czoła lodowca pasy wzniesień
- morena denna - powstaje pod lodowcem, pozostawia po sobie falistą równinę zbudowaną z glin, piasków i żwirów
- sandry - piaszczysto-żwirowe stożki napływowe tworzące rozległe równiny
- jezioro morenowe - zagłębienia międzymorenowe wypełnione wodą
- kemy i ozy - wzniesienia związane z działalnością wód podlodowcowych
- eratyki lub głazy narzutowe - duże skały naniesione przez lodowiec rozbite wzdłuż równych płaszczyzn na części w wyniku erozji, w większości są to granity czerwone (rapakiwi).
