Lalkowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lalkowy
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat starogardzki
Gmina Smętowo Graniczne
Liczba ludności (2006) 310
Strefa numeracyjna (+48) 58
Tablice rejestracyjne GST
SIMC 0172273
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Lalkowy
Lalkowy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lalkowy
Lalkowy
Ziemia 53°42′29″N 18°40′43″E/53,708056 18,678611Na mapach: 53°42′29″N 18°40′43″E/53,708056 18,678611

Lalkowywieś kociewska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie starogardzkim, w gminie Smętowo Graniczne. Miejscowość leży przy magistralii kolejowej. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gdańskiego.

Historia wsi[edytuj | edytuj kod]

Około 1190 r. wieś podlegała księciu starogardzko-świeckiemu, Grzymisławowi. W dokumencie z XIII w. wspomniana jest wieś Lelkow,Lelikow w składzie tzw.ziemi wąskiej czyli gniewskiej. W latach 122O-1278 podporządkowana była kasztelanowi świeckiemu. Pod koniec XIII w. przeszła pod panowanie Krzyżaków. W tych czasach przyłączona była do komturii starostwa grudziądzkiego. W 1454 r. wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen zapisał osobnym przywilejem na własność wieś Lelekow Arnoldowi z Mortąg. W XVI w. Lalkowy stanowiły własność królewską przynależną do Starostwa grudziądzkiego. Dobra te były wówczas w rękach rodu Kostków[1]. Pod względem sądowym, skarbowym i sejmikowym należały do powiatu nowskiego. Od końca XVII i w XVIII wieku dobra Lalkowy były własnością rodziny Czapskich, mieszkającej na zamku w pobliskiej Rynkówce. W XIX w.majątek prawdopodobnie okresowo był w rękach żydowskich. W latach 80-tych XIX wieku dziedzicem był Herman Conrad z Frący. Za jego czasów we wsi czynna była gorzelnia i młyn parowy.Do dziś w centralnym punkcie wsi znajduje się prawie stuletnia, obecnie nieczynna kuźnia.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zabytki z terenu wsi i okolic pochodzą z epoki neolitu. Stanowią je toporki neolityczne ,datowane na lata 4500 p.n.e. W kronice szkolnej we Frący 5 lutego 1960 r.,kierowniczka szkoły Irena Oelberg, podaje informację ,że w 1952r . pod Lalkowami odkryto cmentarzysko, w którym znaleziono grób skrzynkowy zawierający 8 popielnic ze spalonymi kośćmi ludzkimi. Urny zostały zabrane do muzeum w Gdańsku. Odkryte wówczas groby skrzynkowe zawierały zachowane w bardzo dobrym stanie urny popielnicowe o ornamentacji geometrycznej, tzw. żalniki/od słowa żałować/,pochodzące z lat 700- 400 p.n.e. Niektóre w górnej ich części posiadały stylizowane wyobrażenie twarzy ludzkiej. Zwyczaje te, charakterystyczne dla kultury wschodniopomorskiej, zwanej też kulturą grobów skrzynkowych, lub kulturą urn twarzowych, stanowią jedną z wielu faz rozwoju kultury łużyckiej ,która na wschodnim Pomorzu pojawiła się w VI - III w. p.n.e. Ludność tej kultury chowała swoich zmarłych w grobach w formie skrzyń z płyt kamiennych lub wzniesionych z głazów. Do skrzyń wkładano popielnice i wiele innych naczyń. Zdobienia urn i naczyń związane są z kultem sił przyrody, zwierząt a także i samych zmarłych. Z reguły były to groby rodzinne.

Najpiękniejszym zabytkiem gminy Smętowo jest gotycki kościół parafialny. Konieczność budowy świątyni zaistniała wówczas, kiedy po zmianach administracyjnych Pieniążkowo przypadło biskupiej Stolicy włocławskiej, a więc przed rokiem 1292. Decyzją książąt pomorskich wyłączona została wtedy z parafii pieniążkowskiej parafia Lalkowy. Po raz pierwszy wspomina ją się jednak, jako Lalekow, dopiero pod datą 1398 r. w wykazie danin rzymskich. Pod koniec wieku XIV zbudowany został z czerwonej cegły. Prawdopodobnie w zamian lub na miejscu wcześniejszego drewnianego, kościół posiadający cechy charakterystyczne dla stylu gotyckiego. Rozwijająca się pod koniec XIII w. W Europie Zachodniej forma architektury ceglanej ,za pośrednictwem niderlandzkich kolonistów i kupców hanzeatyckich trafiła także na Pomorze, będąc wzorem dla jednonawowych wiejskich kościołów parafialnych. Ustawiony na usypanym wzniesieniu w centralnym punkcie wsi lalkowski kościół ma kształt prostokąta z wydzielonym prezbiterium. Wieża w kształcie kwadratu z dwoma szczytowymi schodkami, nakryta dachem siodłowym odbudowana została po wielkim pożarze z l862 roku podobnie jak wewnętrzne drewniane stropy. Całość otacza gruby mur z kamienia i cegły, który zapobiega osuwaniu się usypanej ziemi. Znajduje się w nim unikatowa brama kuta z datą. We wnęce nad bramą znajdowała się rzeźba Św. Nepomucena, która ze względu na dużą wartość historyczną została przeniesiona do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie i zastąpiona figurą gipsową.

Po raz pierwszy świątynię konsekrowano w 1409 r. Po pożarze z 19 V 1862 r. W latach 1863-66 kościół został odbudowany i powtórnie konsekrowany przez ks. sufragana Joschkego w dniu 11 XI 1868 r. We wnętrzu kościoła znajduje się wiele unikatowych i zabytkowych eksponatów (płaskorzeźba Św. Jerzego z XVI w., Matka Boska na tle orłów w koronie nad Lalkowami z 1917 r.). Ze względu na bezpieczeństwo zabytków większość przeniesiono do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. Górujący nad okolicą kościół (podobnie jak kościół w Kościelnej Jani) stanowił dobry punkt orientacyjny. Tutaj zbierało się pospolite ruszenie i udająca się na sejmiki do Starogardu lub Grudziądza okoliczna szlachta. Do dziś na murach kościoła odczytać można łacińskie inskrypcje imion wyrytych przez dawnych wojów oraz daty. O datach dawnych misji informuje nas również przykościelny drewniany krzyż misyjny.

Kościół w Lalkowach

Jednym z najcenniejszych zabytków literackich okresu zaborów na Kociewiu jest zawierający 101 pieśni ludowych świecki śpiewnik opracowany na przełomie XIX i XX w. i przeznaczony dla towarzystw ludowych w Prusach Zachodnich, autorstwa proboszcza Leona Kurowskiego z Lalków (potem proboszcza w Gniewie, zamordowanego przez hitlerowców w 1939 r. w Szpęgawsku) oraz dziekana i proboszcza z Pieniążkowa ks. Antoniego Wolszlegiera.

W 2012 zrealizowano przebudowę dawnej kuźni w Lalkowach na Centrum Kultury Kociewskiej[2].

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa . Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, ISBN 978-83-89976-40-6 , s. 56, 57 i351
  2. "Najlepsza przestrzeń publiczna dla mieszkańców jest w... Osowej" http://trojmiasto.gazeta.pl/trojmiasto/56,35612,12975682,Smetowo_Graniczne___stara_kuznia,,2.html [dostęp 04.12.2012]