Legendy arturiańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Legendy arturiańskie – zbiór opowieści związanych z legendarnym królem Arturem i rycerzami Okrągłego Stołu. Odnaleźć w nich można ślady wydarzeń historycznych i wpływy wielu kultur, szczególnie mitologii celtyckiej, wierzeń chrześcijańskich, oraz średniowiecznej kultury dworskiej.

Nie istnieje jeden spójny zbiór „legend arturiańskich”; poszczególne opowieści związane z tą tematyką występują w różnych, niekiedy sprzecznych, wersjach; także różne legendy związane z tą tematyką zawierają niekiedy informacje wzajemnie się wykluczające.

Najstarsze literackie zapisy legend arturiańskich pochodzą z VII wieku.

Legendy arturiańskie pozostają istotnym elementem kultury do dnia dzisiejszego. Do postaci i motywów legend arturiańskich chętnie sięga kultura popularna, na skutek czego cały czas powstają ich nowe wersje i interpretacje.

Wątki legend arturiańskich[edytuj | edytuj kod]

Opowieści o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu nie są spójną całością, lecz tworzą kilka częściowo niezależnych linii narracyjnych.

  • Główna narracja związana jest z historią rządów króla Artura. Uther Pendragon po latach bitew jednoczy Brytanię. W związku z Igerną płodzi Artura, którego oddaje Merlinowi. Artur rośnie w ukryciu, jako przybrany syn sir Hektora. Kiedy wyciąga wetknięty w skałę magiczny miecz, zostaje uznany nowym królem Brytanii. Osiada w zamku Camelot, gdzie zbiera wokół siebie najznamienitszych rycerzy, znanych jako rycerze Okrągłego Stołu. Poślubia Ginewrę, córkę Leodegrance'a. Duża część legend arturiańskich dotyczy dworskiego życia w Camelocie i przygód poszczególnych rycerzy. Ten "złoty okres" musi jednak dobiec do końca. Ginewrę i pierwszego rycerza Okrągłego Stołu – Lancelota, łączy romans, który doprowadzi do rozbicia jedności Camelotu. W siłę rosną też przeciwnicy rządów Artura, np. Morgana Le Fay i Mordred. W wielkiej bitwie pod Camlann Mordred rani Artura. Rana okazuje się śmiertelna i Artur w towarzystwie trzech królowych odpływa do Avalonu.
  • Równie ważna linia narracyjna związana jest z poszukiwaniem Graala. Kultura dworska i celtycka ustępują tu pierwszeństwa wpływom chrześcijańskim i gnostyckim. Jedynie nieliczni rycerze (Bors, Galahad, Parsifal), odpowiadający nowemu ideałowi świętego rycerza mogą wypełnić misję Graala. Wraz z wypełnieniem się misji Graala, epoka arturiańska odchodzi w przeszłość.
  • Niezależne cykle tworzą również legendy związane z dziejami Merlina, Tristana i Izoldy czy sir Lamoraka.

Pierwsze wersje legend arturiańskich[edytuj | edytuj kod]

Wojciech Górczyk wymienia następujące wersje legend arturiańskich[1] :

  1. Nennius (VIII w.) – król Artur pojawia się w Historia Brittonum[2].
  2. Chretien de Troyes (1135?-1183) – Érec et Énide, Cligès, Lancelot, Yvain oraz Percewal. Chretien jako pierwszy wprowadził motyw Graala do legend arturiańskich (w Percewalu).
  3. Geoffrey z Monmouth (XII w.) – Prophetiae Merlini, Historia Regum Britanniae i Vita Merlini. Geoffrey z Monmouth po części bazuje na zapiskach Nenniusa.
  4. Wersje kontynuatorów Chretiena de Troyes: Wauchier de Denain, Gerbert de Montreuil, Manessier[3]
  5. XII wiek – rękopisy, w których można znaleźć fragmenty podań zwartych w czternastowiecznych manuskryptach: Llyfr Coch Hergest i Llyfr Gwyn Rhydderch – od XIX w. znanych jako Mabinogion.
  6. Wolfram von Eschenbach (XII-XIII w.) – Parsifal. Autor korzysta z dzieł Chretiena de Troyes.
  7. Robert de Boron (XIII w.) – Joseph d’Arimathie (ok. 1199-1201), Merlin, Perceval. Schrystianizował legendy arturiańskie i jako pierwszy powiązał Graala z Jezusem (miał to być kielich, z którego pił Jezus).
  8. Cykl Wulgaty, czyli Post-Vulgate Merlin oraz Vulgate Mort Artu. Obejmuje dwie anonimowe opowieści o Graalu, powstałe pomiędzy rokiem 1210 a 1230.

Późniejsze wersje i inspiracje[edytuj | edytuj kod]

  • Marion Zimmer Bradley Mgły Avalonu – jedna z najpopularniejszych współczesnych wersji legend arturiańskich. Mgły Avalonu eksponują konflikt między odchodzącym w przeszłość światem celtyckiej magii, a nadchodzącym chrześcijaństwem. Artur i jego towarzysze są tu wojownikami stojącymi na przełomie dwóch epok, a nie rycerzami prowadzącymi dworskie życie.
  • Najsłynniejszy poemat Alfreda Tennysona The Lady of Shalott (1842) opowiada historię miłości Elaine z Astolat do Lancelota.

Sztuki sceniczne[edytuj | edytuj kod]

Film[edytuj | edytuj kod]

Sztuki piękne[edytuj | edytuj kod]

Recepcja legend arturiańskich w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Jako pierwszy recepcją legend arturiańskich w średniowiecznej Polsce zajął się prof. Jacek Wiesiołowski. Wykazał, że w Wielkopolsce motywy arturiańskie były wykorzystywane przez Piastów w sfragistyce[4].

Koncepcję tę rozwinął prof. Tomasz Panfil, udowadniając, że znany z monet wizerunek wiwerna, mitycznego gada typowego dla średniowiecznych bestiariuszy, ma także związek z recepcją legend arturiańskich[5].

Badania T. Panfila rozwijał Wojciech Górczyk, który udowodnił, że smok w herbie książąt czerskich również ma rodowód arturiański. Wskazał także na ślady recepcji omawianych legend w kronikach polskich, w Kronice polskiej Galla Anonima i Kronice wielkopolskiej[1].

Jacek Witkowski odnalazł ślady recepcji legend arturiańskich na średniowiecznych polichromiach w wielkiej auli Wieży Rycerskiej w Siedlęcinie[6].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 W. Górczyk, Ślady recepcji legend arturiańskich w heraldyce Piastów czerskich i kronikach polskich, "Kultura i Historia" 17/2010, Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej, ISSN 1642-9826 http://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/1793 oraz Wojciech Górczyk, Demitologizacja i remitologizacja Graala w kulturze masowej XX w., "Kultura i Historia", Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 18/2010, ISSN 1642-9826
  2. W. Górczyk, dz. cyt. oraz por. David N. Dumville, Nennius and the Historia Brittonum, Studia Celtica, 10/11 (1975/6), s. 78-95
  3. Wojciech Górczyk, Demitologizacja i remitologizacja Graala w kulturze masowej XX w., "Kultura i Historia", Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 18/2010, ISSN 1642-9826
  4. J. Wiesiołowski, Przemysł-Lancelot, czyli Strażnica Radości nad Wartą, "Kronika Miasta Poznania", R. 42, 1995, nr 2, s. 123-135.
  5. T. Panfil, Polski zwierzyniec numizmatyczny – Smok, "Biuletyn Numizmatyczny" 2 (322), 2001, s. 13-30
  6. J. Witkowski, Szlachetna a wielce żałosna opowieść o Panu Lancelocie z Jeziora. Dekoracja malarska wielkiej sali wieży mieszkalnej w Siedlęcinie, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2001.