Leszek Kołakowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Leszek Kołakowski
Leszek Kołakowski
Data i miejsce urodzenia 23 października 1927
Polska Radom
Data i miejsce śmierci 17 lipca 2009
Wielka Brytania Oksford
Miejsce spoczynku Cmentarz Wojskowy na Powązkach
Zawód filozof
Odznaczenia
Order Orła Białego
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Leszek Kołakowski w Wikicytatach
Leszek Kołakowski w rozmowie z Zofią i Władysławem Bartoszewskimi – jubileusz 80-lecia urodzin w „Gazecie Wyborczej”, Warszawa, 23 października 2007
Grób Leszka Kołakowskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach
Popiersie Leszka Kołakowskiego w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach
Tablica upamiętniająca Leszka Kołakowskiego na ul. Senatorskiej 40 w Warszawie (róg Placu Bankowego). Tablice odsłonięto w 85 rocznicę urodzin filozofa – 23 października 2012

Leszek Kołakowski (ur. 23 października 1927 w Radomiu, zm. 17 lipca 2009 w Oksfordzie[1]) – filozof zajmujący się głównie historią filozofii, historią idei oraz filozofią religii, eseista, publicysta i prozaik. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Jerzego Juliana Kołakowskiego, działacza społecznego i oświatowego, publikującego pod pseudonimem Jerzy Karon[2]. Lata dzieciństwa i szkoły powszechnej spędził w Radomiu i Łodzi, gdzie mieszkał do września 1939, wychowywany przez ojca, matka Leszka Kołakowskiego zmarła gdy miał 3 lata. Od wybuchu II wojny światowej do 1942 roku mieszkał we wsi Skórnice, później w Garbatce, okresowo, w tym cały 1943 rok, również w Warszawie. Mieszkał wtedy między innymi w jednym mieszkaniu razem z ratowanymi przez Irenę Sendlerową Żydami. W 1943 roku ojciec Leszka Kołakowskiego został aresztowany przez Gestapo i zgładzony na Pawiaku. Po śmierci ojca Kołakowski pozostawał pod opieką ciotki mieszkającej na Żoliborzu, a następnie mieszkał na Saskiej Kępie, u Kazimierza Błeszyńskiego[3]. Pod koniec okupacji Leszek Kołakowski zdał małą maturę, częściowo w Warszawie, a częściowo w Radomiu. Kołakowski już w młodzieńczych latach deklarował się jako „bezwyznaniowy”[3].

Quote-alpha.png
Mój ojciec uważał, że chrzest dzieci jest niewłaściwy. Miał pod tym względem przekonania podobne jak anabaptyści. Człowiek może się ochrzcić, kiedy jest już starszy, z własnej woli”[3].

Pod koniec 1945 przeniósł się do Łodzi, gdzie rozpoczął studia na Uniwersytecie Łódzkim. W tymże roku wstąpił do komunistycznego Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie”. W 1945 wstąpił również do PPR[4]. W 1949 wraz z żoną Tamarą z domu Dynenson, z wykształcenia psychiatrą, przeniósł się do Warszawy, gdzie mieszkał najpierw w domu studenckim, a następnie we własnym mieszkaniu na Mokotowie.

W marcu 1950 był w gronie ośmiu studentów, członków PZPR, którzy wystąpili z listem otwartym atakującym Władysława Tatarkiewicza, protestując przeciwko dopuszczaniu na prowadzonym przez niego seminarium do czysto politycznych wystąpień o charakterze wyraźnie wrogim budującej socjalizm Polsce[5]. Kilka miesięcy później Tatarkiewiczowi odebrano prawo do wykładania i prowadzenia zajęć”[3]. Jako członek PZPR był pracownikiem Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR. Był jednym ze współtwórców warszawskiej szkoły historyków idei, profesorem, a od 1953 kierownikiem katedry historii filozofii nowożytnej na Uniwersytecie Warszawskim. W roku 1957 został redaktorem naczelnym Studiów Filozoficznych.

W 1965, wraz z Marią Ossowską i Tadeuszem Kotarbińskim, sporządził opinię w sprawie pojęcia wiadomości[6], która została wykorzystana przez obronę w procesie Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, oskarżonych o „rozpowszechnianie (...) fałszywych wiadomości” w napisanym przez nich Liście otwartym do Partii.

Symboliczną i przełomową datą w życiu Kołakowskiego był 21 października 1966. W tym dniu wygłosił na Wydziale Historycznym UW wykład[7] „Rozwój kultury polskiej w ostatnim 10-leciu” upamiętniający Przełom październikowy, a dotyczący sytuacji panującej w polskiej kulturze. Nie jest to jednoznaczny początek nowej drogi Kołakowskiego, lecz raczej kulminacyjny punkt przemyśleń dotyczących zależności pomiędzy marksizmem a religią, oraz publiczne wyrażenie swych wniosków wynikających z tych przemyśleń[8]. W eseju o Jezusie Chrystusie z 1965 pisał między innymi:

Quote-alpha.png
Osoba i nauka Jezusa nie mogą zostać usunięte z naszej kultury ani unieważnione, jeśli kultura ta ma istnieć i tworzyć się nadal[9].

Za zbyt radykalną krytykę władz i odchodzenie w nauczaniu studentów od oficjalnego kanonu marksizmu jeszcze w 27 października 1966 wydalono go z partii. W jego obronie wysłano do KC list sygnowany przez piętnastu literatów i intelektualistów, w którym domagano się przywrócenia Kołakowskiego w prawach członka. Pod listem podpisali się między innymi: Paweł Beylin, Marian Brandys, Jacek Bocheński, Tadeusz Konwicki, Igor Newerly, Julian Stryjkowski i Wiktor Woroszylski. W 1968, za udział w wydarzeniach marcowych, odebrano mu prawo wykładania i publikowania, co zmusiło go do emigracji.

Po krótkim pobycie w Paryżu Kołakowski wyjechał najpierw do Montrealu, gdzie na przełomie 1968 i 1969 wykładał na McGill University, a następnie do Kalifornii. Po roku wykładów w Berkeley przeniósł się ostatecznie do Anglii. Tam też mieszkał do śmierci. Jego słynny esej Tezy o nadziei i beznadziejności, opublikowany w paryskiej „Kulturze” w 1971, stworzył intelektualny fundament dla strategii opozycji antykomunistycznej, inspirując powstanie KOR-u i Uniwersytetu Latającego. Przypisuje mu się m.in. pomysł stworzenia w PRL wolnych związków zawodowych. Współpracował z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju. W latach 1977–1980 był oficjalnym przedstawicielem KOR-u za granicą i odpowiadał za kontakty między środowiskiem KOR-u i emigracją.

W Anglii na stałe związał się z Uniwersytetem Oksfordzkim, gdzie w latach 1972–1991 był wykładowcą (Senior Research Fellow) w All Souls College, a po przejściu na emeryturę przyznano mu tytuł Honorary Member of Staff. Oprócz tego wykładał m.in. w Yale University, University of New Haven, Berkeley University oraz University of Chicago, gdzie pracował jako „visiting professor”.

W 1991 został członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Był członkiem Fundacji im. Stefana Batorego oraz Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, członkiem honorowym Radomskiego Towarzystwa Naukowego. 29 kwietnia 2005 Leszek Kołakowski z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Garbatki otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Gminy Garbatka-Letnisko (przebywał w niej w czasach II wojny światowej). Od 2006 był honorowym członkiem Rady Fundacji Centrum Twórczości Narodowej.

Zmarł w szpitalu w Oksfordzie[10]. Jego ciało zostało 28 lipca sprowadzone do Polski, a 29 lipca pochowane na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach[11].

Prace filozoficzne[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym tekstem Kołakowskiego skonfiskowanym przez cenzurę, a zarazem pierwszym, który zaczął funkcjonować poza oficjalnym systemem, był napisany w 1956 dla „Po Prostu” manifest „Czym jest socjalizm”.

W 1958 Kołakowski opublikował monografię Jednostka i nieskończoność. Wolność i antynomie wolności w filozofii Spinozy, w której posługiwał się już warsztatem nie tylko historyka filozofii, ale również historyka idei. Filozofii XVII wieku pozostawał wierny w kolejnych swoich pracach. W 1965 opublikował głośne studium Świadomość religijna i więź kościelna, uznawane z jednej strony za aluzyjną krytykę realnego socjalizmu w historycznym kostiumie, a z drugiej strony za wnikliwą analizę przemian religijności w XVII wieku. Kołakowski zarysowywał napięcie między indywidualną religijnością a wymaganiami wspólnotowego kościoła w ruchach protestanckich. Odczytywano to jako sprzeczność między jednostkowym zaangażowaniem intelektualisty a autorytarną rzeczywistością systemu.

W latach 1968–1976 napisał trzytomową pracę Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, gdzie w sposób przekrojowy opisał rozwój tej doktryny, obalając wiele mitów i półprawd obecnych w dyskusjach na ten temat w krajach za żelazną kurtyną. Od 1966 jego zainteresowania zaczęły ewoluować w stronę filozofii kultury i etyki. W latach 1967–1975 napisał m.in.: Kulturę i fetysze, Obecność mitu, Husserl i poszukiwanie pewności.

Pod koniec życia głównym przedmiotem jego zainteresowań filozoficznych była historia filozofii, zwłaszcza od XVIII, w tym doktryny liberalizmu, a także filozofia kultury oraz religii[12].

Oprócz tekstów filozoficznych spod pióra Kołakowskiego wyszły również utwory o charakterze literackim, choć również poruszające tematykę filozoficzną. Przykładem może być zbiór utworów 13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych, w oparciu o który zrealizowano cykl filmów animowanych Czternaście bajek z Królestwa Lailonii Leszka Kołakowskiego. Podobny charakter mają także takie utwory literackie jak Rozmowy z Diabłem i Cztery bajki o identyczności). W przypowiastkach i bajkach Kołakowski w przystępnej i atrakcyjnej literacko formie analizuje zagadnienia i paradoksy filozoficzne lub przedstawia dyskusje pomiędzy różnymi szkołami i doktrynami.

W 1996 nagrał dla Telewizji Polskiej 30 miniwykładów poświęconych ważnym zagadnieniom filozofii kultury (m.in. władzy, tolerancji, zdradzie, równości, sławie, kłamstwu), wydane następnie w formie książkowej jako Mini wykłady o maxi sprawach. W 2004 rozpoczął telewizyjne wykłady z serii O co nas pytają wielcy filozofowie.

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Szkice o filozofii katolickiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955.
  • Wykłady o filozofii średniowiecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
  • Światopogląd i życie codzienne, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1957.
  • Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955-1968, Zbigniew Mentzel (red.), Puls, Londyn 1989, wyd. II Londyn, 2002.
  • Jednostka i nieskończoność. Wolność i antynomie wolności w filozofii Spinozy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958.
  • Wybrane teksty z historii filozofii. Filozofia XVII wieku. Francja, Holandia, Niemcy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959 (antologia tekstów filozoficznych).
  • Notatki o współczesnej kontrreformacji, Książka i Wiedza, Warszawa 1962.
  • 13 bajek z Królestwa Lailonii, Czytelnik, Warszawa 1963.
  • Klucz niebieski albo opowieści budujące z historii świętej zebrane, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964.
  • Rozmowy z diabłem, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965.
  • Świadomość religijna i więź kościelna. Studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym siedemnastego wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965.
  • Wybrane teksty z historii filozofii. Filozofia egzystencjalna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965 (antologia tekstów filozoficznych; z Krzysztofem Pomianem).
  • Filozofia pozytywistyczna (od Hume’a do Koła Wiedeńskiego), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966.
  • Kultura i fetysze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967.
  • Obecność mitu, Instytut Literacki, Paryż 1972.
  • Husserl i poszukiwanie pewności, tłum. P. Marciszuk, Aletheia, Warszawa 1990.
  • Główne nurty marksizmu. Powstanie – rozwój – rozkład, Instytut Literacki, Paryż 1976-1978.
  • Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Aneks, Londyn 1982.
  • Moje słuszne poglądy na wszystko, Znak, Kraków 1999.
  • Religion. If there is no God..., Oxford University Press, New York 1982.
  • Totalitarianism and the Virtue of the Lie, w: Irving Howe, 1984 Revisited. Totalitarianism in Our Century, Harper & Row, New York 1983.
    • Jeśli Boga nie ma... O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii, tłum. Tadeusz Baszniak, Maciej Panufnik, Aneks, Londyn 1987.
  • Metaphysical Horror, Basil Blackwell, Oxford 1988.
    • = Horror metaphysicus, tłum. Maciej Panufnik, Res Publica, Warszawa 1990.
  • Bóg nam nic nie jest dłużny. Krótka uwaga o religii Pascala i o duchu jansenizmu, tłum. I. Kania, Kraków 1994.
  • Bergson, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.
  • Mini wykłady o maxi sprawach, Znak, Kraków 2003 (trzy serie w jednym tomie).
  • 128 bardzo ładnych wierszy stworzonych przez 68 poetek i poetów polskich, Znak, Kraków 2003 (wybór dokonany przez Leszka Kołakowskiego).
  • O co nas pytają wielcy filozofowie. Seria I, Znak, Kraków 2004.
  • Wśród znajomych. O różnych ludziach mądrych, zacnych, interesujących i o tym, jak czasy swoje urabiali, Znak, Kraków 2004.ISBN 83-240-0500-5.
  • Czy Pan Bóg jest szczęśliwy i inne pytania, Znak, Kraków 2009.
  • Sen, G+J RBA, National Geographic, fotografie Judyta Papp 2009.
    • „Pytania prof. Leszka Kołakowskiego”.

Przypisy

  1. Zmarł Leszek Kołakowski (1928-2009). Gazeta Wyborcza, 2009-07-17. [dostęp 2009-07-17].
  2. Leszek Kołakowski - honorowy radomianin, "Bibliotekarz radomski", r. 2 (1994), nr. 2, s. 4n.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Odszedł filozof-rewizjonista. Rzeczpospolita, 2009-07-17/18. [dostęp 2009-07-19].
  4. Nie widziałem, nie znałem, nie pamiętam, "Rzeczpospolita - Plus Minus", 27 października 2007.
  5. List grupy uczestników seminarium filozoficznego profesora Władysława Tatarkiewicza, "Przegląd Filozoficzny" nr 2/1995 (14), s. 88
  6. Tadeusz Kotarbiński, Maria Ossowska, Leszek Kołakowski: Opinia w sprawie pojęcia wiadomości (pol.). Polska Sieć Filozoficzna. [dostęp 8 stycznia 2009].
  7. Andrzej Friszke: Desant Komandosów (pol.). Polityka.pl, 2008-03-09. [dostęp 23 lipca 2009].
  8. Notatka KC PZPR informująca o wydaleniu z partii L. Kołakowskiego z dnia 23 grudnia 1966 roku zawierająca obszerne fragmenty wykładu z 21 października 1966.
  9. Jan Andrzej Kłoczowski: Więcej niż mit. Leszka Kołakowskiego spory o religię. Kraków: 1994, s. 27-36.
  10. TVN24.pl.
  11. Pożegnanie Profesora (pol.). Rzeczpospolita, 29.07.2009. [dostęp 31 lipca 2009].
  12. Kołakowski, czyli z powrotem do religii. Rzeczpospolita, 25 lipca 2009.
  13. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 11 listopada 1997 r. o nadaniu orderu (M.P. z 1998 r. Nr 6, poz. 109).
  14. Lista honorowych doktoratów UG. univ.gda.pl. [dostęp 25 lutego 2011].
  15. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 21 lutego 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Piwowarczyk, Odczytać Kołakowskiego. Problem Boga, człowieka, religii, Kościoła, Częstochowa 1992, ISBN 83-85438-01-7.
  • Jan Andrzej Kłoczowski OP, Więcej niż mit. Leszka Kołakowskiego spory o religię, Kraków 1994, ISBN 83-7006-262-8.
  • Zbigniew Mentzel, Czas ciekawy czas niespokojny, Kraków 2007, ISBN 978-83-240-0873-5.
  • Wacław Mejbaum, Aleksandra Żukrowska, Literat cywilizowanego świata. Leszek Kołakowski a kryzys myśli mieszczańskiej, Warszawa 1985, ISBN 83-05-11605-0.
  • Zbyszek Dymarski, Dwugłos o złu. Ze studiów nad myślą Józefa Tischnera i Leszka Kołakowskiego, Gdańsk 2009, ISBN 978-83-7453-887-9.
  • Cezary Mordka, Od Boga historii, do historycznego Boga. Wprowadzenie do filozofii Leszka Kołakowskiego, Lublin 1997, ISBN 83-227-1088-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]