Limanowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Limanowa
Herb Flaga
Herb Limanowej Flaga Limanowej
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat limanowski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1565, potwierdzone 1934
Burmistrz Władysław Bieda
Powierzchnia 18,7[1] km²
Wysokość ok. 400-700 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

15 132[2]
810,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 18
Kod pocztowy 34-600, 34-601, 34-651
Tablice rejestracyjne KLI
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Limanowa
Limanowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Limanowa
Limanowa
Ziemia 49°42′06″N 20°25′32″E/49,701667 20,425556
TERC
(TERYT)
2121607011
Urząd miejski
ul. Jana Pawła II 9
34-600 Limanowa
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Limanowa w Wikisłowniku
Strona internetowa
Rynek w Limanowej
Centrum Limanowej, widok z Łysej Góry
Limanowa
Rynek
Potok Sowlina

Limanowamiasto w południowej Polsce w województwie małopolskim, powiecie limanowskim. Położone w Beskidzie Wyspowym (Pasmo Łososińskie) do 25 km na zachód od Nowego Sącza, w kotlinie górskiej u zbiegu potoków: Mordarka, Jabłoniec i Starowiejskiego, nad potokiem Sowlina (dopływem Łososiny).

Stacja PKP, PKS, liczne połączenia komunikacyjne z Nowym Sączem (w tym droga krajowa nr 28) i Krakowem, urząd powiatowy, urząd miasta, urząd gminy Limanowa, poczta, sąd rejonowy, szpital powiatowy, drobny przemysł. Turystyka: szlaki turystyczne piesze lub rowerowe, muzeum regionalne Ziemi Limanowskiej.

Według danych z 2012 r. miasto miało 15 132 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Części miasta: Centrum (Limanowa), Łososina Górna (Limanowa), Sowliny (Limanowa)

Położone na wysokości od ok. 400 do 700 m n.p.m.[potrzebne źródło]

Według danych z roku 2002[3] Limanowa ma obszar 18,64 km², w tym:

  • użytki rolne: 60%
  • użytki leśne: 16%

Miasto stanowi 1,96% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Limanowa, Słopnice, Tymbark, Łukowica

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2008 (dane GUS):

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 14 781 100 7587 51,3 7194 48,7
gęstość zaludnienia
(os./km²)
790

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wedle dominujących poglądów, Limanowa została założona w XV w., aczkolwiek istnieją również hipotezy, przesuwające ta datę do XIV w., zwalczane w okresie PRL ze względów politycznych, gdyż wiązałyby się z koniecznością przyjęcia, że miejscowość założyli osadnicy niemieccy. W okresie polokacyjnym występuje również pod niemiecką nazwą niem. Hilman, Ilmenau[4]. W źródłach pisanych nazwa miejscowości występuje jako Ilmanowa w 1493 r., lub Hilmanowa od nazwiska osadźcy o niemieckim nazwisku Ilman, czyli Hildiman, Illmann (na pobliskim terenie podgórskim nie brak nazw miejscowych o niemieckim pochodzeniu jak Grywałd/Grünewald, Szaflary/Schäfer). Spolszczenie na Limanowa pojawiło się już w 1680 r.[5]

Limanowa otrzymała prawa miejskie w 1565 r. od Zygmunta II Augusta (dziś jedna z głównych ulic nosi jego imię). Od tego czasu następował stały rozwój gospodarczy i kulturalny, przerwany wiek później potopem szwedzkim i wielkim pożarem miasta, które nie podniosło się z upadku aż do doby rozbiorowej.

W 1770 r., kiedy władze cesarskie rozszerzyły zasięg kordonu sanitarnego, którym objęto rok wcześniej część Sądecczyzny, Limanowa znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie granicy austriackiej. Samo miasto nie znalazło się po stronie zagarniętej przez Marię Teresę.[6]

W przeciwieństwie do reszty Galicji, pierwsze lata rządów austriackich przyniosły Limanowej pewne ożywienie gospodarcze, do którego przyczyniły się przywileje nadane miastu przez cesarza Leopolda II.

W 1846 r. w czasie rzezi galicyjskiej na Limanową uderzył duży oddział chłopski. W mieście obecnych było wtedy tylko kilku żołnierzy austriackich, jednak dzięki ich współdziałaniu z mieszkańcami atak został odparty.

Od lat 80. XIX w. rozwój miasta uległ przyspieszeniu dzięki budowie Galicyjskiej Kolei Transwersalnej, rafinerii ropy naftowej i nowoczesnego browaru. Limanowa znana też była z targów koni, na których w 1900 r. zawarto co czwartą galicyjską umowę kupna-sprzedaży tych zwierząt.

W grudniu 1914 r. w bitwie pod Limanową wojska austro-węgierskie wsparte posiłkami niemieckimi zatrzymały ofensywę oddziałów rosyjskich. W czasie walk część miasta spłonęła w wyniku bombardowania przeprowadzonego przez artylerię rosyjską, dla której punktem orientacyjnym była wieża nowo wznoszonego kościoła.

Skutkiem I wojny światowej były dla miasta nie tylko zniszczenia, ale również utrata przez zakłady przemysłowe austriackich rynków zbytu. Z drugiej strony okres powojenny sprzyjał rozwojowi inicjatyw lokalnej społeczności, czego przykładem było założenie w 1924 r. pierwszego klubu piłkarskiego – Limanovii.

Wielki kryzys gospodarczy był dla miasta brzemienny w skutkach: ogólne zubożenie ludności, potęgowane charakterystycznym dla b. zaboru austriackiego tzw. przeludnieniem agrarnym, w połączeniu z likwidacją i tak nielicznych zakładów przemysłowych (np. zamknięcie rafinerii w 1933 r.) zintensyfikowało napięcia społeczne, prowadząc w okolicach Limanowej do poważnych strajków chłopskich. Tak jak na pozostałym obszarze Polski, pewną poprawę sytuacji dało się odczuć dopiero od 1936 r. W 1938 r. poważnie zmodyfikowano herb miasta, który zyskał obecną postać.

6 września 1939 r. do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a tym samym rozpoczął się okres okupacji niemieckiej, od początku naznaczonej licznymi egzekucjami ludności cywilnej. W wyniku reformy administracyjnej, związanej z utworzeniem GG, Limanowa utraciła status miasta powiatowego. Ukształtowanie terenu w okolicach Limanowej sprzyjało działalności partyzanckiej, która też intensywnie się tam rozwinęła i obejmowała oddziały AK (duże zgrupowanie w rejonie masywu Mogielicy) i BCh, zaś w 1944 r. pojawiły się także dywersyjne oddziały radzieckie.

W ramach przyjętej przez III Rzeszę polityki wykorzystania obszaru GG na potrzeby wojenne i w oparciu o urządzenia zamkniętej rafinerii, zorganizowano w Limanowej dużą bazę przeładunkową paliw płynnych dla frontu wschodniego. Miasto, tak jak cały teren zlikwidowanego powiatu limanowskiego, objęte też było akcją tzw. Goralenvolku, która – inaczej niż na terenie Podhala – nie przyniosła absolutnie żadnych rezultatów. Limanowa została zajęte przez wojska radzieckie 19 stycznia 1945 r.

W okresie powojennym w mieście silne było poparcie dla opozycji antykomunistycznej, w tym mikołajczykowskiego PSL. Okres po sfałszowanych wyborach w 1947 r. to czas intensywnej stalinizacji, czego symbolem stało się nadanie byłej ulicy Piłsudskiego imienia Stalina.

Intensywny rozwój Limanowej został zapoczątkowany w drugiej połowie lat 60. Rozpoczęto wtedy – w dużej mierze w oparciu o „czyn społeczny” mieszkańców – gruntowną przebudowę centrum, które zyskało m.in. całkowicie nową płytę Rynku i dwa duże domy towarowe. W południowej części miasta ruszyła z kolei budowa os. Zygmunta Augusta, które wkrótce stało się największym miejscowym blokowiskiem.

W ramach obchodów Milenium chrztu Polski w 1966 r. odbyły się w Limanowej uroczystości pod przewodnictwem abp. Karola Wojtyły, które zgromadziły przeszło 100 tys. osób. Z tej okazji na zlecenie Kościoła nakręcono dokument, będący najprawdopodobniej pierwszym kolorowym filmem, uwieczniającym miasto. Wszystko to nie zmieniało oczywiście negatywnego nastawienia lokalnych władz PZPR do religii – i tak pod pozorem przebudowy Rynku usunięto stamtąd figurę św. Floriana, zastąpioną wkrótce dużą rzeźbą plenerową (tzw. Buzodromem), ustawioną celowo w taki sposób, by – na potrzeby propagandowych fotografii – zasłonić w miarę możliwości budynek kościoła.

Lata 70. XX w. przyniosły kontynuację rozbudowy osiedli i zakładów przemysłowych oraz medialną sławę miasta, związaną z sukcesami w telewizyjnych „turniejach miast”. Z drugiej jednak strony, w związku z budową i modernizacją alternatywnych połączeń kolejowych Nowego Sącza z resztą kraju, straciła poważniejsze znaczenie jedyna linia kolejowa, przebiegająca przez Limanową. W rezultacie linia ta nie została nawet zelektryfikowana, a z czasem ruch na niej praktycznie zamarł.

1 czerwca 1975 r. w związku z reformą administracji powiaty zostały zniesione, a Limanowa znalazła się w woj. nowosądeckim. „Degradacja” pozycji miasta w minimalnym tylko stopniu zrekompensowana została faktem, że zostało ono siedzibą Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego.

Kryzys gospodarczy, narastający w drugiej połowie lat 70. i marazm lat. 80. XX w. były odczuwalne dla mieszkańców miasta, choć nawet w latach 80. kontynuowano budowę osiedli mieszkaniowych i pewne inwestycje infrastrukturalne.

Transformacja ustrojowa w 1989 r. pociągnęła za sobą upadłość, względnie przekształcenia własnościowe i ograniczenie działalności kilku największych zakładów pracy (m.in. zakłady przemysłu drzewnego w Limanowej-Łososinie Górnej), często w nie do końca jasnych okolicznościach. Niemniej, ponieważ Limanowa – w przeciwieństwie do wielu miast podobnej wielkości – nie była „uzależniona” od jednego dużego zakładu przemysłowego, transformacja przebiegła stosunkowo łagodnie.

1 stycznia 1999 r. miasto na powrót stało się siedzibą powiatu, a w 2004 r. otrzymało nagrodę za najlepsze w Polsce wykorzystanie funduszy unijnych w kategorii miast do 40 000 mieszkańców. Do chwili obecnej nie udało się jednak rozwiązać kluczowego dla dalszego rozwoju Limanowej problemu, jakim jest niedostatek dogodnych połączeń drogowych (i praktyczny brak kolejowych) z resztą kraju. Bezpośrednia linia kolejowa do Krakowa i obwodnica miasta od ponad 30 lat pozostają tylko w sferze projektów.

Atrakcje turystyczne i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Od północnej strony miasta wznosi się długi grzbiet Pasma Łososińskiego, od południowej wysokie wzniesienie Lipowe. Z pobliskiej, górującej nad miastem Miejskiej Góry bardzo rozległa panorama widoków. Znajduje się tutaj najwyższy w Polsce stalowy krzyż (rekordowa jest wysokość samego krzyża, a nie jego położenie, najwyżej położony jest krzyż na Giewoncie).

Na północnym stoku Łysej Góry znajduje się Stacja Narciarska „Limanowa-Ski” z czteroosobowym wyciągiem krzesełkowym oraz 2 wyciągami orczykowymi. Trasy narciarskie posiadają system sztucznego naśnieżania i oświetlenie. Przy dolnej stacji znajduje się hotel.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny niebieski – niebieski przez Golców i Ostrą na Przełęcz Ostra-Cichoń
szlak turystyczny niebieski – niebieski przez Miejską Górę na Sałasz
szlak turystyczny zielony – zielony przez Lipowe i Paproć do Tymbarku

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[7].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przechodzi droga krajowa nr 28, a także ma koniec droga wojewódzka nr 965 wiodąca z Bochni. Kolej jest reprezentowana przez niezelektryfikowaną linię kolejową nr 104 z Chabówki do Nowego Sącza (obecnie brak regularnych przewozów pasażerskich).

W 2013 r. przy ul. Piłsudskiego zarejestrowano śmigłowcowe lądowisko Limanowa-Szpital.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Żłobki i Przedszkola:

  • Miejski Żłobek, ul. S. Jordana 8
  • Żłobek Słoneczko ul. Reymonta 1
  • Miejskie Przedszkole nr 1, ul. S. Jordana 5
  • Miejskie Przedszkole nr 2, ul. J. Piłsudskiego 111
  • Oddział Miejskiego Przedszkola nr 1 w ZSS nr 1, ul. M. Konopnickiej 4
  • Oddział Miejskiego Przedszkola nr 2, ul. Reymonta 3
  • Niepubliczne Przedszkole im. Biskupa Piotra Bednarczyka, ul. Słoneczna 7
  • Niepubliczne Przedszkole im. Kubusia Puchatka, ul. Matki Boskiej Bolesnej 39
  • Niepubliczne Przedszkole „Słoneczko”, ul. Reymonta 1

Szkoły Podstawowe i Gimnazja:

  • Zespół Szkół Samorządowych nr 1 im. Marii Konopnickiej, ul. M. Konopnickiej 4
  • Zespół Szkół Samorządowych nr 2 im. Tadeusza Kościuszki, ul. J. Piłsudskiego 91
  • Zespół Szkół Samorządowych nr 3 im. ks. płk Józefa Jońca, ul. S. Jordana 3
  • Zespół Szkół Samorządowych nr 4 im. św. Jana z Kęt, ul. Reymonta 3

Szkoły Ponadgimnazjalne:

  • I LO im. Władysława Orkana, ul. W. Orkana 1
  • II LO im. Legionów Józefa Piłsudskiego, ul. W. Reymonta 3
  • ZSTiO im. Jana Pawła II, ul. Zygmunta Augusta 8
  • ZS nr 1 im. Józefa Piłsudskiego, ul. J. Piłsudskiego 81
  • IV LO im. ks. Stefana Kardynała Wyszyńskiego, ul. W. Witosa 5
  • ZSOiZ im. ks. prof. Józefa Tischnera, ul. Jana Pawła II 42A
  • Centrum Kształcenia Ustawicznego, ul. Z. Augusta 8
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa Cechu Rzemiosła i Przedsiębiorczości, ul. Jana Pawła II 5

Szkoły Wyższe:

  • Filia Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, ul. Zygmunta Augusta 8

Szkoły Muzyczne:

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I st. im. Grażyny Bacewicz, ul. T. Kościuszki 23

Inne:

  • Limanowski Uniwersytet Trzeciego Wieku - siedziba znajduje się przy ul. Jana Pawła II 44

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Instytucje:

  • Kino 3D „Klaps”, ul. Bronisława Czecha
  • Limanowski Dom Kultury, ul. Bronisława Czecha 4
  • Miejska Biblioteka Publiczna i Miejska Galeria Sztuki, ul. Matki Boskiej Bolesnej 13
  • Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej "Dwór Marsów", ul. Józefa Marka 13
  • Muzeum Parafialne, ul. Jana Pawała II
  • Galeria TMSP, ul. Zygmunta Augusta 4
  • Izba Myśliwska, ul. Pisłudskiego

Zespoły artystyczne:

  • Zespół "Limanowianie"
  • Orkiestra "Echo Podhala"
  • Zespół "Spod Kicek"
  • Młodzieżowa Orkiestra Dęta
  • Chór Mieszany "Canticum Iubilaeum"
  • Chór Chłopięcy
  • Chór Męski

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • Limanovia Limanowa – klub piłkarski (II Liga)
  • LKS Płomień Limanowa
  • Międzyszkolny Klub Sportowy w Limanowej
  • Limanowski Klub Kyokushin Karate
  • Klub Sportowy "Limanowa Forrest"
  • Limanowski Podokręg Piłki Nożnej
  • Ars Karate
  • Klub Pływacki "Limanowa Swim"
  • Uczniowskie Kluby Sportowe: "Jedynka", "Szarotka", "Trójka", "Płomień"
  • Grupa cheerleaders KEDDEX
  • Radioklub "BESKID" SP9KRJ

Infrastruktura sportowa[edytuj | edytuj kod]

  • Hale widowiskowo-sportowe

- przy ZSS nr 3 im. ks. płk Józefa Jońca, ul. S. Jordana 3 - przy I LO im. Władysława Orkana, ul. W. Orkana 1 - przy ZS nr 1 im. Józefa Piłsudskiego, ul. J. Piłsudskiego 81 - na osiedlu Zygmunta Augusta

  • Stadion MKS Limanovia im. Romana Szumilasa, ul. J. Marka 34
  • Stadion Ludowego Klubu Sportowego "Płomień" w dzielnicy Łososina Górna, ul. Drzewna 11
  • Stadion "Pod Szpitalem", ul. Kusocińskiego
  • Stacja Narciarska Limanowa-Ski
  • Pływalnia Limanowska wraz z dwutorową kręgielnią i salą do gry w squasha, ul. Z. Augusta 37
  • Boisko "Orlik" przy ZSTiO im. Jana Pawła II, ul. Z. Augusta 8
  • Kort tenisowy, ul. Spacerowa 8
  • Stadnina Koni- Klub Jeździecki "Parada", ul. Leśna 52
  • Strzelnica sportowa
  • Deptak "Bulwary" do jazdy na rowerze, rolkach, biegania i spacerowania
  • Szkoła Tańca "Akademia Lotu", ul. Szwedzka 4
  • Liczne kluby fitness oraz siłownie

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Limanowej.

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie:[11]

Urodzeni w Limanowej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 30.09.2009].
  2. 2,0 2,1 Starystyczne Vademecum Samorządowca. [dostęp 10.06.2014].
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Maria Malec. Słownik nazw geograficznych Polski. 2003. WN PWN. ISBN 83-01-13857-2.
  5. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 187.
  6. J. Sygański, Historya Nowego Sącza, t. 1, Lwów 1901, s. 195.
  7. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie (pol.). 30 września 2014.
  8. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.
  9. Sala Królestwa ul. Żwirki i Wigury 10.
  10. Civitas Christiana, Marcin Krakowski, Nowy Sącz, s. 15.
  11. Miasta partnerskie.
Panorama Limanowej i jej okolic
Panorama Limanowej i jej okolic