Linux

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy systemu operacyjnego Linux, GNU/Linux i powiązanych tematów. Zobacz też: Informacje o jądrze Linuksa lub Proszek do prania Linux.
Linux
Rodzina systemów operacyjnych uniksopodobne
Logo
Logo systemu
Producent Linus Torvalds i setki jego współpracowników
Platforma sprzętowa IA-32, MIPS, x86-64, SPARC, DEC Alpha, Itanium, PowerPC, ARM, m68k, PA-RISC, s390, SuperH, M32R i inne
Pierwsze wydanie wrzesień 1991
Aktualna wersja Kernel: 3.15.10 i 3.16.1
Wydana 14 sierpnia 2014; 19 dni temu[1]
Aktualna wersja
testowa
Kernel: 3.17-rc1
Wydana 16 sierpnia 2014; 17 dni temu[2]
Jądro monolityczne
Środowisko pracy KDE, GNOME, CDE, Xfce, LXDE, Fluxbox i inne
Licencja różne, jak na przykład GNU General Public License, BSDL, Apache License, X11 i inne
Typ pakietów RPM, deb, TGZ
Wersja Live link= T dostępna

Linux (/ˈlɪnʊks/ i) – rodzina uniksopodobnych systemów operacyjnych opartych na jądrze Linux. Linux jest jednym z przykładów wolnego i otwartego oprogramowania (FLOSS): jego kod źródłowy może być dowolnie wykorzystywany, modyfikowany i rozpowszechniany[3].

Pierwsza wersja jądra Linux została udostępniona publicznie 17 września 1991 dla architektury komputera PC, wykorzystującego mikroprocesor o architekturze IA-32. Do jądra dołączono narzędzia systemowe zwane też „Development Kit” oraz biblioteki z projektu GNU aby otrzymać nadający się do użytku system operacyjny. Z tego powodu powstała też alternatywna nazwa kompletnego systemu: GNU/Linux[4]. Obecnie jest on udostępniany w formie licznych dystrybucji Linuksa, które składają się z jądra (niekiedy zmodyfikowanego w stosunku do oficjalnej wersji) i zestawu pakietów oprogramowania dobranego do różnorodnych wymagań. Dystrybucje zawierają głównie oprogramowanie na licencjach FLOSS, jednak najczęściej zawierają też lub pozwalają na łatwe doinstalowanie pewnej liczby programów na licencjach własnościowych.

Jednym z zastosowań Linuksa są środowiska serwerowe, dla których komercyjne wsparcie oferują również duże firmy komputerowe jak IBM, Sun Microsystems, Dell, Microsoft, Hewlett-Packard, Red Hat i Novell. Linux działa na szerokiej gamie sprzętu komputerowego, wliczając komputery biurkowe, superkomputery i systemy wbudowane, takie jak telefony komórkowe, routery oraz telewizory (np. LG[5], Samsung).

Historia rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Linus Torvalds, twórca jądra Linuksa

Historia Linuksa rozpoczęła się w 1991 roku, kiedy to fiński programista, Linus Torvalds poinformował o hobbystycznym tworzeniu przez siebie niedużego, wolnego systemu operacyjnego, przeznaczonego dla procesorów z rodzin i386 oraz i486[6].

Linus stworzył jednak tylko jądro, pełny system operacyjny potrzebował jeszcze powłoki systemowej, kompilatora, bibliotek itp. W roli większości z tych narzędzi użyto oprogramowania GNU[7], co jednak w przypadku niektórych komponentów systemu wymagało poważnych zmian, niekiedy finansowanych przez Projekt GNU[8], niekiedy dokonanych już wcześniej przez Linusa Torvaldsa[9].

Dużo pracy wymagało także zintegrowanie systemu do postaci dystrybucji[10], które umożliwiały zainstalowanie go w stosunkowo prosty sposób. Jednymi z pierwszych były opublikowany 16 lipca 1993 Slackware Linux[11] czy założony miesiąc później Debian[12], nazywający siebie GNU/Linux[13].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Sama nazwa pochodzi ze zbitki słów Linus (będącego imieniem twórcy) i Unix (Linus w wywiadzie do filmu Revolution OS twierdzi iż dodanie X jest niepisanym prawem). Alternatywna etymologia nazwy Linux to akronim rekurencyjny Linux Is Not UniX[14].

Twórcą nazwy Linux był Ari Lemmke. Nie podobała mu się nazwa Freax, więc gdy udostępnił Torvaldsowi katalog na serwerze FTP (ftp://ftp.funet.fi) dla źródeł systemu, nazwał go właśnie Linux. W lutym 1992 założył on również grupę dyskusyjną comp.os.linux[15], która zajęła miejsce nntp://alt.os.linux działającej od stycznia 1992.

Nazwa Linux w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Rada Języka Polskiego proponuje dwojaką pisownię nazwy „Linux” przy odmianie przez przypadki. Rozróżnienie to polega albo na zastąpieniu -x polskim -ks (sposób I), albo na zachowaniu końcówki -x (sposób II)[16]:

  • I sposób: M: Linux, D: Linuksa, C: Linuksowi, B: Linuksa, N: Linuksem, Msc: Linuksie, W: Linuksie!
  • II sposób: M: Linux, D: Linuxa, C: Linuxowi, B: Linuxa, N: Linuxem, Msc: Linuxie, W: Linuxie!

Linux a GNU/Linux[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: GNU/Linux.

Część osób preferuje nazwę „GNU/Linux” zamiast samego „Linux”. Ta pierwsza jest promowana przez Free Software Foundation i Projekt GNU, gdyż sam Linux nie tworzy systemu operacyjnego – do tego potrzebne jest również tzw. środowisko userspace, które właśnie zapewnia Projekt GNU.

Maskotka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Tux.

Maskotką i nieoficjalnym logo Linuksa jest uśmiechnięty pingwin Tux.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Linux stosowany jest jako podstawowy system operacyjny serwerów (w tym WWW, FTP, pocztowych, baz danych), zapór sieciowych, routerów, a także w systemach osadzonych oraz w niektórych odtwarzaczach DVD i tunerach DVB.

Ze względu na powstanie i rozwój dystrybucji o łatwej instalacji i dużych zasobach oprogramowania, Linux znajduje również zastosowanie na rynku komputerów biurowych i domowych. Rządy kilku państw europejskich prowadzą wdrożenia Linuksa na komputerach administracji państwowej. Ponadto ze względu na bezpieczeństwo, stabilność, możliwość audytu i łatwość modyfikacji kodu źródłowego, z Linuksa korzystają agencje wywiadowcze, kontrwywiad i wojsko.

Linux wykorzystywany jest przez niektóre banki i instytucje finansowe. Przykładowo, system notowań Wall Street oparty jest na tym systemie operacyjnym, jak i również Londyńska Giełda.

Linux jest używany w większości superkomputerów z listy TOP500. Znalazł również zastosowanie w przemyśle filmowym – zarówno na serwerach, jak i stacjach roboczych. Jest najpopularniejszym systemem na komputerach wykorzystywanym do tworzenia animacji i efektów specjalnych. Z jego możliwości korzystają między innymi studia Dreamworks, Pixar czy Industrial Light & Magic.

Również aparatura medyczna, np. tomografy komputerowe firmy GE, korzysta z systemu operacyjnego Linux. Popularne punkty dostępu sygnału Wi-Fi również opierają się na uproszczonym jądrze Linuksa i procesorach ARM, coraz częściej pojawiają się też telefony komórkowe z tym systemem.

System Linux ma również zastosowanie w nawigacji GPS, np. firma TomTom opiera działanie swoich urządzeń na tym oprogramowaniu.

Wiele dekoderów telewizji satelitarnej i naziemnej działa pod kontrolą systemu Linux.

Zasadniczo obecnie (2013) sprzedaż smartphone z Androidem (opartym na Linuksie) dominuje na rynku wobec innych, a co najmniej co trzeci zaawansowany telefon na świecie posiada system oparty na Linuksie[17]. Liczba urządzeń (tylko telefony i tablety) z samym Androidem to ponad 608 milionów, podczas gdy liczba wszystkich urządzeń pod kontrolą Microsoft Windows to ok. 1,5 miliarda[18]. Do urządzeń z Linuksem trzeba dodać serwery, komputery osobiste oraz zapowiedziane i wykonane migracje szkół i administracji- np. z Federacji Rosyjskiej[19].

Zrzut ekranu z dystrybucji Ubuntu

NASA i stabilizacja[edytuj | edytuj kod]

„Migrujemy z Windowsa na Linuxa ponieważ potrzebny jest nam stabilny i niezawodny system operacyjny.” – Keith Chuvala, zarządca systemów komputerowych NASA.

W 2013 roku NASA (agencja USA, dotychczas korzystająca z komercyjnego, amerykańskiego Microsoft Windows na maszynach używanych przez kosmonautów) ogłosiła o zainstalowaniu we wszystkich komputerach znajdujących się na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej Linuksa. Powodem są problemy ze stabilnością Microsoft Windows oraz chęć większej kontroli nad systemem[20].

Domy maklerskie i GPW[edytuj | edytuj kod]

W 2013 roku Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie przeszła na system UTP (na bazie Red Hat Enterprise Linux) Oznacza to dodatkowo, że nie tylko największe giełdy (system UTP wykorzystuje m.in. NYSE) na świecie, ale również wszystkie domy maklerskie w Polsce będą musiały (i używają systemu Linux)[21].

Oprogramowanie[edytuj | edytuj kod]

Komponenty typowego systemu rozprowadzane są zazwyczaj w formie gotowych pakietów binarnych dla danej dystrybucji (np. RPM, deb i tgz) lub jako pakiety źródłowe (zarchiwizowane i spakowane do formatów tar.bz2, tar.gz, SRPM), które należy przed użyciem skompilować. W niektórych dystrybucjach (np. Gentoo) proces kompilacji źródeł jest wysoce zautomatyzowany.

Kwestie prawne[edytuj | edytuj kod]

Oprogramowanie dla Linuksa jest najczęściej otwarte i wolne. Duża część kodu typowej dystrybucji jest objęta takimi licencjami jak GPL, LGPL, BSD i podobnymi.

Linux jest zastrzeżonym znakiem towarowym należącym do Linusa Torvaldsa.

Interfejs[edytuj | edytuj kod]

Interfejs wiersza poleceń[edytuj | edytuj kod]

Interfejs wiersza poleceń

Linux zawiera interfejs wiersza poleceń (CLI) jako część funkcji przejętych z Uniksa. Dystrybucje wyspecjalizowane na serwery lub administrację mogą używać wiersza poleceń jako jedynego interfejsu. Nieobecność interfejsu graficznego (GUI) pozwala na zminimalizowanie wykorzystywanych zasobów systemowych. Maszyny z Linuksem mogą równie dobrze działać bez podłączonego monitora. Aby administrator mógł się na nich zalogować, potrzeba albo zdalnego X11, albo terminal musi być uruchomiony z protokołu takiego, jak SSH lub telnet. W sieciach lokalnych zdalne używanie X11 jest przeważnie akceptowalne, ale na dłuższe dystanse operacje te mogą zajmować za dużo czasu. Innym sposobem na zarządzanie systemem bez urządzeń HID (Human Interface Device) i sieci jest terminal podłączany przez port szeregowy - głównie służący do debugowania i diagnostyki urządzeń wbudowanych.

Na początku wiele operacji wykonywanych w Linuksie wymagało użycia wiersza poleceń. Rozwój dystrybucji przeznaczonych na komputery biurkowe i domowe zmienił ten stan rzeczy. Mimo wszystko, wiele podręczników i tutoriali często podaje możliwość rozwiązania problemu z wiersza poleceń nawet, gdy można to zrobić używając aplikacji graficznej. Wiersz poleceń jest uniwersalny w świecie Linuksa, gdzie graficzny interfejs na każdej maszynie może być inny. To również ułatwia współpracę między Linuksem i innymi maszynami, które również używają wiersza poleceń, np. Mac OS X. Łatwiej jest również udzielić pomocy, gdy operacja ta sprowadza się do napisania/skopiowania tego, co należy wkleić do terminala.

Dobrze zaprojektowane GUI jest łatwiejsze w użyciu dla większości zadań, lecz bardziej doświadczeni użytkownicy mogą wciąż preferować linię komend; naukowcy, inżynierowie i twórcy oprogramowania najczęściej używają właśnie terminala. Wiele ważnych programów nie ma GUI. Wiersz poleceń jest wyposażony w automat, pozwalający na kilkukrotne lub opóźnione wypełnianie zadań i naturalnym procesem jest to, że komenda wykonująca pewne zadanie jest wpierw wydawana bezpośrednio, a potem używana ponownie w skrypcie zapewniając automatyzację.

Graficzny i tekstowy interfejs mogą również nawzajem się uzupełniać. Jest wiele graficznych emulatorów terminali, np. xterm, rxvt, aterm, gnome-terminal i konsole. X11 potrafi zapewnić komunikację między tymi programami a wierszem poleceń. Dodatkowo, XFCE, KDE oraz GNOME oferują narzędzie D-BUS, które zapewnia większą integrację aplikacji graficznych z terminalem.

Interfejs graficzny[edytuj | edytuj kod]

Fluxbox z uruchomionym programem Adesklets

Graficzny interfejs użytkownika GUI nie jest w Linuksie integralną częścią systemu operacyjnego, lecz dodatkowym zbiorem programów. W zależności od stopnia zaawansowania i integracji użytych rozwiązań, dostępne GUI możemy podzielić na małe menedżery okien oraz duże środowiska graficzne.

Małe menedżery okien[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjne GUI dla Linuksa bazuje na osobnym menedżerze okien, takim jak Fluxbox, FVWM, Enlightenment, lub Window Maker i zestawie najróżniejszych aplikacji, uruchamianych za jego pomocą. Menedżer okien pozwala na kontrolowanie położenia i wyglądu okien indywidualnych aplikacji oraz na interakcję z X Window System.

Wadą niezależnych menedżerów okien jest trudność w uzyskaniu spójnych i jednolitych interfejsów różnych aplikacji. Przedstawione zrzuty ekranów przedstawiają XMMS, RealPlayer, Mozilla Firefox, xterm, gaim i Konqueror; każdy z nich prezentuje się inaczej, ponadto, aplikacje te korzystają z odrębnych skrótów klawiszowych, inaczej organizują swoje menu, posiadają inne mechanizmy kopiowania i wklejania. Nawet jeśli każda aplikacja z osobna jest dobrze dopracowana, to używanie ich wszystkich w grupie jest utrudnione, gdyż zachowania, których nauczymy się w jednej aplikacji zazwyczaj dają się zastosować tylko w niej.

Zaletą korzystania z niezależnego menedżera okien jest prostota (z punktu widzenia programistów i doświadczonych użytkowników) oraz szybkość i niezawodność ich działania. Ponadto w porównaniu z dużymi środowiskami graficznymi takimi jak GNOME lub KDE, niezależne menedżery w mniejszym stopniu angażują zasoby takie jak procesor, pamięć i miejsce na dysku twardym. Użytkownicy, którzy preferują pracę w terminalu, chętnie pracują w minimalistycznych środowiskach graficznych; menedżer okien, sam w sobie, ma im przede wszystkim zapewnić możliwość otwierania okien emulatorów terminali komputerowych.

Duże środowiska graficzne[edytuj | edytuj kod]

GNOME 2.16 z uruchomionym menedżerem plików Nautilus i edytorem tekstu gedit
KDE SC 4.10 z uruchomionym Kwrite.

Używanie małych menedżerów okien staje się coraz mniej popularne wraz ze wzrostem większych środowisk graficznych. Są to zintegrowane sposoby na wygodną pracę, które starają się zapewnić interfejs równie łatwy w obsłudze jak ten z Mac OS X lub Microsoft Windows. Łączą one menedżer okien z pakietem standardowych aplikacji, które są łatwe w obsłudze nawet z punktu widzenia początkujących użytkowników.

Jednym z pierwszych rozpowszechnionych środowisk graficznych było CDE, które nie stało się popularne na Linuksie ze względu na koszty i ograniczenia licencyjne. W 1996 powstało KDE, a po nim, w 1997 roku, GNOME. Xfce jest trochę mniejszym projektem, który również powstał w 1997 i skupia się na szybkości i możliwości konfiguracji.

Obecnie rozwiązaniami dominującymi są GNOME i KDE, zazwyczaj instaluje się je standardowo na systemach linuksowych. Każde z nich oferuje:

  • dla programistów m.in. zestaw standardowych API oraz środowisko programistyczne.
  • dostępność w wielu językach i wsparcie dla tłumaczy
  • kompletne środowisko graficzne z zestawem potrzebnych aplikacji, takich jak menedżer plików, przeglądarka internetowa, odtwarzacz multimediów, klient poczty elektronicznej, książka adresowa, przeglądarka dokumentów PDF, menedżer fotografii
  • możliwość dostosowania systemu do swoich potrzeb.

Mimo iż oba te środowiska graficzne mają podobne cele, radzą sobie z nimi całkiem inaczej. KDE stara się, aby aplikacje były jak najbardziej konfigurowalne, aby można było w nie ingerować i aby mogły ze sobą w łatwy sposób kooperować. GNOME z drugiej strony, koncentrując się na kluczowych zadaniach (zgodnie z filozofią making things just work), stara się, aby całość była jak najprostsza w obsłudze. Każde z tych środowisk przyciąga inny rodzaj użytkowników i tworzy inną społeczność deweloperów.

Na początku XXI wieku oba te środowiska są już dojrzałe[22]. Projekty Appeal[23] i ToPaZ[24] skupiają się na opracowywaniu nowych możliwości dla kolejnych edycji KDE i GNOME.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. The Linux Kernel Archives (ang.). [dostęp 2014-08-17].
  2. The Linux Kernel Archives (ang.). [dostęp 2014-08-17].
  3. Linux.org: Linux Online ─ About the Linux Operating System (ang.). 2007-07-02. [dostęp 2007-07-06].
  4. 1.1. W: Lars Wirzenius, Joanna Oja, Stephen Stafford, Alex Weeks: Linux System Administrator’s Guide. 2004.
  5. Open LG TV (ang.). [dostęp 2013-05-11].
  6. Wiadomość Linusa Torvaldsa na grupie dyskusyjnej comp.os.minix zatytułowana „What would you like to see most in minix?”, I’m doing a (free) operating system (just a hobby, won’t be big and professional like gnu) for 386(486) AT clones.
  7. Linus Torvalds, „Notes for linux release 0.01”, Sadly, a kernel by itself gets you nowhere. To get a working system you need a shell, compilers, a library etc. These are separate parts and may be under a stricter (or even looser) copyright. Most of the tools used with linux are GNU software and are under the GNU copyleft. These tools aren’t in the distribution – ask me (or GNU) for more info.
  8. Richard Stallman, „Linux a Projekt GNU”, Przystosowanie niektórych komponentów GNU do działania z Linuksem wymagało poważnych zmian. [...] Projekt GNU wspomaga systemy GNU/Linux tak samo, jak system GNU – nawet finansowo. Sfinansowaliśmy przepisanie rozszerzeń biblioteki GNU C związanych z Linuksem, tak że są teraz dobrze zintegrowane, a najnowsze systemy GNU/Linux korzystają z aktualnego wydania biblioteki bez żadnych zmian.
  9. Wiadomość Linusa Torvaldsa na grupie dyskusyjnej comp.os.minix zatytułowana „What would you like to see most in minix?”, I’ve currently ported bash(1.08) and gcc(1.40).
  10. Richard Stallman, „Linux a Projekt GNU”, Wielką pracą było też zintegrowanie kompletnego systemu jako dystrybucji, która działałaby po „wyjęciu z pudełka”. Wymagało zajęcia się sprawą sposobu instalacji i uruchamiania systemu – problemem, z którym wówczas nie próbowaliśmy się zmierzyć, gdyż jeszcze nie osiągnęliśmy tego punktu. Znaczny wkład wnieśli ludzie, którzy rozwinęli rozmaite dystrybucje systemu.
  11. Wiadomość Patricka Volkerdinga na grupie dyskusyjnej comp.os.linux zatytułowana „ANNOUNCE: Slackware Linux 1.00”, The Slackware Linux distribution (v. 1.00) is now available for anonymous FTP.
  12. Wiadomość Iana Murdocka na grupie dyskusyjnej comp.os.linux.development zatytułowana „New release under development; suggestions requested”, This is just to announce the imminent completion of a brand-new Linux release, which I’m calling the Debian Linux Release.
  13. O Debianie, Systemy Debian używają obecnie jądra Linux. Jest to oprogramowanie, które zaczął tworzyć Linus Torvalds, a którym obecnie zajmują się tysiące programistów z całego świata. [...] Duża część podstawowych programów narzędziowych tworzących system operacyjny pochodzi z projektu GNU; stąd nazwy: GNU/Linux oraz GNU/Hurd.
  14. The Free Dictionary - Linux Is Not Unix (ang.). [dostęp 2013-05-11].
  15. Linux Timeline.
  16. Uchwała ortograficzna nr 17 Rady Języka Polskiego w sprawie zapisu wyrazów zakończonych literą -x (z 8 XII 2008 r.). [dostęp 2009-04-11].
  17. http://wyborcza.biz/biznes/1,100896,13299904,Rekordowe_wyniki_Samsunga__Smartfony_Galaxy_sprzedaja.html
  18. http://www.tablety.pl/android/android-najpopularniejszym-systemem-operacyjnym-na-swiecie-kiedy/
  19. http://media.wp.pl/kat,1022939,wid,13044049,wiadomosc.html
  20. technologie.gazeta.pl/internet/1,104530,13875034,NASA_rezygnuje_z_Windows__W_kosmosie_bedzie_dzialal.html
  21. http://grzesieklog.blogspot.com/2012/06/gpw-podao-date-przejscia-na-nowy-system.html
  22. Raport Użyteczności Linuksa v1.01.
  23. Oficjalna strona Appeal.
  24. Oficjalna strona ToPaZ.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]