Lisi Ogon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lisi Ogon
Zabudowa wsi
Zabudowa wsi
Państwo  Polska
Województwo kujawsko-pomorskie
Powiat bydgoski
Gmina Białe Błota
Sołectwo Lisi Ogon
Wysokość 67 m n.p.m.
Liczba ludności (2009) 687
Strefa numeracyjna (+48) 52
Tablice rejestracyjne CBY
SIMC 0079540
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Lisi Ogon
Lisi Ogon
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lisi Ogon
Lisi Ogon
Ziemia 53°07′38″N 17°52′51″E/53,127222 17,880833Na mapach: 53°07′38″N 17°52′51″E/53,127222 17,880833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wjazd do Lisiego Ogona ulicą Łochowską z Bydgoszczy
Łowisko specjalne Lisi Ogon w Dolinie Kanału Bydgoskiego
Domy nad stawami
Centrum sortowania Poczty Polskiej w Lisim Ogonie
Jaz koło śluzy Lisi Ogon na Kanale Górnonoteckim

Lisi Ogon (niem. Fuchsschwanz) – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Białe Błota.

W latach 1950-1998 (także po reformie 1975) miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Lisi Ogon jest wsią sołecką usytuowaną na zachód od Bydgoszczy, w gminie Białe Błota. Od zachodu poprzez Kanał Górnonotecki graniczy z Łochowem, od wschodu z Bydgoszczą (osiedle Prądy), od południa z Puszczą Bydgoską, zaś od północy z Kanałem Bydgoskim.

Pod względem fizyczno-geograficznym Lisi Ogon leży w obrębie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w mezoregionie Kotlina Toruńska i mikroregionie Terasa Łochowska (IX terasa 66-69 m n.p.m)[1].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Lisi Ogon ma charakter wsi podmiejskiej, przylegającej do zachodniej granicy Bydgoszczy. Północna granica wsi przebiega w Dolinie Kanału Bydgoskiego. Od południa i częściowo wschodu miejscowość przylega do Puszczy Bydgoskiej. Przez zachodnie obrzeża wsi przepływa Kanał Górnonotecki. Został on zbudowany w 1774 r. początkowo zasilając jedynie w wodę Kanał Bydgoski. Od 1882 r. jest również fragmentem kanału żeglownego łączącego jezioro Gopło z drogą wodną Wisła-Odra. W pobliżu Lisiego Ogona znajdują się dwie śluzy na kanale: VII Łochowo i VIII Lisi Ogon, o wysokości podnoszenia 3,1 m każda. We wsi swój początek bierze także potok Prądy, który płynie w kierunku północno-wschodnim na bydgoskie osiedle Prądy, gdzie kończy swój bieg w Kanale Bydgoskim. Wzdłuż potoku ciągnie się pas lasu łęgowego (ols), a na bydgoskich Prądach utworzony jest staw zaporowy.

We wsi znajdują się relikty dwóch dawnych osad, lokowanych w XVIII wieku przez wójtów bydgoskich: Nowej Erectii oraz Chwałabogu. Obie zlokalizowane są przy potoku Prądy, Chwałabogu w południowej części sołectwa, a Nowa Erectia na zachodnich rubieżach wsi. W miejscowości znajduje się zabytkowy, parterowy dworek z XIX w. w stylu późnoklasycystycznym (folwark Czersk Krajeński)[2].

Wieś przecina z północy na południe droga krajowa nr 10, zaś ze zachodu na wschód droga powiatowa łączącą Nakło nad Notecią z Bydgoszczą. Wzdłuż dróg dominują tereny o funkcji składowo-przemysłowej i handlowo-usługowej, natomiast zabudowa mieszkaniowa znajduje się głównie we wschodniej części sołectwa[2].

Działalność rolnicza posiada znaczenie drugorzędne. Na terenie wsi funkcjonują tylko 2 gospodarstwa rolne powyżej 1 ha[2]. W Lisim Ogonie nie brakuje natomiast przedsiębiorstw handlowo-usługowych, z których największe to: Centrum sortowania Poczty Polskiej, magazyny firm logistycznych (Grupa Raben, General Logistics Systems), salony samochodowe, składy materiałów budowlanych i firmy rzemieślnicze. Poniżej zbocza, będącego krawędzią Terasy Łochowskiej, w Dolinie Kanału Bydgoskiego znajdują się największy w okolicy Bydgoszczy kompleks stawów hodowlanych[a]. Udokumentowano tu również złoże torfu, które nie jest jednak eksploatowane na skalę przemysłową[2].

We Lisim Ogonie zlokalizowane są dwa zamknięte cmentarze ewangelickie[3][4].

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przez Lisi Ogon przebiega szlak turystyczny żółty szlak turystyczny „Nadnotecki” wiodący od bydgoskich Prądów przez Tur, Nakło nad Notecią i dalej na zachód wzdłuż Noteci[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

Ślady osadnictwa na terenie Lisiego Ogona pochodzą z okresu środkowej epoki kamiennej (6 tys. lat p.n.e.), wkrótce po ustąpieniu lodowca[6]. Głównym zajęciem tutejszej ludności było rybołówstwo oraz kopieniactwo. O rybołówstwie świadczą narzędzia kultury maglemoskiej z wykopalisk, które znajdują się w zbiorach Muzeum Okregowego w Bydgoszczy. Obozowiska zakładano nad brzegami rzek, na terenach podmokłych, co odpowiada warunkom topograficznym Lisiego Ogona, w tej epoce położonego nad zalaną wodami Pra-Wisły Doliną Kanału Bydgoskiego. Obfitość ryb uzasadniała dominującą rolę rybołówstwa w zaopatrzeniu w żywność ówczesnej ludności, z przewagą nad rolnictwem i myślistwem. Łowiono na ogół z dłubanych czółen za pomocą ości i innych ostrych narzędzi. Najbardziej pospolitą rybą poławianą w wodach śródlądowych był szczupak[6]. W późniejszym okresie o wyżywieniu zaczęło decydować myślistwo, pasterstwo i rolnictwo.

Okres staropolski[edytuj | edytuj kod]

Teren obecnej wsi Lisi Ogon w okresie staropolskim należał w większości do starostwa bydgoskiego (od XVIII w. wójtostwa). Po wojnie północnej (1700-1721), która przyniosła ogromne zniszczenia i wyludnienie okolicy, wójtowie bydgoscy podjęli starania w celu lokacji nowych osad, wsi i folwarków oraz osadzania na nich osadników tzw. olędrów. Miało to sprzyjać rozwojowi gospodarczemu, zagospodarowaniu nieużytków oraz wzrostowi dochodów z czynszów. W okresie 1717-1744 powstało kilkanaście nowych wsi, w tym Chwała Bogu i Nowa Erekcja, położonych przy potoku Prądy na terenie dzisiejszego Lisiego Ogona.

W inwentarzu wójtostwa bydgoskiego z 1744 r. podano, że we wsi Nowa Errekcyja mieszka dwóch gospodarzy (Józef i Jan Błazewski) według kontraktu nadanego przez komisarza Rywockiego. Wedle inwentarzu wójtostwa i starostwa bydgoskiego z 1753 roku wieś posiadała 4 włók piaszczystego gruntu i 3 gospodarzy, którzy obowiązani byli płacić podatki (czynsz, pogłówne, hiberna, gajowe, dziesięcina), a także „piwo i gorzałkę na swoje potrzeby z zamku lub karczmy zamkowej brać powinni, drzewo do budowy wozić i do młynów bydgoskich mleć jeździć są obowiązani[7]. W tym samym roku odnotowano wieś Chwała Bogu, w której osiadł Piotr Blum wedle przywileju nadanego w 1750 roku przez wójta bydgoskiego Maurycego Brühla[7]. W inwentarzu starostwa bydgoskiego z 1766 r. podano, że terytorium wsi Nowaerekcyia rozciągało się „aż do gruntu wsi Prąndy nazwanej wzdłuż, a wszerz od Wielkiego Błota aż do wsi Chwała Bogu[7]. Mieszkało tam wówczas trzech gospodarzy (Stefan Szmidt, Michał Jagoda, Ckrystyjan Karo), którzy obowiązani byli płacić 190 zł podatku rocznie. Natomiast wieś Chwała Bogu posiadała 1 włókę powierzchni, na której osiadło dwóch gospodarzy (Michał Teska, Wojciech Rens)[7].

Przejście miejscowości w 1772 roku pod władzę pruską z chwilą pierwszego rozbioru Polski, w sposób drastyczny ograniczyło przedłużenie kontraktów osadniczych[8].

Okres zaborów[edytuj | edytuj kod]

W latach 1773 - 1774 na północ od wsi wybudowano Kanał Bydgoski, zaś na wschód od niej kanał zasilający. Materiały do budowy (np. kamienie) pozyskiwano m.in. z pól i lasów przylegających do Lisiego Ogona.

Na pierwszej mapie topograficznej okolic Bydgoszczy (Fridericha von Schröttera) z lat 1796-1802 nie oznaczono Lisiego Ogona[9]. Miejscowość o zniemczonej nazwie Fuchsschwanz (pol. lisi ogon) występuje jednak na mapie z 1857 roku[10]. Znajdowała się nad zboczem doliny bydgosko-nakielskiej, w pobliżu Kanału Górnonoteckiego. Wzdłuż potoku Prądy rozmieszczone były wówczas: osada Chwałabogu, folwark Grünau oraz Nowa Erectia, natomiast przy drodze do Łochowa - osada Karolewo[10]. "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego" dla roku 1884 podaje, że w Lisim Ogonie mieszkało 29 mieszkańców w trzech domostwach, wszyscy wyznania ewangelickiego[11].

Po 1880 roku powstała wieś z połączenia Lisiegoogona, Lubawy, Karolewa, folwarków Czersko (d. Chwałabogu) i Nowej Erekcji w jedną miejscowość o nazwie Fuchsschwanz[12]. Od 23 października 1911 wieś nosiła nazwę Steinholz[12].

Nad Kanałem Bydgoskim Waldemar Jenisch, projektant Pałacyku Lloyda, zbudował w 1877 fabrykę cementu wapniowego Bromberger Cementkalkfabrik Waldemar Jenisch KG[potrzebne źródło].

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

W okresie międzywojennym wieś zwana Lisiogon była gromadą wchodzącą w skład gminy Bydgoszcz-Wieś w powiecie bydgoskim[13].

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W przededniu II wojny światowej w sąsiednich Białych Błotach stacjonował sztab 15 Dywizji Piechoty (dowódca gen. bryg. Zdzisław Wincenty Przyjałkowski) oraz formacje 16 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. gen. Orlicza-Dreszera[13].

3 i 4 września 1939 r. w trakcie wycofywania się wojsk polskich doszło w okolicy (Łochowo, Murowaniec, Prądki) do dywersji niemieckiej i ostrzeliwania żołnierzy[13]. Zajęcie miejscowości przez wojska hitlerowskie i grupy specjalne, składające się z szowinistów niemieckich, zapoczątkowało represje miejscowej ludności polskiej[13]. Lisi Ogon był jednym z najsilniejszych ośrodków Selbstschutzu w powiecie[13].

W okresie okupacji niemieckiej 1939-1945 miejscowość wchodziła w skład rejencji bydgoskiej, powiatu bydgoskiego (niem. Landkreis Bromberg), obwodu urzędowego Bydgoszcz-Wieś (niem. Amtsbezirk Bromberg-Land), który składał się z 15 gmin: Białe Błota, Brzoza, Ciele Jachcice, Kruszyn, Lisi Ogon, Łochowice, Łochowo, Murowaniec, Opławiec, Osowa Góra, Prądki, Prądy, Przyłęki i Zielonka[13].

31 października 1943 roku gmina wiejska Lisi Ogon (niem. Steinholz) liczyła 429 ha. Mieszkało tu 114 osób w 28 domach[13].

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Tuż po wyzwoleniu zaczęto już w styczniu 1945 r. organizować władze administracyjne. Na terenie powiatu bydgoskiego utworzono 10 urzędów gminnych, w tym gminę Bydgoszcz-Wieś, docelowo z siedzibą w Białych Błotach[13]. Do gminy tej należało 14 gromad (sołectw): Białe Błota, Brzoza, Ciele, Kruszyn Krajeński, Lisi Ogon, Łochowice, Łochowo, Murowaniec, Opławiec, Osowa Góra, Prądki, Prądy, Przyłęki i Zielonka[13].

Niemcy byli internowani i zatrudniani w polskich gospodarstwach rolnych. Gospodarstwa poniemieckie zajęli Polacy, którzy przybyli m.in. z kresów wschodnich. W Lisim Ogonie utworzono również Państwowe Gospodarstwo Rolne[14]. W 1972 roku zmieniono nazwę miejscowości na Lisi Ogon.

Okres powojenny był pomyślny dla rozwoju miejscowości. Ludność wsi w okresie 1970-1997 wzrosła z 384 do 452 osób[13]. W latach 60. zbudowano drogową obwodnicę Bydgoszczy, wraz z mostem nad Kanałem Bydgoskim.

W latach 90. XX w. rozpoczął się gwałtowny proces suburbanizacji okolic Bydgoszczy, których Lisi Ogon były jednym z beneficjentów. W ciągu 20-lecia po 1990 r. liczba mieszkańców wzrosła o około 50%[2]. Atrakcyjności osiedleńczej sprzyjały: bliskość komunikacyjna z Bydgoszczą oraz niższe ceny działek budowlanych.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

We wsi znajdują się następujące pomniki przyrody[15]:

Nr Nazwa Lokalizacja Sztuk Obwód Zdjęcie
1. 2 Dęby szypułkowe posesja nr 54 2 250 i 360 cm
2. 6 Wiązów szypułkowych park dworski 6[b] 367, 335, 319, 315, 280 i 260 cm Wiąz3 Lisi Ogon.jpg Wiąz2 Lisi Ogon.jpg Wiąz Lisi Ogon.jpg

Uwagi

  1. inne tego rodzaju kompleksy znajdują się w Makowiskach, Gorzeniu i Występie koło Nakła
  2. obecnie (2012 r.) tylko 3

Przypisy

  1. Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Zmiana Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania gminy Białe Błota. Urząd Gminy w Białych Błotach. maj 2010
  3. Zapomnieni - zdjęcia pierwszego cmentarza. [dostęp 29-12-2011].
  4. Zapomnieni - zdjęcia drugiego cmentarza. [dostęp 29-12-2011].
  5. Bykowski Włodzimierz: Weekend w drodzie - interaktywny przewodnik rowerowy okolic Bydgoszczy. Wydawnictwo Apeiron. Bydgoszcz 1999. ISBN 83-911441-0-0
  6. 6,0 6,1 Sobecki Wlodzimierz: Lisi Ogon, Łochowo – najdawniejsze ślady osadnicze. [w:] Kalendarz Bydgoski 2013
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Kabaciński Ryszard: Inwentarze starostwa i wójtostwa bydgoskiego z lat 1753-1766 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Źródła do dziejów Bydgoszczy. Nr 9. Warszawa-Poznań 1977
  8. Bartowski Krzysztof: Udział starostwa i wójtostwa bydgoskiego w kolonizacji holenderskiej. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 1
  9. Karte von Ost-Preussen nebst Preussisch Litthauen und West-Preussen nebst dem Netzdistrict aufgenommen unter Leitung des Preuss. Staats Minister Herrn von Schroetter in den Jahren von 1796 bis 1802
  10. 10,0 10,1 Plan von Bromberg und Umgegend zwischen der Weichsel und Netze sowie den Königl. Oberförstereien Wtelno u. Glinke. Berlin 1857, skala 1:25000
  11. http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/312 dostęp 17-09-2014
  12. 12,0 12,1 Włodzimierz Sobecki Kanał Bydgoski i Kanał Górnonotecki, LOGON, Łochowo 2014
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 13,9 Gmina Białe Błota. Wczoraj – dziś – jutro. Praca zbiorowa pod red. Stanisława Płotkowskiego. Urząd Gminy Białe Błota 1998. ISBN 83-87586-02-1
  14. Internetowy System Aktów Prawnych
  15. Rozporządzenie nr 11/91 Wojewody Bydgoskiego z dnia 1 lipca 1991 roku.