Lockheed F-35 Lightning II

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
F-35 Lightning II
F-35 Lightning II
Dane podstawowe
Państwo  Stany Zjednoczone
Producent Lockheed Martin
Typ myśliwiec wielozadaniowy
Załoga 1 pilot
Historia
Data oblotu 15 grudnia 2006
Dane techniczne
Napęd 1 × Pratt & Whitney F135, turbowentylatorowy
1 × Rolls-Royce wentylator (F-35B)
Ciąg 177 kN
80 kN wentylator (F-35B)
Wymiary
Rozpiętość 10,65 m
Długość 15,37 m
Wysokość 5,28 m
Powierzchnia nośna 42,7 m²
Masa
Własna 12000 kg
Użyteczna 19000 kg
Startowa 23000 kg
Osiągi
Prędkość maks. 1,8 Ma (1931 km/h)
Pułap 15 000 m
Zasięg 2222 km (wersja A i C), 1677 km (wersja B)
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × działko GAU-12 w kadłubie (wersja A)
patrz Uzbrojenie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

F-35 Lightning II — (ang. błyskawica) amerykański jednomiejscowy, jednosilnikowy myśliwiec wielozadaniowy piątej generacji zbudowany przez korporację Lockheed Martin w ramach projektu Joint Strike Fighter, który miał na celu zbudowanie maszyny spełniającej wymagania wszystkich rodzajów amerykańskich sił zbrojnych. Wersja prototypowa samolotu była znana pod nazwą X-35 JSF, ale 7 lipca 2006 roku maszyna dostała nową oficjalną nazwę Lightning II. F-35 Lightning II jest zdolny do wykonywania misji bliskiego wsparcia, bombardowań, oraz typowo myśliwskich zadań walki powietrznej. Projekt samolotu jest finansowany wspólnie przez rządy Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i innych krajów zainteresowanych zakupem tej maszyny. F-35 Lightning II został zbudowany pod kierownictwem firmy Lockheed Martin, przy współpracy z BAE Systems i Northrop Grumman

Program JSF został zainicjowany w celu zbudowania maszyny zdolnej zastąpić wiele typów samolotów, co ma doprowadzić do redukcji kosztów ich produkcji i utrzymania. Docelowo mają powstać trzy wersje F-35, w których 80% elementów konstrukcyjnych będzie identycznych, a pozostałe 20% będą stanowić dedykowane systemy, przystosowujące maszynę do pełnienia określonych zadań lub działań w specyficznych warunkach.

Spis treści

[edytuj] Uczestnicy programu JSF

Głównymi udziałowcami programu, którzy ponieśli większość kosztów budowy maszyny są Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. Poza tym w 2006 roku jeszcze 8 państw zdecydowało się wspólnie finansować projekt i w przyszłości prawdopodobnie zakupić nową maszynę. Łącznie budżet rozwoju myśliwca ocenia się na 40 miliardów dolarów, z czego większość stanowią środki amerykańskie. Tylko USA planuje zakupić 2443 F-35 wszystkich wersji, na co przeznaczy 382 mld USD, kraje partnerskie wyraziły chęć zakupu kolejnych 800-900 maszyn, w tym Wielka Brytania - 138, Włochy - 131, Turcja - 116, Izrael i Singapur po 100, Holandia - 85, Australia - 72, Kanada - 65, Norwegia - 56, Dania - 48.

Rozróżniono trzy poziomy partnerstwa w projekcie. Partnerem pierwszego poziomu jest Wielka Brytania z wkładem ponad 2 miliardów dolarów, partnerem drugiego poziomu są Włochy z wkładem 1 miliarda USD i Holandia z 800 milionami USD. Partnerami trzeciego poziomu są Turcja (175 milionów USD), Australia (144 miliony USD), Norwegia (122 miliony USD), Dania (110 milionów USD) i Kanada (100 milionów USD), łącznie udział partnerów stanowi około 10% kosztów przedsięwzięcia. Poziomy partnerstwa odnoszą się głównie do wkładu finansowego, ale również mają wpływ na transfer technologii i udział firm z tych krajów w produkcji maszyn, a także na pierwszeństwo w dostawach maszyn seryjnych po zakończeniu projektu rozwojowego. Jako dodatkowi członkowie przyłączyły się do programu także Izrael i Singapur.

Niektóre państwa partnerskie wahają się, co do ostatecznej decyzji o zakupie samolotu F-35, próbując wywrzeć w ten sposób presję na Stany Zjednoczone o zwiększenie ich wkładu w produkcję i przekazanie większej liczby nowych technologii. W przeciwnym wypadku dają do zrozumienia możliwość rezygnacji z zakupu nowej wspólnej maszyny na rzecz europejskich programów rozwojowych samolotów Eurofighter Typhoon, JAS-39 Gripen i Rafale. Nie bez znaczenia jest także ciągle rosnąca cena jednostkowa oraz wieloletnie opóźnienie dostaw, co wymusza remontowanie myśliwców kupowanych w latach 80-tych.

[edytuj] Historia projektu

X-35A podczas testów w bazie Edwards

Program JSF wyewoluował z prowadzonego przez DARPA innego programu budowy samolotu myśliwsko-szturmowego o własnościach krótkiego startu i pionowego lądowania STOVL Strike Fighter (SSF) przeznaczonego dla USMC. W 1992 roku USMC i USAF rozpoczęły prace nad wspólnym lekkim samolotem myśliwsko-szturmowym bazującym na projekcie SSF. Nowy wspólny program nazwany JAST (Joint Advanced Strike Technology) rozpoczęto oficjalnie 27 stycznia 1994 roku. Celem było zaprojektowanie samolotu, uzbrojenia i technologii nowoczesnych urządzeń radarowych w celu zastąpienia wielu różnych typów maszyn amerykańskich i brytyjskich jedną rodziną samolotów.

W celu opracowania nowej maszyny wybrano 16 listopada 1996 dwie firmy Lockheed Martin i Boeing. Każda z nich dostała za zadanie zaprojektowanie dwóch maszyn i zademonstrowanie konwencjonalnego startu i lądowania (CTOL), startu z lotniskowca i własności krótkiego startu i pionowego lądowania (STOVL).

Także w 1996 roku brytyjski Minister Obrony zainicjował program samolotu pokładowego przyszłości Future Carrier Borne Aircraft, który miał zastąpić Sea Harriery, oraz nowocześniejsze Harriery GR.7, jednak w styczniu 2001 wybrano wspólne rozwiązanie JSF.

26 listopada 2001 rozstrzygnięto konkurs na nową maszynę na korzyść firmy Lockheed Martin i jej X-35. Projekt Boeinga X-32 również spełnił wszystkie wymagania, ale charakteryzował się zdecydowanie gorszymi osiągami. Pierwszy F-35 w wersji dla USAF został zbudowany w Fort Worth w stanie Teksas 19 lutego 2006 roku. Po serii testów naziemnych przystąpiono do badań w locie prowadzonych w bazie Edwards w Kalifornii.

[edytuj] Nazwa

7 lipca 2006 Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych oficjalnie nadały X-35 nową nazwę Lightning II, honorując w ten sposób skonstruowany również przez Lockheeda myśliwiec dalekiego zasięgu okresu II wojny światowej P-38 i brytyjski myśliwiec z czasów zimnej wojny English Electric Lightning. Wytwórnia English Electric weszła później w skład BAC, która jest obecnie częścią BAE Systems, uczestnika programu F-35. Inne rozważane nazwy maszyny to Kestrel (pustułka), Phoenix (feniks), Piasa (legendarny ptak z wierzeń indiańskich), Black Mamba (mamba czarna) i Spitfire II. Lightning II był także mianem, którym określano znajdujący się we wczesnym stadium projektowym samolot F-22 Raptor.

[edytuj] Opis konstrukcji

Poszczególne elementy samolotu F-35 były wcześniej przetestowane przy konstruowaniu myśliwca F-22 Raptor. W porównaniu do dość śmiałej koncepcji Boeinga, F-35 wydaje się być smuklejszą jednosilnikową wersją Raptora. Dysza wylotowa Lightninga jest podobna do opracowanej dla eksperymentalnego samolotu pionowego startu i lądowania z 1976 roku, General Dynamics Model 200.

Zastosowanie technologii stealth czyni Lightninga porównywalnie niewykrywalnym myśliwcem dla radarów bliskiego zasięgu pracujących w paśmie X co F-117 Nighthawk, ale technologia ta nie chroni maszyny przed wykryciem urządzeniami radiolokacyjnymi dalekiego zasięgu pracującymi w paśmie L.

Obecnie testowane samoloty F-35 zostały wyposażone w:

  • niezawodną prawie bezobsługową technologię stealth
  • zintegrowaną awionikę pozwalającą na zbieranie danych o sytuacji z czujników pokładowych oraz systemów zewnętrznych (np. AWACS) w celu szybkiej identyfikacji celów i niebezpieczeństw
  • niski koszt obsługi maszyny

Pilot F-35 nie posiada wskaźnika przeziernego HUD, a zamiast tego wyposażony jest w wyświetlacz nahełmowy. Poza myśliwcem JAS-39 Gripen również oferującym możliwość stosowania tego typu rozwiązań jest to jedyna współczesna maszyna bojowa bez wskaźnika HUD. Posiada również możliwość korzystania z nieprzygotowanych polowych lądowisk w terenie[1].

[edytuj] F-35A

F-35A w trakcie ceremonii inauguracji (2006)

Najmniejsza i najlżejsza wersja Lightninga przeznaczona dla USAF, gdzie ma zastąpić F-16 Fighting Falcon i A-10 Thunderbolt. Jedyna wersja wyposażona w zabudowane działko kalibru 25 mm, potężniejsze od użytkowanych do tej pory przez amerykańskie siły powietrzne od czasu wprowadzenia 20 mm działek Vulcan w samolotach F-4E Phantom.

[edytuj] F-35B

F-35B lądujący na USS Wasp

Samolot krótkiego startu i pionowego lądowania STOVL, który ma zastąpić dotychczas używane Harriery stając się pierwszą seryjną maszyną naddźwiękową o zdolnościach STOVL. Piechota morska planuje zastąpienie zarówno Harrierów jak i myśliwców F/A-18 Hornet maszyną podobną do F-35A, która kosztem systemów lotu pionowego będzie posiadała większe zbiorniki paliwa. Tak jak w Harrierach uzbrojenie strzeleckie będzie przenoszone w zasobnikach podwieszanych. Jak do tej pory lot pionowy jest najbardziej niebezpieczną fazą lotu i opracowanie odpowiednich systemów bezpieczeństwa, oraz niezawodnych mechanizmów ma znaczący wpływ na prace rozwojowe nad maszyną.

Zamiast rozwiązań używanych w Harrierze polegających na zastosowaniu obrotowych dysz silnika głównego i dodatkowych dysz manewrowych w F-35B zastosowano nowatorską opatentowaną przez Lockheed Martin i rozwijaną przez Rolls-Royce technologię napędzanego wałem wentylatora. Rozwiązanie to polega na zamontowaniu w środkowej części kadłuba poziomo położonego dwuwirnikowego przeciwbieżnego wentylatora napędzanego poprzez sprzęgło i przekładnię z silnika głównego maszyny. Wentylator odpowiedzialny jest za ruch pionowy maszyny, natomiast odprowadzenie spalin z dyszy głównej, poprzez specjalne obejścia, do sterowanych dysz na skrzydłach i bokach kadłuba powoduje obracanie się samolotu. W rezultacie silnik F-35B napędza dwie turbiny, nośną i napędową, spełniające te same zadania, co duża turbina Harriera, ale umożliwiając również lot z prędkościami naddźwiękowymi.

Zbudowano dwie maszyny prototypowe do testów w locie: X-35A, która później została przebudowana do wersji X-35B, oraz wyposażonej w większe skrzydła X-35C.

[edytuj] F-35C

Wersja F-35C dla marynarki wojennej, która ma być następcą wielozadaniowego F/A-18 Hornet wersji A, B, C i D, który zastąpił poddźwiękowe samoloty szturmowe dalekiego zasięgu A-6 Intruder i A-7 Corsair. Maszyna może również służyć jako trudno wykrywalna wersja nowego F/A-18E/F Super Hornet. F-35C posiada większe od innych wersji składane skrzydła i większe stateczniki poziome dla lepszego sterowania przy niskich prędkościach. Maszyna wyposażona jest również we wzmocnione podwozie do lądowania na lotniskowcu. Większa rozpiętość skrzydeł zapewnia większy udźwig uzbrojenia i dłuższy zasięg, dwa razy większy niż samolotu F-18C Hornet bez zbiorników dodatkowych i porównywalny do dużo cięższego Super Horneta.

[edytuj] F-35I

Wersja F-35A dla Sił Powietrznych Izraela z modyfikacjami kokpitu i uzbrojeniem Izraelskim, pierwsze 20 maszyn dostarczonych między 2015-2017 będzie identyczne z tymi dostarczanymi do USAF, kolejne maszyny będą wyposażone w izraelskie systemy, podobnie jak miało to miejsce przy produkcji F-16I. Izrael otrzyma także, jako jedyny dotychczas kraj, dostęp do kodów źródłowych oprogramowania myśliwców.

[edytuj] Uzbrojenie

uzbrojenie F-35
  • Uzbrojenie strzeleckie stanowi działko GAU-12/U kalibru 25 mm zamontowane wewnątrz kadłuba w F-35A (z zapasem 180 sztuk amunicji) lub w zasobnikach podwieszanych w F-35B i F-35C (z zapasem 220 sztuk amunicji).
  • Uzbrojenie rakietowe stanowi do 6 pocisków AIM-120 AMRAAM, AIM-9X Sidewinder lub AIM-132 ASRAAM w wewnętrznych komorach amunicyjnych, lub dwa pociski powietrze-powietrze i dwa pociski powietrze-ziemia lub bomby o masie po 910 kg w wersjach F-35A i F-35C, lub po 455 kg w wersji F-35B. Broń do niszczenia celów naziemnych mogą stanowić bomby JSOW lub GBU-39 SDB (po 4 w komorze bombowej), przeciwpancerne pociski rakietowe Brimstone, bomby kasetowe, albo przeciwradarowe pociski AGM-88 HARM. Prowadzone są również prace nad przystosowaniem europejskiego pocisku MBDA Meteor do przenoszenia w komorze uzbrojenia.
  • Za cenę utraty zdolności stealth można podwieszać uzbrojenie do czterech węzłów podskrzydłowych i dwóch na końcach płatów.

[edytuj] Broń energetyczna

Rozważa się możliwość zainstalowania broni energetycznej na pokładach samolotów F-35 Lightning, które nie posiadają wentylatora do pionowego lądowania. Przestrzeń zajmowana przez układy wentylatora to 2,8 m³, a nadmiar mocy silnika głównego pozbawionego dodatkowego obciążenia to ponad 20 MW mocy (27192 KM), która może być zamieniona na elektryczną [2][3]. Obecnie są prowadzone projekty nad laserami bojowymi opartymi o ośrodek czynny w postaci ciała stałego, oraz wysokoenergetycznymi generatorami wiązki mikrofal.

[edytuj] Produkcja

3 czerwca 2003 roku, Departament Obrony podpisał z korporacją Lockheed Martin umowę na produkcję 17 samolotów w wersji A, w tym 14 dla United States Air Force, dwóch dla Wielkiej Brytanii oraz jednego dla Holandii. Kontrakt opiewa na produkcję początkową LRIP (Low Rate Initial Production), o wartości 2,1 mld dolarów, co wskazuje na cenę jednostkową samolotu ok. 123 mln dolarów. Umowa jest trzecią umową LRIP związaną z F-35 - na podstawie dwóch pierwszych tego typu umów, Lockheed Martin zobowiązał się do produkcji odpowiednio 6 i 8 maszyn, z których pierwszą dostarczono USAF w maju 2011 roku[4].

[edytuj] Użytkownicy

 Australia
  • Królewskie Australijskie Siły Powietrzne zamówiły pierwszą transzę 14 F-35A w 2009 roku, ich dostawy powinny rozpocząć się w 2014 r. Australia planuje łącznie zakup 72 maszyn, zgrupowanych w trzech dywizjonach.
 Holandia
  • Królewskie Holenderskie Siły Powietrzne - Holandia dołączyła do programu Joint Strike Fighter w 2002 roku stając się uczestnikiem poziomu II.19 grudnia 2009 roku holenderskie ministerstwo obrony poinformowało o wybraniu samolotu F-35A jako maszyny mającej zastąpić używane przez ten kraj wielozadaniowe F-16[5]. Holandia zamówiła 2 testowe F-35A, jednak ich zakup wstrzymano po protestach opozycji, która zarzucała wybór samolotu bez przeprowadzenia postępowania przetargowego. Holendrzy planują zakup 85 myśliwców.
 Izrael
  • Siły Powietrzne Izraela - rozmowy w sprawie zakupu przez Izrael 25 sztuk samolotów F-35 z opcją na kolejne 50 rozpoczęły się w połowie 2008 roku[6]. 26 września 2008 roku amerykańska Agencja ds. Współpracy Wojskowej (Defense Security Cooperation Agency) zwróciła się z prośbą do Kongresu o wyrażenie zgody na sprzedaż Izraelowi 25 maszyn z opcją na kolejne 50 egzemplarzy[7]. Izrael od początku wymagał możliwości integracji z płatowcem własnych systemów uzbrojenia i awioniki oraz utworzenia w kraju bazy serwisowej samolotów na co początkowo amerykanie nie wyrażali zgody. Impas w rozmowach był przyczyną rozpoczęcia przez Izrael starań nabycia kolejnych maszyn F-16 lub F-15. Na przełomie czerwca i lipca 2010 roku amerykanie zgodzili się na integracje z płatowcem uzbrojenia lokalnej produkcji a w sierpniu wydano zgodę na przekazanie Izraelowi dokumentacji technicznej niezbędnej do przeprowadzania samodzielnych napraw i remontów. 15 sierpnia 2010 roku izraelskie ministerstwo obrony wydał zgodę na zakup pierwszych 20 egzemplarzy samolotu F-35[8] a 16 września tego samego roku zakup zatwierdził parlament[9]. 7 października 2010 Lockheed poinformował o podpisaniu wstępnej umowy dotyczącej zakupu pierwszych dwudziestu maszyn[10]. W 2015 roku ma się rozpocząć szkolenie izraelskiego personelu a pierwsze dostawy mają zostać zrealizowane w 2016 roku. W ramach przygotowywanej umowy offsetowej, Israel Aerospace Industries ma otrzymać zamówienie na budowę 900 kompletów skrzydeł do F-35 dołączając tym samym do firm kooperujących z Lockheedem w budowie Lightinga II.
 Japonia
  • Japońskie Powietrzne Siły Samoobrony - starania o pozyskanie następcy swoich samolotów McDonnell Douglas F-4 Phantom II Japonia rozpoczęła w 2006 roku[11]. W tym celu zwróciła się do Dassault Aviation, Eurofightera i Boeinga o przedłożenie stosownej oferty. Dassault zaoferował samolot Dassault Rafale, Eurofighter Typhoona a Boeing maszynę Boeing F/A-18E/F Super Hornet lub F-15. Lockheed nie uczestniczył w rywalizacji z powodu braku zgody na sprzedaż samolotów Lockheed F-22 Raptor i opóźnieniach w programie Joint Strike Fighter. W połowie 2009 roku Japonia oficjalnie ogłosiła rozpoczęcie programu F-X rezygnując jednocześnie z prób pozyskania F-22 z powodu definitywnej odmowy ich sprzedaży przez Stany Zjednoczone[12]. W zaistniałej sytuacji do rywalizacji stanęły Eurofighter GmbH z Eurofighter Typhoon, Boeing z samolotem Boeing F/A-18E/F Super Hornet oraz gotowy już do uczestnictwa w programie F-X Lockheed Martin z F-35. Pierwszy z konkursu odpadł Typhoon o czym 23 października 2010 roku poinformowało japońskie ministerstwo obrony[13]. 19 grudnia 2011 roku japońskie ministerstwo obrony ogłosiło, że zwycięzcą w programi F-X i dostawcą 42 maszyn została konstrukcja Lockheeda[14]. Pierwsze cztery egzemlarze mają zostać zakupione w roku fisklanym 2012. Wybór F-35 wzbudził kontrowersje polegające na tym, iż Lockheed zaproponował japońskiemu przemysłowi udział w produkcji samolotu na poziomie 20%. W odróżnieniu od Boeinga oferującego 80% udział japońskich firm w produkcji Super Horneta i cenę o 3 mld USD niższą niż Lockheed. Koszt 42 F-35A to 8 mld USD, dostawy samolotów mają się rozpocząć w 2016 roku. Montaż finalny maszyn będzie odbywał się w Japonii. Zakłada się, że tempo produkcji wynosić będzie około dwa egzemplarze miesięcznie. Samoloty budowane będą z podzespołów dostarczonych od poszczególnych kooperantów. Wytwórnia odpowiedzialna będzie również za serwisowanie maszyn, ich naprawy i ewentualne dalsze modernizacje. Wśród wykonawców wymienia się Mitsubishi Heavy Industries. Wytwórnia Mitsubishi jest tym bardziej prawdopodobna, iż Lockheed współpracuje z nią przy produkcji samolotów Mitsubishi F-2[15].
 Turcja
  • Tureckie Siły Powietrzne - Turcja uczestniczy w programie budowy F-35 jako partner poziomu III od 2002 roku. Co kosztuje budżet tego państwa około 200 mln USD rocznie. Turkish Aerospace Industries bieże udział w produkcji elementów samolotu a w przyszłości, zamówione maszyny mają być montowane w Turcji. 5 stycznia 2012 roku Turcja ogłosiła auotyzacje zakupu dwóch pierwszych maszyn. Samoloty mają w przyszłości zastąpić używane przez ten kraj samoloty F-4 i F-16. Tureckie siły powietrzne zainteresowane są wstępnie pozyskaniem 116 samolotów[16].
 Norwegia
  • Norweskie Siły Powietrzne - w konkursie na nową maszynę bojową uczestniczyło pierwotnie trzech oferentów, Eurofighter GmbH z Typhoonem, Gripen Internatiolnal z Gripenem NG i Lockheed Martin. W grudniu 2007 roku EADS w imieniu Eurofightera wycofała się z rywalizacji motywując swoją decyzje faworyzwaniem przez Norwegię amerykańskiej konstrukcji[17]. Tymczasem w styczniu 2008 roku to Lockheed złożył wyraził swoje zaniepokojenie z powodu jego zdaniem faworyzowaniem samolotuu Gripena. 21 listopada 2008 roku Norwegia oficjalnie potwierdziła wybór samolotu F-35 jako maszyny mającej zastąpić używane przez ten kraj samoloty F-16[18]. W pokonanym polu pozostawiając szwedzkiego Gripena NG. Norewgia zamówiła 4 samoloty F-35A block III, które od 2016 mają służyć do szkolenia norweskich pilotów na terenie USA, a po 2018 r. mają rozpocząć się dostawy już do Norwegii maszyn w wersji block IV. Łącznie Norwegia chce kupić do 56 F-35A.
 Stany Zjednoczone
 Wielka Brytania
  • Królewskie Siły Lotnicze - RAF zamówiły 3 testowe F-35C. Brytyjski przegląd zbrojeń zdecydował o zamianie oryginalnie zamówionych pionowzlotów F-35B na katapultowane F-35C. 18 marca 2009 roku brytyjski minister obrony John Hutton podpisał stosowne porozumienie podczas swojej wizyty w Stanach Zjednoczonych. Wielka Brytania stała sie dzięki temu pierwszym krajem poza USA, który podjął decyzje o zakupie Lightingów II[19]. Opóźniono także wprowadzenie do służby 2 lotniskowców typu Queen Elizabeth, dla których samoloty te są przeznaczone do co najmniej 2019 roku. Rewizja brytyjskich wydatków wojskowych precyzuje jedynie typ kupowanych Lightning'ów - ich liczba nie została określona. Przed rozpoczęciem cięć Brytyjczycy planowali zakup 138 F-35B, które trafiłyby zarówno do sił powietrznych RAF jak i do Królewskiej Marynarki Wojennej.

Przypisy

  1. ↑ Airforce Technology: Obama's Strategy Dictates Aircraft Choices. (ang.)
  2. ↑ Fulghum, David A. "Lasers Being Developed for F-35 and AC-130." Aviation Week and Space Technology, (8 lipca 2002). Lasers. Data dostępu: 8 lutego 2006. (ang.)
  3. ↑ Morris, Jefferson. "Keeping Cool A Big Challenge For JSF Laser, Lockheed Martin Says." Aerospace Daily, 26 września 2002. JSF Laser. Data dostępu: 3 czerwca 2007. (ang.)
  4. ↑ Maciej Hypś: Pierwszy F-35 dostarczony USAF!. Konflikty.pl. [dostęp 2011-05-11].
  5. ↑ Holandia wybiera F-35A, "Lotnictwo", nr 2 (2009), s. 9, ISSN 1732-5323
  6. ↑ Nowości programu F-35 Lighting II, "Lotnictwo", nr 4 (2009), s. 7, ISSN 1732-5323
  7. ↑ Izrael chce kupić F-35, "Lotnictwo", nr 11 (2008), s. 5, ISSN 1732-5323
  8. ↑ Łukasz Pacholski, Izrael mówi "tak", "Nowa Technika Wojskowa", nr 6 (2009), s. 178-179, ISSN 1230-1655
  9. ↑ Rząd Izraela zatwierdził zakup F-35A Lighting II, "Nowa Technika Wojskowa", nr 10 (2010), s. 8, ISSN 1230-1655
  10. ↑ Izrael zaaprobował zakup F-35A Lighting II, "Lotnictwo", nr 11 (2010), s. 9, ISSN 1732-5323
  11. ↑ Japoński udział w programie JSF F-35, "Lotnictwo", nr 1 (2007), s. 5, ISSN 1732-5323
  12. ↑ Amerykańska oferta dla Japonii, "Lotnictwo", nr 9 (2009), s. 14, ISSN 1732-5323
  13. ↑ Japonia eliminuje Typhoona, "Lotnictwo", nr 12 (2011), s. 9, ISSN 1732-5323
  14. ↑ Kraj Kwitnącej Wiśni wybrał F-35 Lighting II, "Nowa Technika Wojskowa", nr 1 (2012), s. 6, ISSN 1230-1655
  15. ↑ Kolejny kontrakt dla Lockheeda Martina na komponenty do F-2, "Lotnictwo", nr 5 (2006), s. 6, ISSN 1732-5323
  16. ↑ Japonia i Turcja decydują się na F-35 Lighting II, "Lotnictwo", nr 2 (2012), s. 6, ISSN 1732-5323
  17. ↑ Norewgia szuka następcy F-16A/B MLU, "Lotnictwo", nr 3 (2008), s. 4, ISSN 1732-5323
  18. ↑ Norewgia wybiera Joint Stike Fighter F-35 Lighting II, "Lotnictwo", nr 12 (2008), s. 6, ISSN 1732-5323
  19. ↑ Wielka Brytania kupuje pierwsze F-35B, "Lotnictwo", nr 5 (2009), s. 10, ISSN 1732-5323

[edytuj] Bibliografia

  • Mike Spick — The Illustrated Directory of Fighters Salamander ISBN 1-84065-384-1 (2002)
  • Carlo Kopp, Peter Goon — Australian Aviation australijska strona projektu "JSF".
  • Łukasz Pacholski, Izrael mówi "tak" F-35 Lighting II, "Nowa Technika Wojskowa", nr 9 (2010), s. 178-179, ISSN 1230-1655.

[edytuj] Linki zewnętrzne

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lockheed_F-35_Lightning_II&oldid=30151530”
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Narzędzia
Drukuj lub eksportuj
W innych językach