Lockheed Martin F-35 Lightning II

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Lockheed F-35 Lightning II)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lockheed Martin F-35 Lightning II
Lockheed Martin F-35 Lightning II
Dane podstawowe
Państwo  Stany Zjednoczone
Producent Lockheed Martin
Typ myśliwiec wielozadaniowy
Załoga 1 pilot
Historia
Data oblotu 15 grudnia 2006
Egzemplarze 100[1]
Dane techniczne
Napęd 1 × Pratt & Whitney F135, turbowentylatorowy
1 × Rolls-Royce wentylator (F-35B)
Ciąg 177 kN
80 kN wentylator (F-35B)
Wymiary
Rozpiętość 10,65 m
Długość 15,37 m
Wysokość 5,28 m
Powierzchnia nośna 42,7 m²
Masa
Własna 12000 kg
Użyteczna 19000 kg
Startowa 31000 kg
Osiągi
Prędkość maks. 1,8 Ma (1931 km/h)
Pułap 15 000 m
Zasięg 2222 km (wersja A i C), 1677 km (wersja B)
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × działko GAU-12 w kadłubie (wersja A)
patrz Uzbrojenie
Użytkownicy
Stany Zjednoczone, Wielka Brytania
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Lockheed Martin F-35 Lightning II (ang. błyskawica) – amerykański jednomiejscowy, jednosilnikowy myśliwiec wielozadaniowy piątej generacji zbudowany przez korporację Lockheed Martin w ramach projektu Joint Strike Fighter, który miał na celu zbudowanie maszyny spełniającej wymagania wszystkich rodzajów amerykańskich sił zbrojnych. Wersja prototypowa samolotu była znana pod nazwą X-35 JSF, ale 7 lipca 2006 roku maszyna dostała nową oficjalną nazwę Lightning II. F-35 Lightning II jest zdolny do wykonywania misji bliskiego wsparcia, bombardowań i typowo myśliwskich zadań walki powietrznej. Projekt samolotu jest finansowany wspólnie przez rządy Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i innych krajów zainteresowanych zakupem tej maszyny. F-35 Lightning II został zbudowany pod kierownictwem firmy Lockheed Martin, przy współpracy z BAE Systems i Northrop Grumman.

Program JSF został zainicjowany w celu zbudowania maszyny zdolnej zastąpić wiele typów samolotów, co ma doprowadzić do redukcji kosztów ich produkcji i utrzymania. Docelowo mają powstać trzy wersje F-35, w których 80% elementów konstrukcyjnych będzie identycznych, a pozostałe 20% będą stanowić dedykowane systemy, przystosowujące maszynę do pełnienia określonych zadań lub działań w specyficznych warunkach.

Historia[edytuj | edytuj kod]

X-35A podczas testów w bazie Edwards

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Joint Advanced Strike Technology[edytuj | edytuj kod]

Wraz z zakończeniem na początku lat 90. ubiegłego wieku zimnej wojny pomiędzy mocarstwami, ograniczone zostały wydatki jakie Stany Zjednoczone przeznaczały na swoje uzbrojenie. Wraz z upadkiem Związku Radzieckiego zaczęto szukać oszczędności, a wiele programów zbrojeniowych anulowano lub ograniczono. Rozpoczęty w 1991 roku program Multi Role Fighter (MRF) mający na celu budowę następcy używanych przez United States Air Force samolotów General Dynamics F-16 Fighting Falcon zakończono w 1993 roku. Podobny los spotkał programy A-X, który miał wyłonić wspólny dla sił powietrznych i United States Navy samolot uderzeniowy, mający zastąpić w przyszłości maszyny Grumman A-6 Intruder, General Dynamics F-111, McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle i Lockheed F-117 Nighthawk oraz A/F-X, który miał na celu wyłonienie również dla US Air Force i marynarki wielozadaniowego samolotu myśliwskiego. Tendencja aby nowe konstrukcje, spełniały wymagania wszystkich trzech rodzajów sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych, posiadających własne floty powietrzne, marynarki, US Air Force oraz United States Marine Corps pojawiła się już na początku lat 50. XX wieku kiedy to zaprojektowany dla potrzeb US Air Force samolot North American F-86 Sabre przystosowano do roli maszyny pokładowej. Samoloty projektowane pod kątem wymagań wszystkich potencjalnych użytkowników mogły w znaczący sposób przyczynić się do obniżenia kosztów ich budowy. Niestety często wzajemnie wykluczające się wymagania spowodowały, że maszyn bojowych używanych przez wszystkie rodzaje sił zbrojnych praktycznie nie było. Wyjątkiem jest tutaj doskonały McDonnell Douglas F-4 Phantom II aczkolwiek i on pierwotnie powstał na zlecenie marynarki wojennej. 23 lutego 1993 roku Departament Obrony USA rozpoczął tzw. Bottom-Up Review (BUR), analizę dostosowania sił zbrojnych do działań według nowej doktryny obronnej, obowiązującej w zmienionej po upadku Związku Radzieckiego sytuacji polityczno-militarnej. We wrześniu 1993 roku ogłoszono wypływające z analizy BUR wnioski. Jednym z nich była potrzeba maksymalnej unifikacji stosowanego przez siły zbrojne (w tym lotnictwo) sprzętu. Dzięki takiemu rozwiązaniu obniżeniu ulegną koszty opracowania i budowy nowych konstrukcji oraz cena jednostkowa samolotu. Na podstawie analizy BUR, we wrześniu 1993 roku obydwa programy MRF i A/F-X uległy kasacji, a w ich miejsce powołano do życia program Joint Advanced Strike Technology (JAST – Wspólna Zaawansowana Technologia Uderzeniowa)[2]. Program JAST formalnie rozpoczął się 27 stycznia 1994 roku. Celem programu było nie tyle opracowanie gotowego samolotu dla US Air Force, US Navy i US Marine Corps, nowego uzbrojenia i awioniki ile przetestowanie w praktyce technologii i rozwiązań konstrukcyjnych mających zostać wykorzystanych w nowej maszynie, której oblot planowano około 1997 roku, a wejście na uzbrojenie ostatecznej wersji, będącej owocem prac programu JAST w 2010 roku. Równie ważnym celem było zmniejszenie kosztów opracowania i wdrożenia do produkcji nowych technologii. W rezultacie program JAST miał zakończyć się budową maszyny CTOL, która w siłach powietrznych uzupełniałaby samoloty F-22 i zastąpiła maszyny F-16 i A-10. Samolotem typu STOVL przeznaczonym dla US Marine Corps i Royal Navy, który zastąpiłby maszyny AV-8B Harrier i F/A-18C/D Hornet oraz samolotem o konwencjonalnych cechach startu i lądowania przeznaczonego do operowania z lotniskowców US Navy, który zastąpiłby F/A-18E/F Super Hornet. 2 września 1994 roku Departament Obrony ogłosił wezwanie do składania propozycji prac studyjnych nad nową technologią tzw. Request for Proposal. 22 grudnia tego samego roku ogłoszono listę dwudziestu czterech firm, z którymi podpisano wstępne kontakty w ramach fazy określanej mianem Concept Definition and Design Research[2][3]. Wśród wykonawców znalazły się między innymi Boeing Defence and Space Group, McDonnell Douglas Aerospace, Northrop Grumman i Lockheed Corporation. Łącznie przyznano kontrakty na sumę rzędu 140 mld USD. Główne różnice pomiędzy zgłoszonymi projektami dotyczyły wyboru konfiguracji napędu dla wersji STVOL. Boeing zaproponował najbardziej klasyczne rozwiązanie znane pierwotnie jako Configuration AVX-70, bardzo podobne do technologii zastosowanej w konstrukcji Harriera. Silnik z dodatkowymi ruchomymi dyszami, odchylanymi w celu zmiany wektora ciągu. Northrop Grumman zaproponował rozwiązanie znane z radzieckich samolotów Jak-141 i Jak-36. Na końcu silnika marszowego umieszczono ruchomą dysze odchylaną do dołu oraz wspomagający pionowy start i lądowanie dodatkowy, umieszczony pionowo silnik za kabiną pilota. Najbardziej innowacyjne było rozwiązanie zaproponowane przez Lockheeda i McDonnella. Lockheed w projekcie znanym jako Configuration 100 zaproponował umieszczenia tuż za kabiną pilota wentylatora napędzanego wałem dostarczającym moc od silnika głównego. Podobne rozwiązanie przyjął McDonnell w swojej propozycji znanej jako Configuration 1, tyle że w jego projekcie, umieszczona za kabiną turbina napędzana miała być gazami odprowadzanymi z silnika głównego.

Common Affordable Lightweight Fighter[edytuj | edytuj kod]

W 1983 roku Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) (Agencja Zaawansowanych Obronnych Projektów Badawczych Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych znana wówczas pod nazwą Advanced Research Projects Agency – Agencja Zaawansowanych Projektów Badawczych) rozpoczęła program Advanced Short Take-Off/Vertical Landing (ASTOVL). Program miał na celu opracowanie technologii potrzebnych do budowy naddźwiękowego samolotu zdolnego zastąpić maszyny McDonnell Douglas AV-8B Harrier II używane przez United States Marine Corps i British Aerospace Harrier II w Royal Air Force. W 1986 roku podpisano stosowne porozumienie o rozpoczęciu współpracy pomiędzy Royal Aircraft Establishment (obecnie Defence Evaluation and Research Agency), a DARPA[2]. W 1987 roku program przekazany został Lockheedowi, który w swoim oddziale nieoficjalnie zwanym Skunk Works, opracowywał z pomocą NASA konstrukcje naddźwiękowego samolotu myśliwskiego o właściwościach STOVL. Lockheed zaproponował stworzenie wspólnej dla US Marine Corps, US Navy i US Air Force platformy bojowej o właściwościach STOVL w ramach programu STOVL Strike Fighter (SSF). Obok cech skróconego startu i lądowania, nowy samolot charakteryzowałby się również właściwościami stealth. W 1993 roku program SSF zmienił swoją nazwę i stał się programem Common Affordable Lightweight Fighter (CALF). Nowy program miał na celu stworzenie wspólnej platformy dla Royal Navy i US Marine Corps oraz lekkiego samolotu myśliwskiego dla US Air Force. W 1994 roku doszło do ponownej zmiany nazwy programu na Affordable Lightweight Fighter (ALF)[2].

Joint Strike Fighter (JSF)[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1995 roku amerykański kongres podjął decyzje o połączeniu programów JAST i CALF. W czerwcu 1996 roku połączony program otrzymał dzisiejszą nazwę Joint Strike Fighter[2]. W marcu 1996 roku określono ostateczne wymagania jakie musi spełniać nowy samolot ogłaszając kolejne Request for Proposal[2]. Na wstępie programu określano zapotrzebowanie na nowy samolot w wysokości 3002 sztuk. Z czego 1763 egzemplarzy przeznaczonych dla US Air Force miało zastąpić maszyny A-10 i F-16. Kolejne 480 przeznaczonych dla US Navy zastąpiło by maszyny F/A-18C/D. 609 samolotów zakupiłaby piechota morska wycofując swoje AV-8B i F/A-18. 150 maszyn weszło by na uzbrojenie Royal Navy wycofującej swoje Harriery[4]. Cały program został podzielony na dwie wstępne fazy. Pierwsza z nich określana mianem Concept Demonstration Programme (CDP) miała zakończyć się budową latającego demonstratora zastosowanych w projekcie i przyszłym seryjnym samolocie technologii i rozwiązań konstrukcyjnych. Druga faza, określana mianem Preferred Weapon System Concept (PWSC – preferowana konfiguracja wersji bojowej) miała na celu przedstawienie konfiguracji zastosowanego w projekcie wyposażenia pokładowego, w tym systemu nawigacyjno-celowniczego. 16 listopada 1996 roku Departament Obrony poinformował o wyborze do fazy CDP projektów dwóch firm, Boeinga i Lockheed Martina[4][5]. 28 maja 2002 roku porozumienie o przystąpieniu do fazy badawczo-rozwojowej (system design and development – SDD) programu JSF podpisała z rządem USA Dania, a 5 czerwca uczyniła to Holandia[6].

Rozstrzygnięcie[edytuj | edytuj kod]

26 października 2001 roku decyzje o zwycięstwie konstrukcji zespołu Lockheed Martina[a] ogłosił w imieniu Pentagonu wiceminister ds. zakupów, technologii i logistyki (Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics) Edward C. Aldridge, Jr.. W uroczystości towarzyszyli mu sekretarz US Navy (United States Secretary of the Navy) Gordon R. England, sekretarz US Air Force (United States Secretary of the Air Force) James G. Roche, brytyjski minister ds. zakupów i obronnych (Minister for Defence Procurement) William Bach, brytyjski szef zakupów obronnych (Chief of Defence Procurement) Robert Walmsley, dyrektor połączonego biura projektu JSF (JSF Joint Projekt Office) generał Michael A. Hough i jego następca generał John L. Hudson. Decyzja o wyborze X-35 zapadła dwa dni wcześniej, 24 października 2001 roku na spotkaniu rady zakupów obronnych Pentagonu (Defense Acquisition Board) na podstawie analizy materiałów dostarczonych przez obydwa konkurujące ze sobą zespoły, której dokonał zespół doradczej rady ds. wyboru (Source Selection Advisory Council)[7]. Pomimo tego, że w uzasadnieniu decyzji podkreślono, iż obydwie konstrukcje spełniły wymogi konkursu to jednak propozycja Lockheeda dawała większe szanse na utrzymanie zakładanego poziomu finansowania projektu w przyjętych ramach czasowych. Eksperci wskazywali również na większe możliwości modernizacyjne napędu zastosowanego w X-35 niż maszynie Boeinga, większy taktyczny promień działania samolotu X-35 z analogicznym jak w X-32 uzbrojeniem. X-35C charakteryzował się również lepszymi parametrami sterowania przy małych prędkościach niż X-32A, co jest szczególnie istotne podczas podchodzenia do lądowania na lotniskowcu. Konstrukcja Boeinga charakteryzowała się mniejszą skuteczną powierzchnią odbicia niż X-35. Jednak potencjalne przyszłe konflikty, w których uczestniczyłby nowy samolot, zakładają działania o niskiej intensywności. Tym samym samolot o mniejszych właściwościach stealth może swobodnie operować nad objętym działaniami wojennymi obszarze. Większą wagę przywiązano do dostępu do informacji bojowych, usytuowaniu samolotu w sieciocentrycznym polu walki. W tym obszarze, większy płatowiec Lockheeda o większym zapasie masy użytecznej daje większe możliwości instalacji wymaganych systemów niż konstrukcja Boeinga. Samolot Lockheeda charakteryzował się również bardziej klasyczną sylwetką, przypominającą pomniejszoną kopię F-22, co w oczach oceniającej obydwa projekty komisji, zdaniem ekspertów mogło faworyzować X-35[8]. Pierwszy F-35 w wersji dla USAF został zbudowany w Fort Worth w stanie Teksas 19 lutego 2006 roku. Po serii testów naziemnych przystąpiono do badań w locie prowadzonych w bazie Edwards w Kalifornii.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

7 lipca 2006 w zakładach Lockheed Martin w Fort Worth w stanie Teksas, zaprezentowano po raz pierwszy publicznie ukończony pierwszy seryjny egzemplarz F-35A[9]. Równolegle odbyła się uroczystość nadania maszynie nazwy Lightning II, honorując w ten sposób skonstruowany również przez Lockheeda myśliwiec dalekiego zasięgu okresu II wojny światowej P-38 i brytyjski myśliwiec z czasów zimnej wojny English Electric Lightning. Wytwórnia English Electric weszła później w skład BAC, która jest obecnie częścią BAE Systems, uczestnika programu F-35. Nazwę Lightning II, po konsultacjach wybrał szef sztabu US Air Force (Chief of Staff of the United States Air Force) generał T. Michael Moseley[10]. Według nieoficjalnych doniesień wśród proponowanych nazw pojawiły się Havoc, Ghosthawk, Crossfire i Swift Shadow[11]. Lightning II był także mianem, którym określano znajdujący się we wczesnym stadium projektowym samolot F-22 Raptor.

Uczestnicy programu JSF[edytuj | edytuj kod]

Głównymi udziałowcami programu Joint Strike Fighter, którzy ponieśli większość kosztów budowy maszyny są Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. Poza tym w 2006 roku jeszcze 8 państw zdecydowało się wspólnie finansować projekt i w przyszłości prawdopodobnie zakupić nową maszynę. Łącznie budżet rozwoju myśliwca ocenia się na 40 miliardów dolarów, z czego większość stanowią środki amerykańskie[12].

Poziom Kraj Udział w B+R
(mln USD)1
Plan
2008
Plan. obecnie (szt.)
F-35A F-35B F-35C
Poziom 0 USA 35 965 2443 1763 340 340
Poziom 1 Wielka Brytania 2 058 138 48
Poziom 2 Włochy 1024 131 60 30
Holandia 800 85 37
Poziom 3 Turcja 175 100 100
Australia 144 100 72
Norwegia 122 48 52
Dania 110 48 30
Kanada 100 80 65
SCP Izrael 0 100 44
Singapur 0 100 12[13]
Suma 40 500 3373 2223 430 340
1Dane z 2006, ostateczne koszty mogą wzrosnąć.

Rozróżniono trzy poziomy partnerstwa w projekcie. Partnerem pierwszego poziomu jest Wielka Brytania z wkładem ponad 2 miliardów dolarów, partnerem drugiego poziomuWłochy z wkładem 1 miliarda USD i Holandia z 800 milionami USD. Partnerami trzeciego poziomuTurcja (175 milionów USD), Australia (144 miliony USD), Norwegia (122 miliony USD), Dania (110 milionów USD) i Kanada (100 milionów USD) - łącznie udział partnerów stanowi około 10% kosztów przedsięwzięcia. Poziomy partnerstwa odnoszą się głównie do wkładu finansowego, ale również mają wpływ na transfer technologii i udział firm z tych krajów w produkcji komponentów, a także na pierwszeństwo w dostawach maszyn seryjnych. Jako członkowie bez wkładu finansowego do programu przyłączyły się także Izrael i Singapur.

Głównym partnerem przemysłowym po stronie brytyjskiej jest BAE Systems. Brytyjczycy odpowiadają w różnym stopniu za projekt i produkcję tylnej części kadłuba, układu paliwowego, systemu ratunkowego z fotelem wyrzucanym Martin-Baker US16E[14] i systemu podtrzymywania życia (brytyjskiej filii Honeywell). BAE odpowiada także za integrację brytyjskiego uzbrojenia, program testów i wsparcie logistyczne[15]. Rolls-Royce wraz z Pratt & Whitney produkuje napęd dla F-35B[16], firma EDM to dostawca systemów treningowych i symulatorów[17], Cobham dostarcza instalację do tankowania poprzez sondę[18]. W program jest zaangażowanych 130 firm na terenie Wielkiej Brytanii, które odpowiadają za 15% pracy przy programie, brytyjski przemysł ma w ten sposób zyskiwać miliard GBP rocznie[19]. We Włoszech w projekcie bierze udział ok. 30 przedsiębiorstw, głównie firmy należące do koncernu Finmeccanica, w tym SALEX Galileo, dostawca optoelektronicznego systemu celowniczego[20]. Koło miejscowości Cameri w pobliżu Mediolanu, gdzie znajduje się też baza sił powietrznych, w 2011 roku rozpoczęto budowę linii finalnego montażu oraz centrum serwisowe (Final Assembly and Check Out – FACO), joint venture Alenia Aermacchi i Lockheed Martina, która od 2016 ma dostarczać do 24 samolotów rocznie, zasadniczo włoskie i holenderskie F-35A oraz wyprodukować 835 zestawów skrzydeł[21][22]. Montownia rozpoczęła pracę 18 lipca 2013.[23] Holenderski Fokker produkuje elementy goleni podwozia[24], Magellan Aerospace z Kanady produkuje w Winnipeg stateczniki poziome dla wersji F-35A[25], do 2012 72 kanadyjskie przedsiębiorstwa otrzymały zlecenia o wartości 438 mln USD.[26] W ramach przygotowywanej umowy offsetowej za 20 F-35I, Israel Aerospace Industries ma otrzymać zamówienie na budowę 900 kompletów skrzydeł do F-35, dołączając tym samym do firm kooperujących z Lockheedem w budowie Lightinga II.[27] Amerykańska firma VSI – joint venture Elbit Systems i Rockwell Collins, ma dostarczać hełm z HUD i noktowizorem JHMDS[28]. Lockheed przyznał kontrakt na zaprojektowanie nowego hełmu w 2003 roku oraz wstępne dostawy w 2006 roku[29], nad alternatywnym hełmem "Striker" pracowało też BAE. Elbit dostarcza też kompozytowe elementy centralnego kadłuba jako poddostawca Northrop Grummana[30].

Sam udział w programie nie obliguje do zamówienia określonej liczby samolotów, decyzja o zakupie F-35 jest dobrowolna, a w przypadku rezygnacji nie przewidziano kar umownych, ale kraj taki nie odzyskałby swojego wkładu w SDD. Przyciągniecie jak największej liczby nabywców jest kluczowe dla zapewnienia opłacalności dla całego przedsięwzięcia, z tego powodu USA przyjęły nową strategię zapraszania do projektu bliskich sojuszników z NATO, aby współuczestniczyć w programie projektowania i produkcji wszystkich samolotów, w tym tych dla USA, zamiast jak dotychczas wyłącznie kupić sprzęt od sojusznika, a wydatek zrekompensować poprzez offset. Lockheed zadbał o marketing programu jako wielkiego przedsięwzięcia, które dzięki efektowi skali zwróci się w korzyściach ekonomicznych dla przemysłu. W ten sposób za promowanie samolotu w największym stopniu miały odpowiadać ministerstwa gospodarki, a nie wojskowi[31][32]. W optymistycznych analizach z 2001 roku producent szacował rynek dla samolotu na około 6000 sztuk, w tym zakładano że samolot trafi m.in. do Polski, Niemiec, Grecji, Czech, Węgier, Tajlandia, a nawet Indii. W 2006 roku nadal szacowano, że powstanie 5000 sztuk, a w 2009 szacunki obniżono do ponad 3000[33].

Zadania samolotu[edytuj | edytuj kod]

Samoloty rodziny F-35 mają spełniać wymagania uniwersalnych konstrukcji wielozadaniowych, zdolnych do wykonywania szerokiego spektrum zadań. Do najważniejszych z nich należą:

  • przeprowadzanie uderzeń na cele lądowe (Air-to-Suface Attack);
  • bezpośrednie wsparcie bojowe wojsk lądowych (Close-Air-Support – CAS);
  • walka powietrzna (air warfare);
  • walka elektroniczna (Electronic Attack – EA);
  • bojowe poszukiwanie i ratownictwo (Combat Search and Rescue – CSAR);
  • szkolenie i wsparcie floty.

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Poszczególne elementy samolotu F-35 były wcześniej przetestowane przy konstruowaniu myśliwca F-22 Raptor. W porównaniu do dość śmiałej koncepcji Boeinga, F-35 wydaje się być smuklejszą jednosilnikową wersją Raptora. Dysza wylotowa Lightninga jest podobna do opracowanej dla eksperymentalnego samolotu pionowego startu i lądowania z 1976 roku, General Dynamics Model 200.

Ze względu na przyjętą w latach 80-90 XX wieku doktrynę, w myśl której USA miało dysponować dwoma typami samolotów. ATF (Advanced Tactical Fighter) jako myśliwca przechwytującego przewagi powietrznej i JSF jako myśliwca uderzeniowego. W myśl tej doktryny powstał F-35 który miał operować nad polem walki oczyszczonym z myśliwców wroga i obrony powietrznej dalekiego zasięgu przez specjalnie do tego zaprojektowane F-22. Nowa konstrukcja miała wypełniać głownie zadania uderzeniowe przy zachowaniu zdolności walki powietrznej na poziomie samolotów czwartej generacji jak F-16 i F-18.

Taka wielozadaniowość z punktu widzenia aerodynamiki jest praktycznie niemożliwa. Główny nacisk położono więc na funkcję samolotu uderzeniowego. W związku z tym przy stosunku ciągu do wagi uzbrojonego samolotu rzędu 0,9 dużym obciążeniu skrzydeł na poziomie 526 kg/m² plasuje się daleko za samolotami czwartej generacji. Dla porównania F-16 ma stosunek ciągu do wagi rzędu 1,08 oraz obciążeniu skrzydeł na poziomie 430 kg/m² co w bezpośredniej walce kołowej daje F-16 i innym myśliwcom czwartej generacji zdecydowaną przewagę.

Zastosowanie technologii stealth czyni Lightninga porównywalnie niewykrywalnym myśliwcem dla radarów bliskiego zasięgu pracujących w paśmie X co F-117 Nighthawk, ale technologia ta nie chroni maszyny przed wykryciem urządzeniami radiolokacyjnymi dalekiego zasięgu pracującymi w paśmie L.

Pilot F-35 nie ma wskaźnika przeziernego HUD, a zamiast tego wyposażony jest w wyświetlacz nahełmowy. Poza myśliwcami JAS 39 Gripen i Eurofighter Typhoon, również oferującymi możliwość stosowania tego typu rozwiązań, jest to jedyna współczesna maszyna bojowa bez wskaźnika HUD. Widoczność z kokpitu F-35 oceniono na bardzo przeciętną, kwestia ta wynika ze skupienia się przy projektowaniu nie na zapewnieniu widoczności (ważna cecha F-15 i F-16), ale na wspólnym dla trzech wersji systemie ratunkowym. Jednoczęściowa owiewka jest wzmocniona łukiem, który pogarsza widoczność w do przodu, natomiast widoczność do tyłu ogranicza jej kształt i fotel katapultowany[34]. Samolot może korzystać z nieprzygotowanych polowych lądowisk w terenie[35].

Kadłub samolotu jest produkowany w czterech lokalizacjach: sekcja ogonowa przez BAE Systems w Samlesbury, Lancashire (Anglia), płatowiec centralny w zakładach Lockheed Martin Marietta (Georgia) (do 2011 produkowano je w Fort Worth)[36], producentem przedniego fragmentu centralnego z wlotami powietrza jest Northrop Grumman w Palmdale (Kalifornia)[37], a Lockheed Martin w Fort Worth (Teksas) produkuje sekcję kokpitu i skrzydła oraz odpowiada za montaż finalny[38]. Z kluczowych systemów pokładowych Northrop Grumman dostarcza radar AESA AN/APG-81 i opto-elektroniczy system samoobrony przed pociskami i obserwacji statków AN/AAQ-37 (EO-DAS), Lockheed Martin awionikę i system celowniczy (EOTS) AN/AAQ-40[39], a BAE pakiet walki elektronicznej AN/ASQ-239 (Barracuda).

F-35A[edytuj | edytuj kod]

F-35A w trakcie ceremonii inauguracji (2006)

Najmniejsza i najlżejsza wersja Lightninga przeznaczona dla USAF, gdzie ma zastąpić F-16 Fighting Falcon i A-10 Thunderbolt. Jedyna wersja wyposażona w zabudowane działko kalibru 25 mm, potężniejsze od użytkowanych do tej pory przez amerykańskie siły powietrzne od czasu wprowadzenia 20 mm działek Vulcan w samolotach F-4E Phantom. 25 lutego 2011 roku z lotniska Naval Air Station Fort Worth Joint Reserve Base wystartował pierwszy seryjny F-35A oznaczony jako AF-6 przeznaczony dla US Air Force[40]. Za sterami samolotu, który wystartował o 15:05 miejscowego czasu siedział pilot oblatywacz Lockheeda Bill Gigiotti, po godzinnym locie, o 16:06 samolot bezpiecznie wylądował. AF-6 był siedemnastym egzemplarzem wyprodukowanym od 2006 roku. Na samolocie wymalowane były oznaczenia 58 Eskadry Myśliwskiej (58th Fighter Squadron) z 33 Skrzydła (33d Fighter Wing) stacjonującego w Eglin Air Force Base[41].

Norwegia planuje wyposażyć swoje samoloty w nieprzewidziany w projekcie spadochron hamujący (do korzystania z oblodzonych pasów), opcją zainteresowana jest też Holandia[42]. Integracja i testy spadochronu jest planowana na 2017 rok, norweskie samoloty 7 serii LRIP będą w niego wyposażony, ale będą mogły z niego korzystać, gdy wprowadzone zostanie oprogramowanie Block 3F[43]. Kanada oprócz spadochronu jest zainteresowana wyposażeniem swoich F-35A (CF-35) w sondę do tankowania w locie, czyli instalację stosowaną na swoich CF-18, a dostępną tylko na F-35B/C.[44] Lockheed przewidując, że wielu potencjalnych odbiorców zagranicznych będzie zainteresowana F-35A z możliwością tankowania ich przewodem giętkim, pozostawił w kadłubie przestrzeń do integracji tej instalacji (dublującej używany w F-35A odbiornik paliwa zgodny z wymaganiami USAF)[45].

F-35B[edytuj | edytuj kod]

F-35B w trakcie testów na USS Wasp (2011)

Samolot krótkiego startu i pionowego lądowania STOVL, który ma zastąpić dotychczas używane Harriery stając się pierwszą seryjną maszyną naddźwiękową o zdolnościach STOVL. Piechota morska planuje zastąpienie zarówno Harrierów, jak i myśliwców F/A-18 Hornet maszyną podobną do F-35A, która kosztem systemów lotu pionowego będzie miała większe zbiorniki paliwa. Podobnie jak w Harrierach uzbrojenie strzeleckie będzie przenoszone w montowanym centralnie zasobniku podwieszanym. Jak do tej pory lot pionowy jest najbardziej niebezpieczną fazą lotu i opracowanie odpowiednich systemów bezpieczeństwa, oraz niezawodnych mechanizmów ma znaczący wpływ na prace rozwojowe nad maszyną.

Zamiast rozwiązań używanych w Harrierze polegających na zastosowaniu obrotowych dysz silnika głównego i dodatkowych dysz manewrowych w F-35B zastosowano nowatorską opatentowaną przez Lockheed Martin i rozwijaną przez Rolls-Royce technologię napędzanego wałem wentylatora. Rozwiązanie to polega na zamontowaniu w środkowej części kadłuba poziomo położonego dwuwirnikowego przeciwbieżnego wentylatora napędzanego poprzez sprzęgło i przekładnię z silnika głównego maszyny. Wentylator odpowiedzialny jest za ruch pionowy maszyny, natomiast odprowadzenie spalin z dyszy głównej, poprzez specjalne obejścia, do sterowanych dysz na skrzydłach i bokach kadłuba powoduje obracanie się samolotu. W rezultacie silnik F-35B napędza dwie turbiny, nośną i napędową, spełniające te same zadania, co duża turbina Harriera, ale umożliwiając również lot z prędkościami naddźwiękowymi. Obecność wentylatora skutkuje mniejszym o 30% zapasem paliwa, krótszymi o 35 cm komorami uzbrojenia, także owiewka kokpitu jest mniejsza w porównaniu do pozostałych wersji.

Zbudowano dwie maszyny prototypowe do testów w locie: X-35A, która później została przebudowana do wersji X-35B, oraz wyposażonej w większe skrzydła X-35C.

X-35B po raz pierwszy wystartował pionowo 24 czerwca 2001 roku. Za sterami maszyny siedział Simon Hargeaves, pilot testowy BEA Systems. Maszyna wzniosła się na wysokość 7,5 m i pozostała w zawisie przez około 35 sekund po czym również pionowo wylądowała[46].

F-35C[edytuj | edytuj kod]

F-35C CF-2

Wersja pokładowa F-35C ma być następcą wielozadaniowego F/A-18 Hornet wersji A, B, C i D, który zastąpił poddźwiękowe samoloty szturmowe dalekiego zasięgu A-6 Intruder i A-7 Corsair. Maszyna ma służyć na lotniskowcach równolegle z F/A-18E/F Super Hornet. F-35C ma o 45% większe od innych wersji składane skrzydła i większe stateczniki poziome dla lepszego sterowania przy niskich prędkościach. Maszyna wyposażona jest w aerofiniszer, wzmocnione podwozie i hak do lądowania na lotniskowcu. Większa rozpiętość skrzydeł ma też zapewnić mniejsze zużycia paliwa i dłuższy zasięg, dwa razy większy niż samolotu F-18C Hornet bez zbiorników dodatkowych i porównywalny z Super Hornetem.

Pierwszy seryjny F-35C CF-6 dla US Navy oblatano 15 lutego 2013[47].

F-35I[edytuj | edytuj kod]

Wersja F-35A dla Sił Powietrznych Izraela z izraelskim uzbrojeniem i dodatkowymi systemami. Pierwsza partia 19-20 sztuk przeznaczona do dostaw od 2016 ma różnić się od samolotów USAF jedynie zainstalowaniem izraelskiego systemu komunikacji i wymiany danych (C4I). Niejasną kwestią pozostaje dostęp do kodów źródłowych oprogramowania myśliwców, niezbędny do przeprowadzenia integracji lub modernizacji, o co zabiega też Turcja i Wielka Brytania[48]. Samoloty mają przenosić między innymi kierowane bomby serii Rafel Spike[49].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

uzbrojenie F-35
  • Uzbrojenie strzeleckie stanowi działko GAU-12/U kalibru 25 mm zamontowane wewnątrz kadłuba F-35A (z zapasem 180 sztuk amunicji) lub w zasobnikach podwieszanych na F-35B i F-35C (z zapasem 225 sztuk amunicji).
  • Uzbrojenie rakietowe stanowi do 6 pocisków AIM-120 AMRAAM, AIM-9X Sidewinder lub AIM-132 ASRAAM w wewnętrznych komorach amunicyjnych lub dwa pociski powietrze-powietrze i dwie bomby o masie po 910 kg w wersjach F-35A i F-35C, lub po 455 kg w wersji F-35B. Broń do niszczenia celów naziemnych mogą stanowić bomby JSOW lub GBU-39 SDB (po 4 w komorze bombowej), przeciwpancerne pociski rakietowe Brimstone, bomby kasetowe, albo przeciwradarowe pociski AGM-88 HARM. Prowadzone są również prace nad przystosowaniem europejskiego pocisku MBDA Meteor do przenoszenia w komorze uzbrojenia. Norweski Kongsberg opracowuje pocisk przeciwokrętowy oznaczony Joint Strike Missile (JSM), mieszczący się w komorach wewnętrznych F-35A/C.[50]
  • Za cenę utraty własności stealth można podwieszać uzbrojenie do czterech węzłów podskrzydłowych i dwóch na końcach płatów (dla AIM-9). Udźwig uzbrojenia wzrasta dzięki temu do 8165 kg, w tym nośność czterech podwieszeń w dwóch komorach wewnętrznych to 3629 kg.[51]

Uzbrojenie mieszczące się w komorach wewnętrznych (1Nie przenoszone przez F-35B):[52]

Bomby kierowane

Bomby kasetowe

Pocisk powietrze-ziemia

Pocisk powietrze-powietrze

Uzbrojenie na zewnętrznych węzłach podwieszenia:[52]

Bomby kierowane

Bomby niekierowane

Bomby kasetowe

Pocisk powietrze-ziemia

Broń energetyczna
Rozważa się możliwość zainstalowania broni energetycznej na pokładach samolotów F-35 Lightning, które nie posiadają wentylatora do pionowego lądowania. Przestrzeń zajmowana przez układy wentylatora to 2,8 m³, a nadmiar mocy silnika głównego pozbawionego dodatkowego obciążenia to ponad 20 MW mocy (27192 KM), która może być zamieniona na elektryczną[53][54]. Obecnie są prowadzone projekty nad laserami bojowymi opartymi o ośrodek czynny w postaci ciała stałego, oraz wysokoenergetycznymi generatorami wiązki mikrofal.

Parametry[edytuj | edytuj kod]

[55] F-35A CTOL F-35B STOVL F-35C CV
Długość: 15,67 m 15,61 m 15,67 m
Rozpiętość: 10,67 m 10,67 m 13,11 m
Powierzchnia skrzydeł 42,70 m² 42,70 m² 62,06 m²
Wysokość: 4,38 m 4,36 m 4,48 m
Wysokość ze statecznikiem: 6,86 m 6,65 m 8,02 m
Masa własna: 13 170 kg 14 588 kg 14 547 kg
Paliwo wewnętrzne: 8278 kg 6124 kg 8959 kg
Masa uzbrojenia: 8165 kg 6804 kg 8165 kg
Standardowe uzbrojenie wewnętrzne:
Maksymalna masa startowa: 31 751 kg 27 216 kg 31 751 kg
Prędkość (z wewnętrznym uzbrojeniem): 1,6 Ma 1,6 Ma 1,6 Ma
Pułap: 15 240 m 15 240 m 15 240 m
Promień działania (paliwo wewnętrzne): 1093 km 833 km 1100 km
Zasięg (paliwo wewnętrzne): 2222 km 1667 km 2593 km
Silnik: Pratt & Whitney F135-100

Pratt & Whitney F135-400

Ciąg:
  • z dopalaczem: 191,3 kN
  • bez dopalacza: 128,1 kN
  • z dopalaczem: 191,3 kN
  • bez dopalacza: 128,1 kN
  • wentylator w zawisie: 80 kN
  • dysze sterujące: 12 kN
  • z dopalaczem: 191,3 kN
  • bez dopalacza: 128,1 kN
Maksymalne przeciążenie: 9 g 7 g 7,5 g

Produkcja i testy[edytuj | edytuj kod]

2 czerwca 2009 roku, Departament Obrony podpisał z korporacją Lockheed Martin umowę na produkcję 17 samolotów, w tym 7 dla United States Air Force, 7 dla US Marine Corps, dwóch dla Wielkiej Brytanii oraz jednego dla Holandii. Kontrakt opiewa na produkcję początkową LRIP (Low Rate Initial Production), o wartości 2,1 mld dolarów[56]. Umowa jest trzecią umową LRIP związaną z F-35 – na podstawie dwóch pierwszych tego typu umów, Lockheed Martin zobowiązał się do produkcji 14 maszyn, z których pierwszą dostarczono USAF w maju 2011 roku[57]. Cena jednostkowa za F-35A (bez kosztu silnika F135 za ok. 10-13 mln) spadała wraz ze wzrostem produkcji od 221 mln $ za samolot z LRIP I, 128 mln $ w LRIP III, 111,6 mln $ w LRIP IV[58] i 107 mln $ w LRIP V[59], producent deklaruje docelową cenę na poziomie 65 mln. Uwzględniając wszystkie wersje i zawarte kontrakty (w tym silniki) realny koszt samolotu z 5 serii niskoseryjnej nadal przekraczał 200 mln USD.[60].

Program testów samolotów został przyspieszony w czerwcu 2010 roku. W wyniku tych testów, zażądano wprowadzenia 725 zmian konstrukcyjnych, z których do dziś (2012) zaimplementowano 148[61]. Zwykle, czas między identyfikacją potrzeby zmiany a wprowadzeniem jej do produkcji trwa około 18 do 24 miesięcy. Duży wpływ na potrzebę dokonywania zmian konstrukcyjnych miał fakt, iż decyzja o wejściu JSF do produkcji zapadła 3 do 4 lat wcześniej, niż miało to miejsce przy wcześniejszych konstrukcjach samolotów myśliwskich[61]. W aktualnym programie rozwojowym samolotu, przewiduje się że w czasie gdy założony program testów będzie znajdował się w połowie, na rożnych etapach produkcji znajdować się będzie już 200 samolotów[61]. W czerwcu 2013 w montowano 100. egzemplarz samolotu[62]. Strategia współbieżności produkcji przed ukończeniem testów została skrytykowana przez Departament Obrony za ryzyko dodatkowych kosztów dla samolotów seryjnych (chociaż bez pełnych zdolności operacyjnych jak walka)[63]. Zgodnie z zaleceniami wojska i koniecznością cięć budżetowych administracja rządowa zredukowała zakupy samolotów na lata 2013-2017 o 179 sztuk w stosunku do przyjętego wcześniej harmonogramu, oszczędzając 15 miliardów na samolotach, ale utrzymując w mocy plan pozyskania 2443 maszyn[64]. Prototyp F-35A AA-1, oblatany w 2006, wycofano w 2009 po wykonaniu 91 lotów w celu przeprowadzenia testów wytrzymałości samolotu na ostrzał na terenie China Lake[65].

F-35C tankują od KC-130.

12 marca 2008, podczas swojego 34 lotu, F-35A wykonał pierwsze w historii programu tankowanie w locie przez podajnik sztywny od samolotu cysterny KC-135[66]. Pierwsze tankowanie w warunkach operacyjnych i z operatorem przewodu tankującego w służbie USAF odbyło się w maju 2011, z wykorzystaniem KC-135R 916 skrzydła lotnictwa rezerwy i F-35A z Edwards[67]. F-35BF-2 z Pax River stał się pierwszym Lightningiem, który tankował metodą króciec i wąż giętki (dla marynarki i piechoty morskiej), 13 sierpnia 2009 pobierając paliwo od KC-130J z eskadry marynarki VX-20[68]. F-35B z eskadry 501 bazy Eglin zaliczyły pierwsze tankowanie samolotów seryjnych z KC-130J (VMGR-252 Marines) 2 października 2012.[69] 19 stycznia 2012 F-35AF-6 z bazy Edwards wykonał pierwszy lot nocny[70]. 22 marca 2012 F-35AF-4 jako pierwszy JSF tankował w nocy, pobierając paliwo od KC-135.[71] 21 kwietnia 2012 F-35A tankował w konfiguracji z sześcioma nieobciążonymi węzłami podwieszania, latająca cysterną był KC-10 Extender[72]. Dwa F-35C CF-1 i CF-2 jako pierwsze 18 stycznia 2013 przeprowadziły jednoczenie tankowanie korzystając z dwóch podskrzydłowych przewodów podających od KC-130.[73] 20 sierpnia 2013 F-35CF-1 po raz pierwszy pobierał paliwo od KC-135, Stratotanker stał się pierwszą platformą kompatybilną ze wszystkimi wersjami samolotu[74].

18 marca 2010 F-35BF-1 wykonał pierwsze pionowe lądowanie na terenie bazy NAS Patuxent River[75], pierwsze pionowe lądowanie na otwartym morzu, na pokładzie okrętu desantowego USS Wasp (LHD-1) F-35BF-2 zaliczył 3 października 2011. 18 stycznia 2013 wstrzymano loty wszystkich F-35B (25 samolotów), po tym jak 16 stycznia doszło do awarii systemu sterowania wektorem ciągu "fueldraulic" (wykorzystujący paliwo pod ciśnieniem)[76]. 12 lutego zniesiono zawieszenie lotów, w siedmiu egzemplarzach wykryto wadliwe przewody, które zostały wymienione[77]. 2 kwietnia 2013 F-35BF-4 wykonał w Patuxent pierwszą operację startu z krótkiego rozbiegu i pionowego lądowania w nocy[78]. 10 maja F-35B wykonał pierwszy pionowy start, wcześniej w ten sposób startował demonstrator X-35B w 2001 roku[79]. Do 3 sierpnia 2013 F-35B wykonały w sumie 500 pionowych lądowań[80]. 14 sierpnia 2013 F-35BF-1 i 5 po raz pierwszy lądowały i startowały w nocy z pokładu USS WASP.[81]

F-35CF-3 wykonał pierwszy start z użyciem katapulty parowej w ośrodku NAVAIR Lakehurst 27 lipca 2011[82], 18 listopada 2012 F-35C zaliczył pierwsze wystrzelenie z elektromagnetycznej katapulty EMALS przeznaczonej dla lotniskowców nowej generacji typu Gerald R. Ford[83].

8 sierpnia 2012 F-35BF-3 po raz pierwszy w historii programu wykonał oddzielenie uzbrojenia od samolotu w locie, zrzucając nad poligonem Patuxent River na Atlantyku przenoszoną w komorze wewnętrznej bezwładną 454 kg bombę GBU-32 JDAM[84]. 16 października 2012 F-35AF-1 jako pierwszy zrzucił 907 kg GBU-31 JDAM, 19 października zwolniono pocisk AIM-120 AMRAAM. F-35CF-2 przeprowadził testy ze zwalnianiem AIM-120, GBU-31 i GBU-12 w listopadzie 2012.[85] 23 października 2012 łączny nalot wszystkich F-35 osiągnął 5000 godzin[55]. 15 lutego 2013 oblatano pierwszy seryjny samolot dla marynarki (F-35CF-6)[47]. 22 lutego 2013 Pentagon uziemił całą flotę F-35 (51 samolotów), po tym jak 19 lutego w egzemplarzu F-35A z Edwards wykryto pęknięcie łopatki turbiny niskiego ciśnienia w silniku P&W F135.[86] 1 marca 2013 Pentagon zezwolił na wznowienie operacji lotniczych, za przyczynę pęknięć łopatek 3. stopnia w tylko jednym silniku uznano jego intensywną eksploatację w czasie testów[87]. 5 czerwca 2013 F-35AF-1 z Edwards AFB po raz pierwszy odpalił nad morskim poligonem U.S. Navy w Point Mugu napędzany rakietowo pocisk AIM-120.[88] 29 października 2013 F-35BF-17 rozpoczął testy kierowanego uzbrojenia, niszcząc czołg przy użyciu 227kg bomby GBU-12.[89] 30 października 2013 F-35AF-6 odpalił bojowy pocisk AIM-120, rakieta namierzyła cel i dokonał samozniszczenia jego zniszczeniem[90]. 13 stycznia 2014 F-35CF-1 wykonał lot z kompletem siedmiu podwieszeń, uzbrojony w dwa pociski AIM-9X, dwie bomby GBU-12 i zasobnik GUA-12/A.[91]

Od jesieni 2012 do maja 2013 przeprowadzono testy lotu z dużym kątem natarcia i przeciągnięcia, w tym celu na egzemplarzu AF-4 zamontowano awaryjny spadochron[92]. 9 maja 2013 do Eglin dostarczono pierwszy F-35A AF-25 w wersji Block 2A, którego oprogramowanie pozwala na korzystanie z sześciu kamer systemu EO-DAS, a interfejs dostarcza informacje meteorologiczne i pozwala na symulowanie walki powietrze-powietrze i zrzutu bomb.[93] Montaż pierwszego samolotu dla Włoch rozpoczęto w FACO w Cameri pod koniec lipca 2013 z dostarczonych z USA podzespołów, samolot oznaczony AL-1 ma być dostarczony do końca 2015 roku[94]. 13 czerwca 2014 wstrzymano loty wszystkich 97 dostarczonych samolotów do czasu ich przeglądu po tym jak 10 czerwca w jednym z egzemplarzy wykryto wyciek oleju z silnika[95].

3 listopada 2014 F-35CF-03 po raz pierwszy w toku programu wylądował na lotniskowcu US Navy, USS Nimitz (CVN-68). Samolot wraz z CF-05 prowadził w listopadzie testy haka, startu z użyciem katapulty i obsługi na pokładzie okrętu[96].

Prototypy Samoloty testowe Odbiorca Zamówiono Dostawy[97]
2000 2001 2006 2008 2009 2010 2011 2012 2011 2012[98] 2013[99] 2014[100]
X-35A* - 1 - 2 2 - Stany Zjednoczone USAF 47 F-35A 8 11 11 8
- X-35B* - 1 1 2 1 - Stany Zjednoczone USMC 44 F-35B - 16 13 2
X-35C - - - - 1 2 1 Stany Zjednoczone USN 22 F-35C - - 3 3
Wielka Brytania RAF/RN 4 F-35B - 2 1 -
Holandia KLu 2 F-35A - - 2 -
Włochy AMI 6 F-35A - - - -
Australia RAAF 2 F-35A - - - -
Turcja Türk HK 2 F-35A - - - -
Norwegia Luftforsvaret 16 F-35A - - - -
Japonia JASDF 4 F-35A - - - -
Izrael IAF 19 F-35A - - - -
Suma 163 8 29 30 13
* X-35A przebudowany i oblatany w 2001 jako X-35B.

Serie produkcyjne[edytuj | edytuj kod]

  • LRIP 1: 2 F-35A (dostawy w 2011)
  • LRIP 2: 6 F-35A, 6 F-35B (12 sztuk, dostawy 2011-2012)
  • LRIP 3: 8 F-35A (1 NLD), 9 F-35B (2 UK) (17 sztuk, zamówione w 2009, dostawy 2012-2013)[56]
  • LRIP 4: 11 F-35A (1 NLD), 17 F-35B (1 UK), 4 F-35C (32 sztuk, zamówione w 2010, dostawy 2012-2013)[58]
  • LRIP 5: 22 F-35A, 3 F-35B, 7 F-35C (32 sztuki, zamówione w 2012, dostawy 2013-2014)[59]
  • LRIP 6: 23 F-35A (3 ITA, 2 AUS), 6 F-35B, 7 F-35C (36 sztuk, zamówione w 2013, dostawy 2014-2015)[85][101]
  • LRIP 7: 24 F-35A (3 ITA, 2 TUR), 7 F-35B (1 UK), 4 F-35C (35 sztuk, zamówione w 2013, dostawy 2015-2016)[102][85][103]
  • LRIP 8: 31 F-35A (4 ITA, 4 JAP, 2 ISR, 2 NOR), 10 F-35B (4 UK), 4 F-35C (45 sztuk)[104][105]
  • LRIP 9: (57 sztuk)

Krytyka i kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

W ostatnim czasie samolot poddawany jest rosnącej krytyce ze względu na przedłużające się testy i brak zdolności operacyjnej już wyprodukowanych samolotów. W ciągu dekady koszty całego programu urosły o 70% z 233 do 395,7 mld USD.[32] Szacowany koszt godziny lotu wersji A (32 tys. USD) będzie o 20% wyższy niż F-16.[106] Koszt eksploatacji samolotów rozciągnięty na 55 lat ma kosztować USA 857 mld USD.[107] Jednym z krytyków jest Pierre Sprey, jeden z konstruktorów samolotu F-16 i A-10, które F-35A ma zastąpić. Uważa on, iż jak na samolot myśliwski F-35 ma zdecydowanie zbyt małe skrzydła, a przez to większe ich obciążenie co przy mniejszym stosunku ciągu do masy czyni go samolotem znacznie mniej zwrotnym niż myśliwce czwartej generacji. Do roli samolotu bezpośredniego wsparcia jaką spełnia A-10, F-35 ma mieć zbyt małe skrzydła, co daje małą zwrotność przy mniejszych prędkościach na niskiej wysokości, wymaganą dla unikania ognia przeciwnika[108]. Dodatkowo poważnym problemem samolotu jest ciągle rosnąca masa zmniejszająca zasięg, zwrotność i dodatkowo obciążająca silnik. F-35 z pełnym zapasem paliwa waży 35 ton podczas gdy dwusilnikowy F-15 40 ton. Sam silnik jest powodem poważnych problemów od 2007 roku z powodu poważnych usterek cała flota F-35 uziemiana była już 13 krotnie w większości z powodu problemów z napędem. W roku 2008 firma RAND Corporation we współpracy z wojskiem przeprowadziła symulacje konfliktu z Chinami przy użyciu przez siły zbrojne Stanów Zjednoczonych F-35. Analitycy John Stillion i Harold Scott w raporcie wynik podsumowali stwierdzeniem "nie potrafi skręcać, nie potrafi się wznosić, nie potrafi przyśpieszać". [109] W 2013 roku Pentagon zmniejszył po raz kolejny limit osiągów dla F-35 dopuszczalne przeciążenia przy zakręcie ustalonym z 5,3G do 4,5G dla wersji A z 5G do 4,5G dla wersji B oraz z 5,1 do 5G dla wersji C. Podobnie aby samolot był wstanie spełnić wymagania konieczne stało się wydłużenie czasów potrzebnych na przyśpieszenie samolotu od prędkości odpowiadającej liczbie macha 0,8 do 1,2 odpowiednio dla wersji A,B,C o 8s,16s i 43s. Zacytowani przez brytyjskie czasopismo Flight International piloci określili osiągi F-35 jako żenujące i porównywalne do F-5 i F-4. [110]

Obecni i potencjalni użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

 Australia
  • Royal Australian Air Force – Australia przystąpiła do fazy rozwojowej samolotu 11 czerwca 2002 (oficjalnie 31 października)[32]. Zakup pierwszej transzy 14 F-35A zatwierdzono w białej księdze z 2009 roku, w drugiej fazie będzie pozyskanych 58 maszyn, w sumie 72 sztuki dla trzech dywizjonach (dwa w RAAF Base WilliamtownNowa Południowa Walia, jeden w RAAF Base Tindal), operacyjne od 2020, możliwość zwiększenia floty do 100 sztuk w przyszłości będzie rozważana. W maju 2012 finansowanie ograniczono do dwóch samolotów w celów szkolenia personelu na terenie USA z terminem dostaw w 2014 roku[111]. RAAF kupiły w 2007, wbrew pierwotnym planom, 24 F/A-18F, ponieważ nie było możliwości zastąpienia F-111C (wycofane w 2010) przez JSF.[32] 23 kwietnia 2014 nowy australijski rząd zatwierdził zakup dalszych 58 sztuk, otwierając drogę do zamówienia łącznie 72 samolotów, zastąpią one F/A-18A/B Hornet, które mają być wycofane w 2022 roku, budżet zakupu ma wynieść 12,4 mld USD[112]. Montaż pierwszego F-35A dla RAAF oznaczonego AU-1 rozpoczęto w październiku 2013[113], samolot wyholowano z montowni w czerwcu 2014[114]. Pierwszy lot odbył się 29 września 2014[115], drugi egzemplarz AU-2 oblatano 1 października[116].
 Dania
  • Królewskie Duńskie Siły Powietrzne – w 2002 roku do programu Joint Strike Fighter dołączyła Dania. Pierwotnie zakładano, że około 2012 roku posiadane przez ten kraj samolotu F-16A/B MLU zaczną być zastępowane przez 48 F-35A. Dania nigdy nie podjęła decyzji o zakupie Lightningów II. Nadal partycypując w kosztach JSF, rozpoczęto konkurs na nowy samolot bojowy, w którym oprócz F-35A pojawił się Boeing F/A-18E/F Super Hornet, Saab Gripen NG oraz Typhoon oferowany przez Eurofighter GmbH. W 2007 roku Eurofighter, podobnie jak to uczynił w Norwegii, wycofał się z rywalizacji motywując swoją decyzje faworyzowaniem przez Danię amerykańskiej konstrukcji. Zmiana stanowiska Danii w sprawie nowego samolotu zaowocowała decyzją o powrocie[117]. W 2010 roku z powodu niepewności ekonomicznej zamrożono poszukiwania nowego samolotu, jednak w marcu 2013 czterech producentów ponownie zaproszono do składania ofert[118].
 Holandia
  • Królewskie Holenderskie Siły Powietrzne – Holandia dołączyła do programu Joint Strike Fighter w 2002 roku stając się uczestnikiem poziomu II. 19 grudnia 2009 roku holenderskie ministerstwo obrony poinformowało o wybraniu samolotu F-35A jako maszyny mającej zastąpić używane przez ten kraj wielozadaniowe F-16[119]. Holendrzy planowali zakup 85 myśliwców, chociaż liczba operacyjnych F-16 spadła do 68, przed podjęciem decyzji zamówiono 2 testowe F-35A.[120] Według audytu z 2012 roku zakup planowanej liczby maszyn był nierealny w ramach planowanych wydatków, wycofanie Holandii z programu byłoby nieopłacalne, a najbardziej racjonalnym rozwiązaniem dla budżetu byłby zakup 68 samolotów, chociaż do czasu dostaw liczba F-16 spadłaby do 42.[121] Pierwszy F-35A dla Holandii o numerze F-001 (oznaczenie producenta AN-1) opuścił linię montażową 1 kwietnia 2012, oblatano go 6 sierpnia 2012.[122] Drugi holderski F-35 AN-2 wytoczono z montowani 8 marca 2013.[123] Rządząca od listopada 2012 koalicja rozważała zamówienie od 52 do 68 samolotów, chociaż 4,5 mld euro zarezerwowane na ten cel wystarczałoby na 33-35 sztuk[124]. Pierwszy samolot przekazano formalnie 25 lipca 2013 w Fort Worth, chociaż do czasu podjęcia decyzji o kontynuowaniu zakupów pozostawał zmagazynowany w Eglin, służąc tylko do testów na ziemi[125]. 17 września 2013 poinformowano, że rząd podjął decyzję o zakupie 37 sztuk JSF. Liczba wynika z nieprzekraczania zarezerwowanego budżetu 4,5 mld euro (ok. 6 mld USD), roczne koszty eksploatacji wyniosą 270 mln euro. Dostawy zaplanowano na lata 2019-2023.[126] Pierwszym użytkownikiem samolotu będzie 322. eskadra z bazy Leeuwarden[127].
 Izrael
  • Siły Powietrzne Izraela – rozmowy w sprawie zakupu przez Izrael 25 sztuk samolotów F-35 z opcją na kolejne 50 rozpoczęły się w połowie 2008 roku[128]. 26 września 2008 roku amerykańska Agencja ds. Współpracy Wojskowej (Defense Security Cooperation Agency) zwróciła się z prośbą do Kongresu o wyrażenie zgody na sprzedaż Izraelowi 25 maszyn z opcją na kolejne 50 egzemplarzy[129]. Izrael od początku wymagał możliwości integracji z płatowcem własnych systemów uzbrojenia i awioniki oraz utworzenia w kraju bazy serwisowej samolotów na co początkowo amerykanie nie wyrażali zgody. Impas w rozmowach był przyczyną rozpoczęcia przez Izrael pod koniec kwietnia 2010 roku[130] starań nabycia kolejnych maszyn F-16 lub F-15 w tym najnowszej wersji F-15SE Silent Eagle[131]. Na przełomie czerwca i lipca 2010 roku amerykanie zgodzili się na integracje z płatowcem uzbrojenia lokalnej produkcji, a w sierpniu wydano zgodę na przekazanie Izraelowi dokumentacji technicznej niezbędnej do przeprowadzania samodzielnych napraw i remontów. 15 sierpnia 2010 roku izraelskie ministerstwo obrony wydał zgodę na zakup pierwszych 20 egzemplarzy samolotu F-35[132], a 16 września tego samego roku zakup zatwierdził parlament[133]. 7 października 2010 Lockheed poinformował o podpisaniu wstępnej umowy dotyczącej zakupu pierwszych dwudziestu maszyn[134]. W 2015 roku ma się rozpocząć szkolenie izraelskiego personelu, a pierwsze dostawy mają zostać zrealizowane w 2016 roku.
 Japonia
  • Japońskie Powietrzne Siły Samoobrony – starania o pozyskanie następcy swoich samolotów McDonnell Douglas F-4 Phantom II Japonia rozpoczęła w 2006 roku[135]. W tym celu zwróciła się do Dassault Aviation, Eurofightera i Boeinga o przedłożenie stosownej oferty. Dassault zaoferował samolot Dassault Rafale, Eurofighter Typhoona, a Boeing maszynę Boeing F/A-18E/F Super Hornet lub F-15. Lockheed nie uczestniczył w rywalizacji z powodu braku zgody na sprzedaż samolotów Lockheed F-22 Raptor i opóźnieniach w programie Joint Strike Fighter. W połowie 2009 roku Japonia oficjalnie ogłosiła rozpoczęcie programu F-X rezygnując jednocześnie z prób pozyskania F-22 z powodu definitywnej odmowy ich sprzedaży przez Stany Zjednoczone[136]. W zaistniałej sytuacji do rywalizacji stanęły Eurofighter GmbH z Eurofighter Typhoon, Boeing z samolotem Boeing F/A-18E/F Super Hornet oraz gotowy już do uczestnictwa w programie F-X Lockheed Martin z F-35. Pierwszy z konkursu odpadł Typhoon o czym 23 października 2010 roku poinformowało japońskie ministerstwo obrony[137]. 19 grudnia 2011 roku japońskie ministerstwo obrony ogłosiło, że zwycięzcą w programie F-X i dostawcą 42 maszyn została konstrukcja Lockheeda[138]. Pierwsze cztery egzemplarze mają zostać zakupione w roku fiskalnym 2012. Wybór F-35 wzbudził kontrowersje polegające na tym, iż Lockheed zaproponował japońskiemu przemysłowi udział w produkcji samolotu na poziomie 20%. W odróżnieniu od Boeinga oferującego 80% udział japońskich firm w produkcji Super Horneta i cenę o 3 mld USD niższą niż Lockheed. Koszt 42 F-35A to 8 mld USD, dostawy samolotów mają się rozpocząć w 2016 roku. Montaż finalny maszyn będzie odbywał się w Japonii. Zakłada się, że tempo produkcji wynosić będzie około dwa egzemplarze miesięcznie. Samoloty budowane będą z podzespołów dostarczonych od poszczególnych kooperantów. Wytwórnia odpowiedzialna będzie również za serwisowanie maszyn, ich naprawy i ewentualne dalsze modernizacje. Wśród wykonawców wymienia się Mitsubishi Heavy Industries. Wytwórnia Mitsubishi jest tym bardziej prawdopodobna, iż Lockheed współpracuje z nią przy produkcji samolotów Mitsubishi F-2[139]. W kręgu zainteresowań Japonii może być również F-35B, wersja skróconego startu i lądowania. Wiąże się to z planami budowy nowych okrętów śmigłowcowych. Japońska konstytucja zabrania posiadania klasycznych lotniskowców ale wielkość planowanych jednostek, umożliwia operowanie z ich pokładów samolotów typu F-35B[140].
 Kanada
  • Royal Canadian Air Force – 16 lipca 2010 Minister Obrony Peter MacKay podpisał w imieniu kanadyjskiego rządu list intencyjny ws. zakupu 65 F-35A. JSF został wybrany jako jedyny samolot, który spełnia wszystkie kanadyjskie wymagania (Statement of Requirements), chociaż tych nie ujawniono do końca 2012 roku. Także siły powietrzne rekomendowały w 2006 wybór F-35. Kanada jest partnerem programu rozwojowego JSF na poziomie III. Po raz pierwszy Kanada przystąpiła do programu w roli obserwatora w 1998 roku za czasów liberalnego rządu z wkładem 10 mln USD. W 2002 udział rozszerzono do udziału w fazie badawczo rozwojowej z wkładem 150 mln USD, aby umożliwić udział w programie kanadyjskich przedsiębiorstw. Od ogłoszenia zakupu w 2010 opozycyjna partia liberalna wzywała do przeprowadzenia transparentnego postępowania przetargowego dla wyboru następcy CF-18 Hornet. F-35 jest też krytykowany jako samolot nieadekwatny do przechwytywania na północy rosyjskich Tu-95 Bear, a w rzeczywistości będzie wykorzystywany jedynie jako ekspedycyjny bombowiec NATO. Flota CF-18 przeszła za ponad 2 mld USD modernizację Mid-life update, dzięki czemu samoloty będą mogły latać nawet po 2020 roku. Rząd zamierza zminimalizować koszty zakupu zamawiając samoloty, kiedy produkcja osiągnie wysoki pułap (200 sztuk rocznie po 2015)[141]. Według szacunków departamentu obrony z 2010 budżet zakupu 65 samolotów miał nie przekroczyć 9 mld CAD, a ich 20-letnia eksploatacja kosztować dalsze 16,5 mld CAD.[142]. W 2012 konserwatywny rząd Stephena Harpera zamroził proces zakupu samolotów, a kompetencje ws. zakupu samolotów przeniesiono z Ministerstwa Obrony do Ministerstwa Robót Publicznych. W ramach rewizji przedsięwzięcia rząd zleciał przeprowadzenie audytu kosztów zakupu przez zewnętrzną firmę KPMG. Według tego raportu całkowity koszt F-35 dla Kanady wyniesie przez 42 lata 44,8 mld CAD, w tym 565 mln na rozwój maszyny, 9 mld na zakup, 15,2 mld na utrzymanie floty i 20 mld kosztów operacyjnych. Do końca 2012 Kanada wydała na program JSF 280 mln $.[26]
 Turcja
  • Tureckie Siły Powietrzne – Turcja uczestniczy w programie budowy F-35 jako partner poziomu III od 2002 roku, co kosztuje budżet tego państwa około 200 mln USD rocznie. Turkish Aerospace Industries bierze udział w produkcji elementów samolotu, a w przyszłości zamówione maszyny mają być montowane w Turcji. 5 stycznia 2012 roku Turcja ogłosiła autoryzacje zakupu dwóch pierwszych maszyn. Za taką opcją opowiedział się komitet przemysłu obronnego Turcji, w którego skład wchodzą premier, minister obrony, szef sztabu generalnego i agencji zamówień wojskowych[143]. Samoloty mają w przyszłości zastąpić używane przez ten kraj samoloty F-4 i F-16. Tureckie siły powietrzne zainteresowane są wstępnie pozyskaniem 116 samolotów[144].
 Norwegia
  • Norweskie Siły Powietrzne – w konkursie na nową maszynę bojową uczestniczyło pierwotnie trzech oferentów, Eurofighter GmbH z Typhoonem, Gripen Internatiolnal z Gripenem NG i Lockheed Martin. W grudniu 2007 roku EADS w imieniu Eurofightera wycofała się z rywalizacji motywując swoją decyzje faworyzowaniem przez Norwegię amerykańskiej konstrukcji[145]. Tymczasem w styczniu 2008 roku to Lockheed wyraził zaniepokojenie z powodu faworyzowani jego zdaniem Gripena. 21 listopada 2008 roku Norwegia oficjalnie potwierdziła wybór samolotu F-35 jako maszyny mającej zastąpić używane przez ten kraj samoloty F-16[146]. W pokonanym polu pozostawiając szwedzkiego Gripena NG, który został odrzucony dzień wcześniej[147]. 7 kwietnia 2011 roku decyzja została zatwierdzona przez norweski rząd[148], a 17 czerwca 2011 roku parlament wyraził zgodę na zakup czterech maszyn[149] F-35A block III, które od 2016 mają służyć do szkolenia norweskich pilotów na terenie USA, a po 2018 r. mają rozpocząć się dostawy już do Norwegii maszyn w wersji block IV. W 2013 zatwierdzono zakup dalszych 12 sztuk.[150] Łącznie Norwegia chce kupić 46-52 F-35A.[151]
 Stany Zjednoczone

Pentagon ma otrzymać łącznie 2443 samoloty trzech wariantów, zakupy mają potrwać aż do 2037 roku[64]. F-35B Marines mają osiągnąć wstępną gotowość operacyjną do grudnia 2015, F-35A US Air Force do grudnia 2016, a F-35C US Navy do lutego 2019 roku[152].

  • United States Air Force od 2011 roku wykorzystują do treningu F-35A w konfiguracji produkcyjnej. Łącznie USAF planuje zakup 1763 maszyn tego typu. Pierwszy ośrodek odpowiedzialny za szkolenie personelu wszystkich rodzajów sił zbrojnych w bazie Eglin działa od 2011 i na koniec 2012 miał 24 samoloty. 1 sierpnia 2012 USAF wybrały bazę Luke Air Force Base, Arizona (56th Fighter Wing) na centrum szkolenia pilotów F-35A[153], baza obecnie szkoląca na F-16, otrzyma 144 samoloty dla sześciu eskadr[62]. Nellis AFB, która 19 marca 2013 przejęła pierwsze samoloty przeznaczone do testów operacyjnych ma otrzymać 36 sztuk[154]. Pierwszymi operacyjnymi bazami wyposażonymi w F-35A będą Hill AFB, Ogden, Utah (72 samoloty od 2015) i Burlington AFB, Vermont (18 samolotów od 2020)[155]. 10 marca 2014 do Luke AFB dotarł pierwszy F-35A AF-41 dla 56FW.[62]
  • United States Marine Corps zamierza kupić łącznie 80 F-35C (5 eskadr) oraz 340 F-35B. Wersje C ma stacjonować na lotniskowcach US Navy. Od stycznia 2012 roku samoloty F-35B posiada eskadra treningowa Marines VMFAT-501[160]. 16 listopada 2012 do U.S. Marines dostarczono pierwszy F-35 (BF-19) dla jednostki operacyjnej, przyjęty do służby na ceremonii przemianowania jej na VMFA-121 20 listopada, po której dostarczono dwa kolejne F-35B (BF-20 i BF-21)[161].
    • 33rd Fighter Wing (USAF)
      • VMFAT-501 – Eglin Air Force Base, Floryda (od 11 stycznia 2012)[162]
    • 3rd Marine Aircraft Wing
  • United States Navy zakupi 260 F-35C, które dołączą do floty obecnie produkowanych 556 Boeing F/A-18E/F Super Hornet. USN zwiększyła zamówienie na Hornety o 41 sztuk (z 515 F/A-18E/F), aby zbilansować opóźnienie dostaw JSF (USAF i USMC odrzuciły możliwość zakupów innych maszyn niż F-35, aby zachować wielkość zamówienia i nie zwiększać ceny jednostkowej)[163]. 22 czerwca 2013 w bazie Eglin wylądował pierwszy F-35CF-6 dla eskadry VFA-101[164]
 Wielka Brytania
  • Royal Air Force – RAF zamówiły 3 testowe i 1 treningowy F-35B. 18 marca 2009 roku brytyjski minister obrony John Hutton podpisał stosowne porozumienie podczas swojej wizyty w Stanach Zjednoczonych. Wielka Brytania stała się dzięki temu pierwszym krajem poza USA, który podjął decyzje o zakupie Lightningów II[166]. Brytyjski przegląd zbrojeń zdecydował początkowo o zamianie oryginalnie zamówionych pionowzlotów F-35B na katapultowane F-35C, w 2012 roku powrócono jednak do F-35B.[167] Opóźniono jednak wprowadzenie do służby samolotów i 2 lotniskowców typu Queen Elizabeth, dla których samoloty te są przeznaczone do około 2019 roku. Rewizja brytyjskich wydatków wojskowych nie precyzuje liczby zamawianych samolotów. Przed rozpoczęciem cięć Brytyjczycy planowali zakup 138 F-35B, które trafiłyby zarówno do RAF jak i do Royal Navy (lub jednostek pod wspólnym dowództwem). Według danych z lipca 2012 w pierwszej transzy, z myślą o lotnictwie morskim, zamówionych powinno być 48 samolotów, a los kolejnych sztuk ma być przesądzony dopiero w 2015 roku[168]. 13 kwietnia 2012 roku dokonano oblotu pierwszego samolotu F-35B (ZM135) przeznaczonego dla Wielkiej Brytanii. Za sterami maszyny siedział pilot doświadczalny Bill Gigliotti, a sam lot trwał 45 minut[169]. Pierwszy samolot odebrano 19 lipca 2012 na ceremonii w Fort Worth, 23 lipca maszynę dostarczono do bazy Eglin[19]. 23 października dołączył do niej ZM136[160]. 25 marca 2013 ogłoszono, że RAF Marham, Norfolk będzie główną bazą brytyjskich F-35B pod połączonym dowództwem RAF i Fleet Air Arm, a więc też macierzystą bazą samolotów bazujących na lotniskowcu, obecnie stacjonują tam Tornado GR4.[170] F-35 BK-3 (ZM137) dotarł do Eglin 25 czerwca 2013.[171]
 Włochy

Planowano zakup 131 sztuk, ale konieczność ograniczenia deficytu budżetowego wymusiła w 2012 redukcję tej liczby do 90 samolotów. W 2012 złożono pierwsze zamówienie na 3 sztuki[172].

  • Aeronautica Militare – siły powietrzne mają nabyć 60 F-35A i 15 F-35B, pierwotnie miały otrzymać 69 klasycznych F-35A dla zastąpienia Panavia Tornado i 40 F-35B, te ostatnie miały operować z krótkich pasów startowych i zastąpić szturmowe AMX.
  • Marina Militare – marynarka wojenna otrzyma 15 F-35B do operowania z lotniskowca Cavour dla zastąpienia AV-8B+ Harrier II, zamiast 22 jednostek planowanych oryginalnie.

Uwagi

  1. W nomenklaturze programu był to wybór konstrukcji, która będzie realizowane w fazie System Design and Development (SDD)

Przypisy

  1. Lockheed Martin Celebrates 100th F-35 Lightning II. 13 grudnia 2013.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Martin-Baker: A History of the Joint Strike Fighter Programme (ang.). 2011. [dostęp 2012-03-11].
  3. Samolot szturmowy nowej generacji, "Lotnictwo", nr 3 (1995), s. 1, ISSN 0867-6763
  4. 4,0 4,1 Geoffrey Buescher: JOINT STRIKE FIGHTER (ang.). 23 kwietnia 2001. [dostęp 2012-03-11].
  5. Jeremiah Gertler: F-35 Joint Strike Fighter (JSF) Program (ang.). 12 lutego 2012. [dostęp 2012-03-11].
  6. Grzegorz Hołdanowicz,Myśliwska wiosna AD 2002, "Raport", nr 6 (2002), s. 34, ISSN1429-270x
  7. Grzegorz Hołdanowicz, X-35 stanie się YF-35 Lockheed Martin, Northrop Grumman i BAE Systems – zwycięski zespół JSF, "Raport", nr 11 (2011), s. 28-30, ISSN 1429-270x
  8. Lockheed Martin zwycięzcą konkursu JSF, "Nowa Technika Wojskowa", nr 12 (2001), s. 4, ISSN 1230-1655
  9. Lightning II oficjalną nazwą F-35, "Nowa Technika Wojskowa", nr 8 (2006), s. 6, ISSN 1230-1655
  10. The Joint Strike Fighter Program (ang.). [dostęp 2012-03-11].
  11. Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński, Lockheed Martin F-35 otrzymuje oficjalną nazwę Lightning II, "Lotnictwo", nr 8 (2006), s. 4, ISSN 1732-5323
  12. "Joint Strike Fighter Acquisition: Observations on the Supplier Base." - s. 17. US Accounts Office. 8 luty 2006.
  13. Singapore Poised To Announce Purchase Of 12 F-35Bs.
  14. US16E – JSF, martin-baker.com
  15. jsf.org.uk
  16. Rolls-Royce, jsf.org.uk
  17. EDM Ltd, jsf.org.uk
  18. Cobham, jsf.org.uk
  19. 19,0 19,1 UK TAKES DELIVERY OF FIRST F-35 LIGHTNING II JET, baesystems.com (ang.) Dostęp: 2012-12-14.
  20. JSF (Joint Strike Fighter) High Energy LRFD (Laser Range Finder Designator)
  21. F-35 Italy/Industrial Participation, lockheedmartin.com
  22. THE ITALIAN F-35 FACO: A KEY ASSET IN THE GLOBAL F-35 SUPPORT SYSTEM.
  23. Italy opens F-35 assembly line, as political opposition grows. flightglobal, 18 lipca 2013.
  24. Fokker signs MoA for Landing Gear Drag Braces JSF, fokker.com
  25. Magellan Aerospace Completes First F-35A Horizontal Tail Assembly, December 13th, 2012, f-35.ca (ang.) Dostęp: 2012-12-18
  26. 26,0 26,1 Feds hit 'reset' on F-35 program. (ang.). globalwinnipeg.com, 2012-12-12. [dostęp 2012-12-14].
  27. IAI to build wings for Lockheed's F-35, flightglobal.com
  28. vsi-hmcs.com
  29. Elbit helmet deal worth USD 71.4 million. 3 lipca 2006
  30. Israel Delivers First Components for the F-35. 11 czerwca 2013.
  31. F-35 Joint Strike Fighter (JSF) Lightning II - International Partners, globalsecurity.org
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 REACH FOR THE SKY. Four Corners – ABC, 18 lutego 2013.
  33. Ile zostanie wyprodukowanych F-35? altair, 7 października 2009.
  34. F-35A Ready For Training Operational Utility Evaluation. 13 lutego 2013
  35. Airforce Technology: Obama's Strategy Dictates Aircraft Choices. (ang.)
  36. Lockheed Martin Delivers First F-35 Center Wing Produced In Marietta. lockheedmartin, 14 września 2011.
  37. Northrop completes centre fuselage for Dutch F-35. flightglobal, 1 lipca 2011.
  38. Lockheed Martin starts F-35 forward-fuselage assembly.
  39. F-35 Lightning II Electro-optical Targeting System (AN/AAQ-40).
  40. Pierwszy seryjny F-35 Lightning II oblatany, "Lotnictwo", nr 4 (2011), s. 16, ISSN 1732-5323
  41. Seryjny F-35A, "Raport", nr 3 (2011), s. 76, ISSN 1429-270x
  42. Norway Funds F-35 Drag Chute for Canada and the Netherlands.
  43. Spadochron hamujący dla norweskich F-35. altair, 25 sierpnia 2014.
  44. Arriving at Canada’s Costs for the F-35A Conventional Takeoff and Landing Variant Joint Strike Fighter.
  45. Lockheed’s comprehensive Q&A on the F-35.
  46. JSF-y lądują i startują pionowo, "Nowa Technika Wojskowa", nr 8 (2001), s. 5, ISSN 1230-1655
  47. 47,0 47,1 First production US Navy F-35C flies. flightglobal, 15 lutego 2013.
  48. Israeli Plans to Buy F-35s Moving Forward. defenseindustrydaily
  49. Israeli F-35s to use Spice bomb kits. flightglobal,13 marca 2013.
  50. Norway pushes for further assurances over JSM integration on F-35, flightglobal.com
  51. F-35B odpala AMRAAM. altair.com.pl, 29 marca 2013.
  52. 52,0 52,1 F-35 JSF Weapon Carriage Capacity, aerospaceweb.org
  53. Fulghum, David A. "Lasers Being Developed for F-35 and AC-130." Aviation Week and Space Technology, (8 lipca 2002). Lasers. Data dostępu: 8 lutego 2006. (ang.)
  54. Morris, Jefferson. "Keeping Cool A Big Challenge For JSF Laser, Lockheed Martin Says." Aerospace Daily, 26 września 2002. JSF Laser. Data dostępu: 3 czerwca 2007. (ang.)
  55. 55,0 55,1 F-35 Lightning II Program Status and Fast Facts November 11, 2012
  56. 56,0 56,1 LRIP Lot III F-35 Lightning II, U.S. Department of Defense, June 02, 2009.
  57. Maciej Hypś: Pierwszy F-35 dostarczony USAF!. Konflikty.pl. [dostęp 2011-05-11].
  58. 58,0 58,1 F-35 LRIP-4 Costs Detailed.
  59. 59,0 59,1 Pentagon, Lockheed finalize contract for fifth lot of F-35 fighters.
  60. ANALYSIS: F-35 LRIP 5 Contracts: Unit Cost Tops $200M for First Time. defense-aerospace, 13 marca 2012.
  61. 61,0 61,1 61,2 David G. Ahern, Stephen P. Welby: F-35 Joint Stricke Fighter Concurrency Quick Look Review (ang.). Departament Obrony, 29 listopada 2011. [dostęp 2012-10-29].
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 100th Jet In Final Production; First F-35 Bound For Luke. lockheedmartin, 25 czerwca 2013.
  63. F-35 concurrency report. flightglobal, 13 grudnia 2011.
  64. 64,0 64,1 F-35 by the numbers. dodbuzz.com, 15 czerwca 2012.
  65. Aircraft Survivability Journal Spring 2012, str. 13
  66. Lockheed Martin F-35 Succeeds in First Aerial Refueling Test. lockheedmartin.com, 13 marca 2008.
  67. Reserve tanker crew first operational crew to refuel F-35. af.mil, 5 maja 2011.
  68. F-35 successful in first probe-and-drogue aerial refueling. f-16.net, 15 sierpnia 2009.
  69. Eglin F-35B conduct first aerial refueling. flightglobal.com, 4 października 2012
  70. F-35A Executes First Night Flight. f-35.ca, 25 stycznia 2012.
  71. Lockheed Martin F-35A Completes First Night Refueling Mission. lockheedmartin.com, 26 marca 2012.
  72. F-35A Completes First In-Flight Refueling Mission With External Weapons. lockheedmartin.com, 24 kwietnia 2012.
  73. F-35C Completes First In-Flight Dual Refueling. lockheedmartin.com, 22 stycznia 2013.
  74. F-35C Completes First In-Flight Refuel with USAF KC-135. f35.com, August 23, 2013.
  75. [Lockheed Martin F-35 Joint Strike Fighter Succeeds In First Vertical Landing.] lockheedmartin.com, 18 marca 2010.
  76. Zawieszone loty F-35B. Altair, 19 stycznia 2013.
  77. F-35B returns to flight. flightglobal, 13 lutego 2013.
  78. F-35B conducts first night time vertical landing. 5 kwietnia 2013
  79. F-35B performs first vertical take-off. flightglobal, 13 maja 20213.
  80. F-35B Completes 500th Vertical Landing. lockheedmartin, 6 sierpnia 2013.
  81. F-35B Accomplishes First Night Vertical Landing Aboard USS Wasp. lockheedmartin, 20 sierpnia 2013.
  82. Catapult launches F-35C for the first time. navy.mil, 27 lipca 2011.
  83. The future is here: EMALS launches F-35. dodbuzz.com, 28 listopada 2011
  84. F-35 Completes First Airborne Weapons Separation. navy.mil, 9 sierpnia 2012.
  85. 85,0 85,1 85,2 F-35 Lightning II Program Status and Fast Facts December 11, 2012
  86. U.S. Grounds Entire F-35 Fleet Over Engine Issues. defensenews, 22 lutego 2013.
  87. F-35s cleared to resume flight operations. flightglobal, 1 marca 2013.
  88. F-35A completes 1st in-flight missile launch. af.mil, 6 czerwca 2013.
  89. F-35B niszczy czołg. altair, 31 października 2013.
  90. F-35 completes first live fire missile test. f-16.net, 31 października 2013.
  91. F-35C z pełnym uzbrojeniem. altair, 23 stycznia 2014.
  92. F-35A Successfully Completes High Angle Of Attack Testing. lockheed martin, 16 maja 2013.
  93. Pierwszy F-35A Block 2A w Eglin. altair, 9 maja 2013.
  94. Italy Begins F-35 Assembly; Dutch Store Their First Two Jets. ainonline.com, JULY 26, 2013.
  95. Pentagon uziemił czasowo F-35.
  96. F-35C ląduje na lotniskowcu altair, 4 listopada 2014.
  97. F-35 Production, targetlock.org.uk
  98. Lockheed Martin Highlights F-35 Program Achievements for 2012. lockheedmartin.com, 11 stycznia 2013.
  99. [1]
  100. F-35 Lightning II Program Status and Fast Facts. f35.com, 5 czerwca 2014.
  101. LRIP Lot 6 F-35 Lightning II, U.S. Department of Defense, December 28, 2012.
  102. Advance acquisition for the delivery of 35 LRIP Lot VII F-35 Lightning II, U.S. Department of Defense, June 15, 2012.
  103. LRIP 6 & 7 Contract Agreements f35.com, 23 września 2013.
  104. Advance acquisition for the delivery of 35 LRIP Lot VIII F-35 Lightning II, U.S. Department of Defense, February 28, 2013.
  105. Lockheed receives long-lead funding for first Israeli F-35s. flightglobal.com, 3 maja 2013.
  106. 32 tys. USD za godzinę lotu F-35. altair, 31 maja 2013.
  107. F-35 tańszy niż zakładano? altair, 22 sierpnia 2013.
  108. Wywiad z Pierre'em Spreyem. youtube.com, 11 września 2010 (ang.)
  109. [2] Reuters, 14 czerwca 2014.
  110. [3] Flightglobal, 30 stycznia 2013.
  111. Joint Strike Fighter Aircraft AIR 6000 Phase 2A/B. (ang.)
  112. RAAF confirms plans to acquire additional F-35 joint strike fighters.
  113. First F-35 For Australia Takes Shape In Fort Worth.
  114. RAAF F-35A AU-1 revealed. f35.com, 11 czerwca 2014.
  115. Australia’s First F-35A Takes to the Skies. f35.com, 30 września 2014.
  116. Drugi australijski F-35A oblatany. altair, 5 października 2014.
  117. Eurofighter w duńskim przetargu, "Raport", nr 5 (2011), s. 83, ISSN 1429-270x
  118. Denmark Relaunches Fighter Jet Competition. defensenews, 14 marca 2013.
  119. Holandia wybiera F-35A, "Lotnictwo", nr 2 (2009), s. 9, ISSN 1732-5323
  120. Dutch to buy fewer F-35 jets than planned – minister (ang.). uk.reuters.com, 2012-04-15. [dostęp 2012-06-25].
  121. JSFNieuws.nl
  122. First Dutch F-35 flies around Fort Worth, flightglobal.com
  123. Second RNLAF F-35 rolled out. flightglobal, 8 marca 2013.
  124. Dutch F-35 Orders Likely Scaled Back: Reuters. aviationweek, 22 marca 2013.
  125. Dutch accept first F-35 test aircraft. flightglobal, 26 lipca 2013.
  126. Tylko 37 F-35A dla Holandii. altair, 17 września 2013.
  127. Holenderskie plany względem F-35. altair, 4 stycznia 2014.
  128. Nowości programu F-35 Lightning II, "Lotnictwo", nr 4 (2009), s. 7, ISSN 1732-5323
  129. Izrael chce kupić F-35, "Lotnictwo", nr 11 (2008), s. 5, ISSN 1732-5323
  130. Izrael chce zakupić kolejne F-15I lub F-16I, "Lotnictwo", nr 6 (2010), s. 4, ISSN 1732-5323
  131. Izrael chce kupić kolejne F-15I lub F-16I, "Nowa Technika Wojskowa", nr 6 (2010), s. 8, ISSN 1230-1655
  132. Łukasz Pacholski, Izrael mówi "tak", "Nowa Technika Wojskowa", nr 6 (2009), s. 178-179, ISSN 1230-1655
  133. Rząd Izraela zatwierdził zakup F-35A Lightning II, "Nowa Technika Wojskowa", nr 10 (2010), s. 8, ISSN 1230-1655
  134. Izrael zaaprobował zakup F-35A Lightning II, "Lotnictwo", nr 11 (2010), s. 9, ISSN 1732-5323
  135. Japoński udział w programie JSF F-35, "Lotnictwo", nr 1 (2007), s. 5, ISSN 1732-5323
  136. Amerykańska oferta dla Japonii, "Lotnictwo", nr 9 (2009), s. 14, ISSN 1732-5323
  137. Japonia eliminuje Typhoona, "Lotnictwo", nr 12 (2011), s. 9, ISSN 1732-5323
  138. Kraj Kwitnącej Wiśni wybrał F-35 Lightning II, "Nowa Technika Wojskowa", nr 1 (2012), s. 6, ISSN 1230-1655
  139. Kolejny kontrakt dla Lockheeda Martina na komponenty do F-2, "Lotnictwo", nr 5 (2006), s. 6, ISSN 1732-5323
  140. Japoński lotniskowiec?, "Raport", nr 7 (2010), s. 66, ISSN 1429-270x
  141. F-35: The Politics of Procurement (ang.). cpac.ca, 2011-04-20. [dostęp 2012-06-16].
  142. F-35 Timeline: Canada's biggest air defence purchase ever (ang.). cbc.ca, 2012-09-28. [dostęp 2012-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-02)].
  143. Bartosz Głowacki, Koniec 2011 dla Amerykanów, "Raport", nr 1 (2012), s. 46, ISSN 1429-270x
  144. Japonia i Turcja decydują się na F-35 Lightning II, "Lotnictwo", nr 2 (2012), s. 6, ISSN 1732-5323
  145. Norewgia szuka następcy F-16A/B MLU, "Lotnictwo", nr 3 (2008), s. 4, ISSN 1732-5323
  146. Norwegia wybiera Joint Stike Fighter F-35 Lightningg II, "Lotnictwo", nr 12 (2008), s. 6, ISSN 1732-5323
  147. Naddźwiękowy lot F-35, "Nowa Technika Wojskowa", nr 12 (2008), s. 6, ISSN 1230-1655
  148. Norwegia kupuje pierwsze F-35A Lightning II, "Lotnictwo", nr 5 (2011), s. 9, ISSN 1732-5323
  149. Norweskie "tak" dla F-35 Lightning II, "Lotnictwo", nr 8 (2011), s. 14, ISSN 1732-5323
  150. [4] altair, 13 grudnia 2013.
  151. The New Norwegian Long-term Defence Plan – Summary, regjeringen.no
  152. F-35 w linii w grudniu 2015?. altair , 1 czerwca 2013.
  153. Luke AFB selected for F-35A pilot training. luke.af.mil, 1 sierpnia 2012.
  154. Nellis accepts delivery of F-35 with ceremony. f-35.ca, 21 marca 2013.
  155. F-35A będą stacjonować w Utah i Vermont. altair, 4 grudnia 2013.
  156. First F-35 arrives at Eglin, af.mil
  157. USAF testers prepare for F-35 operational evaluation. flightglobal, 11 marca 2013.
  158. What the Lubbock Emergency landing of a F-35 shows.
  159. Nellis AMU receives Lightning IIs. f-16.net, 8 marca 2013.
  160. 160,0 160,1 U.K. F-35 fleet increases capability at Eglin AFB (ang.). af.mil, 2012-10-26. [dostęp 2012-11-19].
  161. 161,0 161,1 First Operational F-35 Squadron honored in historic ceremony.
  162. Marine F-35Bs delivered to Eglin, Warlords , eglin.af.mil
  163. Navy FY12 Budget Overview.(ang.)
  164. First Lockheed Martin F-35C Reports to the Navy. f-35.ca, 24 czerwca 2013.
  165. Pierwsza eskadra F-35C. altair, 4 października 2013.
  166. Wielka Brytania kupuje pierwsze F-35B, "Lotnictwo", nr 5 (2009), s. 10, ISSN 1732-5323
  167. Britain forced into F-35 fighter jet U-turn (ang.). defenceweb.co.za, 2012-05-11. [dostęp 2012-06-09].
  168. UK slashes F-35B numbers but might look to split buy with F-35As.
  169. Oblot brytyjskiego F-35, "Skrzydlata Polska", nr 5 (2012), s. 18, ISSN 0137-866x
  170. RAF Marham to be the base for the next generation of fast jet strike aircraft. edp24.co.uk, 25 marca 2013.
  171. Third F-35 for the UK Arrives at Eglin Air Force Base. lockheedmartin, 26 czerwca 2013.
  172. Italy buys its first three F-35s. February 8, 2012, theaviationist.com (ang.) Dostęp: 2012-12-14.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]