Lubrza (województwo lubuskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy wsi w województwie lubuskim. Zobacz też: inne znaczenia.
Lubrza
Herb
Herb Lubrzy
Rynek, widok latem
Rynek, widok latem
Państwo  Polska
Województwo lubuskie
Powiat świebodziński
Gmina Lubrza
Liczba ludności (2012) 1049
Strefa numeracyjna (+48) 68
Kod pocztowy 66-218
Tablice rejestracyjne FSW
SIMC 0910914
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Lubrza
Lubrza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lubrza
Lubrza
Ziemia 52°18′20″N 15°26′34″E/52,305556 15,442778
Strona internetowa miejscowości

Lubrza (niem. Liebenau) – wieś w zachodniej Polsce, położona w województwie lubuskim, w powiecie świebodzińskim. Siedziba gminy Lubrza. Według danych z 31 grudnia 2012 roku, wieś miała 1049 mieszkańców[1]. Dodatkowo do sołectwa w Lubrzy należą dwa przysiółki Romanówek z 43 mieszkańcami, oraz Chałupczyn z 11 mieszkańcami[2].

Miejscowość o charakterze turystycznym[3]. Położona nad jeziorami Goszcza, Lubie oraz Lubrza, w pobliżu licznych obiektów południowego odcinka MRU, zwanego umownie Pętlą Boryszyńską. Przez wieś przepływa rzeka Rakownik[4][5].

Pierwsza wzmianka o Lubrzy pochodzi z 1249 roku. Miejscowość posiadała prawa miejskie od 1319 do XVII wieku oraz 1857-1945[6].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Lubrza położona jest wśród wzgórz morenowych o wysokości dochodzącej do 130 m n.p.m.[7][8], na Pojezierzu Lubuskim, dokładniej na Pojezierzu Łagowskim, w dorzeczu Obry, nad trzema jeziorami: Goszcza (48 ha, głęb. 20,2 m), Lubie (28,4 ha, głęb. do 35 m) oraz Lubrza. Krajobraz okolic wsi został ukształtowany w plejstocenie przez zlodowacenie środkowopolskie i bałtyckie[9].

Geograficznie w zachodniej Polsce, administracyjnie w województwie lubuskim, historycznie na północnych krańcach Dolnego Śląska, dokładniej na ziemi świebodzińskiej, w pobliżu granicy z Wielkopolską[10][11]. Miejscowość leży 52 km na północ od Zielonej Góry, 62 km na południe od Gorzowa Wielkopolskiego, najbliższym miastem jest Świebodzin, położony 9 kilometrów na południe od Lubrzy[potrzebne źródło].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Lubrza położona jest w zasięgu śląsko-wielkopolskiego regionu klimatycznego. Klimat z przewagą, wpływów oceanicznych, mniejsze od przeciętnych amplitudy temperatur. Sumy opadów wahają się pomiędzy 550 mm a 600 mm rocznie. Wartości te są nieco wyższe od średniej w województwie lubuskim, co jest spowodowane położeniem wśród wzniesień morenowych[12]. Wiatry wieją głównie z kierunków zachodnich i północno-zachodnich[13]. Wiosna i lato wczesne, długie i ciepłe. Zima łagodna i krótka[14].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Dwa kilometry na południe od Lubrzy znajduje się rezerwat przyrody Pniewski Ług, gdzie spotkać można chronione gatunki roślin w tym: rosiczkę okrągłolistną, bagnice torfową oraz przygiełkę białą[15]. W pobliżu rezerwatu położony jest pomnik przyrody Krzeczkowskie Bagno, który został utworzony w celu ochrony źródlisk z śródleśnym torfowiskiem wysokim[16]. Okolice miejscowości porośnięte są lasami sosnowymi[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Urząd gminy w Lubrzy
Mapa Lubrzy i najbliższych okolic z 1936 roku

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Lubrza po raz pierwszy pojawia się w źródłach historycznych w 1249 roku, z tego roku zachowały się dwa uznane za autentyczne dokumenty, które dotyczą nadań w Lubrzy, dla klasztoru cystersów w Paradyżu[17]. Wiadomo, iż w XIII wieku, Lubrza była typowa osadą rycerską z ośrodkiem grodowym, rozwijającym się obok dóbr klasztoru cystersów w Paradyżu. W XIII i XIV wieku nastąpił dynamiczny rozwój miejscowości wiążący się z jej położeniem, na szlaku handlowym ze Świebodzina do Gorzowa, takie położenie zapewniało, również połączenie z Frankfurtem oraz Poznaniem. Cystersi zarządzając wsią, stawiali głównie na uprawę roli oraz hodowlę, stosując przy tym trójpolówkę, nawożenie, oraz meliorację. W 1312 roku, Lubrza była już centrum administracyjnym jednego z dystryktów księstwa głogowskiego, będąc siedzibą jego zarządcy, czyli ówczesnego landwójta[18]. Dopiero przechodząc całkowicie na własność klasztoru cysterskiego w Paradyzu w 1322 roku, Lubrza straciła znaczenie polityczno-administracyjne, na rzecz rozwijającego się prężniej świeckiego Świebodzina[18].

Czasy nowożytne[edytuj | edytuj kod]

W XVI wieku prowadzono tu produkcję własnego piwa oraz sukna. Od 1613 roku przysługiwał dla miasta przywilej organizowania 3 jarmarków w roku, a w 1616 roku miejscowy cech szewców otrzymał nowy wilkierz[18]. Pozostałe cechy rzemieślnicze, z czasem traciły znaczenie i zostały podporządkowane cechom świebodzińskim. Mimo to nawet w XVII wieku istniały w Lubrzy mocne rzemieślnicze cechy: szewski, kowalski, kołodziejów i krawców. Lubrza w tym czasie otrzymała status małego ośrodka miejskiego[19]. Miejscowość rozwijała się mimo trudności wojny trzydziestoletniej. W 1762 miał miejsce duży pożar, którego pozytywnym skutkiem była odbudowa miejscowości nadająca jej bardziej miejski charakter. XVIII wiek to także stopniowe zmniejszanie się roli handlu na rzecz rzemieślnictwa, w konsekwencji czego część rynku została przeznaczona pod zabudowę mieszkalną[20]. Część domów była już wówczas murowana, poza tym w Lubrzy funkcjonowały dwie szkoły wyznaniowe, dwa młyny, oraz folwark zakonny[18]. Lubrza w XVIII wieku posiadała zwarte założenie z małym rynkiem pośrodku. Własność klasztoru paradyskiego utrzymała się do 1810 roku, kiedy to na mocy rozporządzeń królewskich zsekularyzowano dobra klasztorów w Prusach. Dzięki temu pełnię praw uzyskał samorząd lokalny z burmistrzem na czele. Ta zmiana pobudziła miejscowość do dalszego rozwoju. W 1824 roku podczas drążenia studni, przypadkowo odnaleziono, pokłady węgla brunatnego. Późniejsze wydobycie tego surowca w okolicy Lubrzy spowodowało rozwój gospodarczy oraz związany z nim przyrost liczby ludności[21]. W 1910 roku miasto zamieszkiwało 1148 osób, z czego 701 było wyznania ewangelickiego, 446 było katolikami, a jedna osoba była wyznania mojżeszowego[22].

Historia najnowsza[edytuj | edytuj kod]

W 1933 roku miasto liczyło około 1250 obywateli[18]. Liczba ta obniżyła się do 1170 mieszkańców w 1939 roku, na skutek migracji rdzennych mieszkańców za zachód Niemiec, tzw. Ostflucht[23]. W 1940 roku w Lubrzy utworzono dwa obozy pracy, Liebenau I i Liebenau II, w których wykorzystywano żydowskich więźniów, do budowy pobliskiej autostrady[24]. W styczniu 1945 roku pod Lubrzą miało miejsce ostateczne przełamanie umocnień Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego[25], skutkiem czego zabudowa miejscowości została zniszczona w około 40%, co było najwyższym wskaźnikiem, obok Sulechowa, na terenie przedwojennego powiatu świebodzińskiego[26][27] (m.in. kościół katolicki z 1776 roku, należąca do niego plebania, hotele, część zabudowy mieszkalnej w tym drewniana willa przeniesiona z rynku świebodzińskiego pochodząca z XVII w.)[28][29]. Lubrza zajęta przez armię radziecką, przeszła pod administrację polską, jednak w konsekwencji zniszczeń wojennych, straciła prawa miejskie[30]. W okresie PRL w latach 60. wsi przywrócono funkcje turystyczne, wiązało się to z budową ośrodków turystycznych z 250 miejscami noclegowymi, poza tym urządzono wówczas kąpielisko nad jeziorem Goszcza oraz przystań wodną[31]. W latach 70. aż do początku lat 90. ważny ośrodek turystyczny (cztery duże obiekty wypoczynkowe, m.in. ośrodek wczasowy Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz Wielkopolskiej Fabryki Maszyn Elektrycznych w Poznaniu "Wiefamel")[32][33][34]. W latach 80 w literaturze turystycznej Lubrza była określana mianem jednej z najlepiej zorganizowanych wsi letniskowych w kraju, docelowo państwo planowało urządzić w jej okolicach 8–10 tysięcy miejsc wypoczynkowych. Plany miały zostać zrealizowane po 1990 roku, jednak już w połowie lat 80-tych zaprzestano realizowania nowych inwestycji w infrastrukturę turystyczną[35]. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa zielonogórskiego. Od 1999 roku wieś należy do województwa lubuskiego[potrzebne źródło].

Ulica Świebodzińska, widok na południe
Odrestaurowany bunkier na północnym krańcu wsi

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisany jest[36]:

We wsi znajduje się poza tym:

  • cmentarz katolicki z końca XIX wieku – przy ulicy Świebodzińskiej i 3 Maja, nieczynny. Po II wojnie światowej większość starych nagrobków została zdewastowana i w konsekwencji usunięta przez władze komunistyczne by umożliwić pochówek dla nowo przybyłej polskiej społeczności. Obecnie na jego terenie pozostało zaledwie kilka przedwojennych niemieckich nagrobków. Jeszcze w latach 60. na terenie cmentarza znajdowała się dobrze zachowana ruina uszkodzonego w czasie wojny barokowego kościoła katolickiego zbudowanego w 1776 roku[38][37]. Oficjalnie została ona usunięta z powodu zagrożenia katastrofą budowlaną, choć według świadków tego wydarzenia kościół pozostawał w stanie umożliwiającym jego odrestaurowanie[39]. Dziś po świątyni pozostały jedynie fundamenty przykryte warstwą ziemi, a na jej miejscu miejscowi duchowni urządzili ołtarz polowy. Cmentarz w całości otoczony jest przedwojennym ceglanym murem cmentarnym[potrzebne źródło].
  • młyn miejski – budynek sięgający tradycją czasów średniowiecznych, obecnie dostosowany do potrzeb studia nagraniowego, jednak podczas remontu z zewnątrz zostały zachowane detale świadczące o jego przeszłości[40][37].
  • średniowieczne grodzisko[41], z reliktami wieży rycerskiej – znajduje się za zabudowaniami przy ulicy Zamkowej. Obecnie nie wyeksponowane, porośnięte drzewami[potrzebne źródło].
  • pomnik z PT-76 – w centralnym miejscu placu Wdzięczności. Na betonowym cokole do lat 90. stało działo samobieżne SU-76, które ze względu na powstanie w czasie drugiej wojny światowej zostało podarowane przez władze gminy dla Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[42]. Początkowo pomnik zastąpiono armatką ciągnioną kaliber 76, jednak szybko została ona zastąpiona, lekkim czołgiem pływającym PT-76, stojącym na cokole do dziś.[37]
  • Międzyrzecki Rejon Umocniony, będącym systemem fortyfikacji wybudowanym przez Niemców w latach 1933–1945, znajduje się w pobliżu wsi
    • jaz 709, śluza forteczna 708, oraz odrestaurowany Pz.W. 694; znajduje się w miejscowości[37].

Układ wsi[edytuj | edytuj kod]

Lubrza jest przykładem zespołu urbanistycznego o średniowiecznym rozplanowaniu opartym na dawnej drodze tranzytowej ze Świebodzina do Międzyrzecza, obecnie ulica Świebodzińska. Interesujący jest położony centralnie rynek, obecnie plac Wdzięczności[43], oraz murowane mieszkalne budynki z końca XIX i pocz. XX w. szczególnie na ulicy 3 Maja, Zamkowej, Klasztornej oraz Krzywej. Wieś zabudowana jest na linii prostej skierowanej z południa na północ. Kilkadziesiąt metrów na zachód od miejscowości znajduje się jezioro Goszcza. Południowe krańce wsi sięgają jeziora Lubie, natomiast północne jeziora Lubrza[potrzebne źródło].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności w poszczególnych latach.

Tabela przedstawiająca liczbę ludności Lubrzy w latach 1743-2012:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka w Lubrzy ma charakter handlowo-usługowy (sklepy, zakłady mechaniki pojazdowej, zespół muzyczny, studio nagrań, firmy budowlane, punkt apteczny, hurtownia wyrobów z wikliny, usługi ślusarskie, lecznica zwierząt, filia banku spółdzielczego z Krosna Odrzańskiego)[2]. Coraz większego znaczenia nabiera również sektor związany z turystyką, a szczególnie spływ kajakowy rzeką Rakownik uznany w 2008 roku za siódmy cud województwa lubuskiego w rankingu Gazety Lubuskiej[45], poza tym we wsi istnieją: dwa ośrodki wypoczynkowe, wypożyczalnia sprzętu wodnego, przedsiębiorstwa zajmujące się organizowaniem wypoczynku (zwiedzanie obiektów MRU, punkty gastronomiczne i kwatery prywatne)[46]. Charakter prowadzonej działalności na terenie wsi jest mało uciążliwy dla środowiska[47].

Stadion Zjednoczonych Lubrza

Sport[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miejscowości działa klub piłkarski Zjednoczeni Lubrza[48]. Klub został założony w 1961 roku, w sezonie 2014/15 występuje w A klasie, w grupie Zielona Góra I. Zespół ma barwy żółto-zielone. Przy klubie działa sekcja juniorów[potrzebne źródło].

Przy szkole podstawowej w Lubrzy znajduje się sala gimnastyczna, z której korzystają uczniowie, sportowcy, oraz zorganizowane grupy mieszkańców z całej gminy Lubrza. W październiku 2009 roku na terenie przylegającym do szkoły podstawowej otwarto zespół boisk Orlik 2012[49].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Plaża nad Goszczą

Lubrza posiadała cechy miejscowości turystycznej jeszcze przed II wojną światową[31]. Ze względu na łagodny klimat znajdowała się tu stacja klimatyczna[31]. Do dziś zachowało się wiele przedwojennych pocztówek, które podkreślały walory krajobrazowe miasta[50]. W czasie wojny zniszczeniu uległa cała infrastruktura turystyczna, a polscy osadnicy nie podjęli prób jej odbudowy[31].

Po wojnie turystyka w Lubrzy była rozwijana od lat 60. XX wieku, kiedy to zbudowano pierwsze ośrodki wypoczynkowe. Obecnie w Lubrzy znajdują się dwa czynne ośrodki wypoczynkowe[51] (w sumie 320 miejsc noclegowych), kilkanaście kwater prywatnych (około 100 miejsc noclegowych), a w okresie wakacyjnym w zespole szkół samorządowych organizowane są kolonie o charakterze obozów przygotowawczych dla młodych sportowców. W sezonie letnim działają również cztery obiekty gastronomiczne[31].

Walorami turystycznymi miejscowości są: położenie między trzema jeziorami, łagodny klimat, plaża nad jeziorem Goszcza z wyremontowanym w 2008 roku pomostem[52], głębokie jezioro Lubie wykorzystywane do nurkowania, rybne jeziora, strome wzgórza morenowe, położenie wśród lasów obfitujących w grzyby, jagody oraz poziomki, duża odległość od głównych szlaków komunikacyjnych[potrzebne źródło].

Do atrakcji turystycznych w Lubrzy można zaliczyć: zabytkowy neoromański kościół z 1848 roku, rynek z pomnikiem czołgu, znajdujące się we wsi obiekty Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. W miejscowości w okresie letnim organizowana jest impreza plenerowa Noc Nenufarów[37].

Do aktywnych form spędzania czasu w miejscowości należą: spływ kajakowy rzeką Rakownik, spacery i wycieczki rowerowe po okolicznych lasach oraz wzdłuż linii brzegowych jeziora Goszcza i Lubie, możliwość nurkowania, uprawiania nordic walkingu, rajdy w trudnym terenie wypożyczonymi samochodami terenowymi oraz quadami, tyrolka, możliwość korzystania ze strzelnicy sportowej[53]. Ponadto przez cały rok istnieje możliwość wędkowania, a jesienią zbierania grzybów i owoców runa leśnego[potrzebne źródło].

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przez wieś przechodzi szlak turystyczny PTTK, oraz pięć szlaków utworzonych przez władze gminy i lokalne organizacje turystyczne:

Tablica z planem Lubrzy znajduje się w pobliżu rynku. W miejscowości działa punkt informacji turystycznej, zlokalizowany w gminnej bibliotece[37].

Kultura i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół Samorządowych w Lubrzy

Szkoła podstawowa jak i gimnazjum znajdują się w budynku z lat 80., tworząc razem Zespół Szkół Samorządowych w Lubrzy[potrzebne źródło].

We wsi znajduje się także Gminna Biblioteka, oraz remiza Ochotniczej Straży Pożarnej. Najważniejsze imprezy kulturalne w Lubrzy to obchody Święta Konstytucji 3 Maja, najczęściej uświetniane przez występy orkiestr dętych w Gminnym Ośrodku Kultury, oraz Noc Nenufarów znana impreza plenerowa, która co roku przyciąga nawet 10 tysięcy osób[51][64].

W Lubrzy znajduje się siedziba parafii rzymskokatolickiej św. Jana Chrzciciela, należącej do diecezji zielonogórsko-gorzowskiej[65] . Przy parafii działają m.in. Ruch Światło-Życie i Oratorium Świętego Jana Bosko. Dom parafialny prowadzą księża salezjanie[66][67]. Budynki parafialne, dysponują 50 miejscami noclegowymi[68].

W 1864 roku urodził się w Lubrzy niemiecki chirurg Alexander Tietze[69][70], który opisał zespół objawów zwany dziś zespołem Tietzego[71].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

We wsi znajdują się dwa przystanki autobusowe, obsługiwane przez autobusy PKS Zielona Góra. Większość połączeń prowadzi do Świebodzina, jednak istnieją bezpośrednie połączenia również do Zielonej Góry, oraz Sulęcina[72].

Najbliższa stacja kolejowa znajduje się w Świebodzinie. Bliżej są przystanki kolejowe w Wilkowie oraz w Mostkach, jednak pociągi ekspresowe zatrzymują się jedynie na stacji kolejowej w Świebodzinie[73].

Lubrza nie jest położona bezpośrednio przy żadnej drodze głównej, najbliższy zjazd na drogę krajową nr 92, położony jest około 7 kilometrów na zachód w miejscowości Bucze, oraz 9 kilometrów na południowy wschód przy wjeździe do Świebodzina. Wjazd na autostradę A2 umożliwia węzeł w Jordanowie , około 6 kilometrów na wschód od Lubrzy[74].

Oczyszczalnia ścieków w Lubrzy

Najbliższe lotnisko to port lotniczy Zielona Góra-Babimost, znajdujący się w Nowym Kramsku 36 km od Lubrzy[75].

Infrastruktura techniczna[edytuj | edytuj kod]

Wieś jest w pełni zelektryfikowana, nadzór nad elektroenergetyczną siecią przesyłową pełni Enea S.A. Ponadto Lubrza posiada własną oczyszczalnię ścieków o przepustowości 480 m³/d, która po modernizacji zakończonej w 2012 roku, przyjmuje nieczystości z terenu gminy Lubrza [76]. Skanalizowanie miejscowości poprawiło jakość wód jezior położonych wokół Lubrzy[47]. We wsi działa również sieć wodociągowa. Od 2006 w Lubrzy istnieje możliwość skorzystania z przyłącza gazowego, które obsługiwane jest przez EWE z siedzibą w Międzyrzeczu[77].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Dane uzyskane w Urzędzie Gminy Lubrza – stan na 31 grudnia 2012, Tabela: Wykaz ilościowy mieszkańców wg Miejscowości
  2. 2,0 2,1 2,2 Plan odnowy miejscowości Lubrza na lata 2008-2014, opracowany przez grupę odnowy miejscowości Lubrza, Lubrza 2008, s.2
  3. Jacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska nowy podział terytorialny, przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, s.93, ISBN 83-7229-259-X
  4. Tabela 1.Ocena stanu czystości wód rzek w poszczególnych przekrojach pomiarowo – kontrolnych na terenie powiatu świebodzińskiego (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 16.01.2013].
  5. Jezioro Paklicko Wielkie – komunikat o jakości wód (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 18.01.2013].
  6. Lubrza – Historia Gminy (pol.). Powiat Świebodziński – informator turystyczny. [dostęp 18.01.2013].
  7. Liebenau, Meßtischblatt nr. 3658, 1:25 000, 1934
  8. 8,0 8,1 8,2 Antoni Łęszczak, Zbigniew Adamczak, Gmina Lubrza, przewodnik turystyczny, Swarzędz 1998, s.9, ISBN 83-909176-1-0
  9. Stanisława Zajchowska, Środowisko Geograficzne, w: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, Tom 1, Ziemia Lubuska, Nowa Marchia, Wielkopolska, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka i Andrzeja Wędzkiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1967, s.24-25
  10. Jacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska nowy podział terytorialny, przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, s.88-92, ISBN 83-7229-259-X
  11. Marek Nowacki, Wydzielenie enklawy Świebodzina w końcu XV wieku, [w:]Materiały pomocnicze do nauczania historii regionu w powiecie świebodzińskim, Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Świebodzin 2002, s.71
  12. Stanisława Zajchowska, Środowisko Geograficzne, w: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, Tom 1, Ziemia Lubuska, Nowa Marchia, Wielkopolska, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka i Andrzeja Wędzkiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1967, s.32
  13. 13,0 13,1 Jan Krajniak, Marek Gielo, Szlaki Wodne Ziemi Lubuskiej, Wydawnictwo Poznańskie, 1971, s.25-26
  14. Maria Skiba, Geograficzny Atlas Polski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa-Wrocław, 1999, ISBN 83-7000-245-5
  15. Stan środowiska w województwie lubuskim w 2007 roku, Dział 1.2 Rezerwaty przyrody, s. 106 (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 18.01.2013].
  16. Rozporządzenie nr. 30 Wojewody lubuskiego z dnia 19 maja 2006 r. w sprawie ustanowienia pomnika przyrody (pol.). Lubuski Urząd Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim. [dostęp 23.02.2009].
  17. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, Poznań 1877, dok. Nr 280, s.244-245, tłum. M. Nowacki
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Szkic do historii Lubrzy, w: Powiat Świebodziński, Szkice historyczne, Marek Nowacki, Świebodzin 2006, ISBN 83-905943-5-8, s.92-93
  19. Materiały pomocnicze do nauczania historii regionu w powiecie świebodzińskim, Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Świebodzin 2002
  20. Stanisław Kowalski, Miasta Środkowego Nadodrza – dawniej, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1994, s.77
  21. Węgiel brunatny z okolic Świebodzina, w: Powiat Świebodziński, Szkice historyczne, Marek Nowacki, Świebodzin 2006, ISBN 83-905943-5-8, s.83
  22. 22,0 22,1 Adressbuch fur die Stadte Schwiebus und Liebenau mit Berucksichtigung der Stadt Zullichau und der Dorfer im Kreise Zullichau-Schwiebus. – Schwiebus : H. Reiche, [1920], s.179
  23. 23,0 23,1 Bogumił Krygowski, Stanisława Zajchowska, Ziemia Lubuska – opis geograficzny i gospodarczy, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Poznań 1946, s.63
  24. B. Biegalski, Losy Żydów na terenie Środkowego Nadodrza w latach 1940-1945, [w:] Prawda i pamięć, pod red J. Benyskiewicza, Zielona Góra 1995, s.101-102
  25. Bogdan Kucharski, Piotr Maluśkiewicz, Ziemia Lubuska, Wydawnictwo Muza, Warszawa 1996, s.331
  26. Mapka obrazująca stopień zniszczenia miast ziemi lubuskiej [w]: Ziemia Lubuska, Praca zbiorowa pod red. Michała Szczanieckiego i Stanisławy Zajchowskiej, Instytut Zachodni, Poznań 1950, s.438
  27. Adam Dubowski, Franciszek Jaśkowiak, Ziemia Lubuska – przewodnik Turystyczny, Spółdzielnia wydawnicza "Sport i Turystyka", Warszawa 1953, s.92
  28. Jan Muszyński, Z doświadczeń w służbie konserwatorskiej, [w:] Wokół niemieckiego dziedzictwa kulturowego na Ziemiach Zachodnich i Północnych, pod red. Zbigniewa Mazura, Instytut Zachodni, Poznań 1997, s.253, ISBN 83-85003-87-8
  29. Gwido Chmarzyński, Kraina krośnieńska: Sztuka [w:] Ziemia Lubuska, Praca zbiorowa pod red. Michała Szczanieckiego i Stanisławy Zajchowskiej, Instytut Zachodni, Poznań 1950, s.424
  30. Pojezierze Lubuskie, Jan Krajniak, Poznań 1982
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Gustaw Antonowicz, Województwo Zielonogórskie, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1981, s.64-65
  32. Jerzy Zaidlewicz, Świebodzin i okolice, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Poznań 1973, s.20
  33. Bogdan Kucharski, Pojezierze Łagowskie, Wydawnictwo PTTK "Kraj", Warszawa 1986,s.64-65, ISBN 83-7005-020-4
  34. Pieszo, Rowerem, Kajakiem przez środkowe Nadodrze, Zielonogórski Ośrodek Informacji Turystycznej, Zielona Góra, 1982, s.9
  35. Gustaw Antonowicz, Województwo Zielonogórskie – Vademecum Turystyczne, Krajowa Agencja Wydawnicza, Poznań 1981, s.35
  36. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego – stan na 31.12.2012 r.. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 15.2.13]. s. 70.
  37. 37,00 37,01 37,02 37,03 37,04 37,05 37,06 37,07 37,08 37,09 37,10 Robert M. Jurga, Wędrując po Gminie Lubrza, natura, historia, legenda... Przewodnik Turystyczny, Pracownia R.M. Jurga, Zielona Góra 2015, s.8-19, ISBN 978-83-931173-8-3
  38. Salezjanie.pl. [dostęp 18.01.2013].
  39. Eugeniusz Kitzmann, Gwido Chmarzyński, Przed półwieczem... Ziemia lubuska w obiektywie, Instytut Zachodni, Poznań 1997, s.10
  40. 40,0 40,1 Pojezierze Łagowskie i Równina Torzymska, Piotr Zwoliński, Łagów 1997, ISBN 83-906475-1-6
  41. Rycina 12, Rozmieszczenie stanowisk archeologicznych Ziemi Lubuskiej w młodszych fazach wczesnego średniowiecza i w początkach późnego średniowiecza(950-1300), Alina Urbańska i Stanisław Kurnatowski, Rozwój terenów osadniczych w północnej części województwa zielonogórskiego od I do XII wieku, w: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, Tom 1, Ziemia Lubuska, Nowa Marchia, Wielkopolska, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka i Andrzeja Wędzkiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1967
  42. Strona Internetowa Muzeum Wojska Polskiego. [dostęp 10.2.2009].
  43. Stanisław Kowalski, Staromiejskie zespoły urbanistyczne jako forma ekspozycji, [w:] Rocznik Lubuski, pod red. Andrzeja Toczewskiego, Zielona Góra, 2005, ISSN 0485-3083, s.243
  44. Dane uzyskane w Urzędzie Gminy Lubrza – stan na 31 grudnia 2010, Tabela: Wykaz ilościowy mieszkańców wg Miejscowości
  45. Strona internetowa Gazety Lubuskiej. [dostęp 09.02.2009].
  46. Panorama Firm. [dostęp 01.05.2015].
  47. 47,0 47,1 Informacja o stanie środowiska w powiecie świebodzińskim 2005 rok. [dostęp 18.01.2013].
  48. Skarb kibica dla zespołu Zjednoczeni Lubrza. [dostęp 01.05.2015].
  49. Strona Szkoły Podstawowej w Lubrzy. [dostęp 19.01.2013].
  50. Der Brandenburger Landstreicher (niem.). [dostęp 16.01.2013].
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 51,4 Edward Gralec, Przewodnik po trasach turystycznych powiatu świebodzińskiego, Zakład Kartograficzny Sygnatura, Zielona Góra-Świebodzin 2005
  52. Nad jeziorem Goszcza jest nowy pomost (pol.). Gazeta Lubuska. [dostęp 11.03.2009].
  53. Strzelnica Snajper w Lubrzy (pol.). [dostęp 01.05.2015].
  54. Nizinne szlaki turystyczne w Polsce (pol.). Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. [dostęp 28.02.2009].
  55. Pojezierze Lubuskie, mapa turystyczna, Zakład Kartograficzny Sygnatura, Wydanie 2, Zielona Góra 2006, 1:100.000, ISBN 83-87873-51-9
  56. 56,0 56,1 Gmina Lubrza, natura, historia, legenda, Lubrzańskie Stowarzyszenie Turystyczne, ISBN 83-920925-0-3
  57. 57,0 57,1 Powiat świebodziński, Mapa administracyjno-turystyczna, Zakład Kartograficzny Sygnatura, Wydanie 1, Zielona Góra 2001, 1:100.000, ISBN 83-87873-25-X
  58. Jerzy Sadowski, Lubrzański szlak fortyfikacji MRU – przewodnik turystyczny, Gliwice 2006, s.14-15, ISBN 83-922687-4-1
  59. Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna, Lubuskie Szlaki nordic walking – mapa opracowana przez Zakład Kartograficzny "Sygnatura", ISBN 978-83-7499-145-2, ISBN 978-83-930067-1-7
  60. Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lubrza. [dostęp 09.02.2009].
  61. Publiczne Gimnazjum w Lubrzy. [dostęp 01.04.2010].
  62. Publiczna Szkoła Podstawowa w Lubrzy. [dostęp 17.01.2013].
  63. Publiczna Szkoła Podstawowa w Lubrzy. [dostęp 17.01.2013].
  64. Polska Niezwykła XXL, pod red. Jarosława Talacha i Adama Zakrzewskiego, Warszawa, 2010, Wydawnictwo Demart SA, ISBN 978-83-7427-383-1, s.264
  65. Dekanaty i Parafie diecezji (pol.). Diecezja Zielonogórsko-Gorzowska. [dostęp 01.05.2015].
  66. Salezjanie Inspektoria Św. Wojciecha w Pile. [dostęp 19.01.2013].
  67. Don BOSCO – magazayn salezjański. [dostęp 19.01.2013].
  68. Strona Internetowa Lubrzy – Baza noclegowa. [dostęp 19.01.2013].
  69. Alexander Tietze, ok. 1885 Alexander Tietze (1864-1927) (pol.). slaskiekolekcje.eu. [dostęp 2015-05-27].
  70. Alexander Tietze (niem.). radiologie24.ch. [dostęp 2015-05-27].
  71. Tietze A. Über eine eigenartige Häufung von Fällen mit Dystrophie der Rippenknorpel. Berliner klinische Wochenschrift, 1921, 58: 829-831.
  72. PKS Zielona Góra. [dostęp 09.02.2009].
  73. Polskie Koleje Państwowe. [dostęp 09.02.2009].
  74. Strona Internetowa Autostrady Wielkopolskiej. [dostęp 01.05.2015].
  75. Strona Internetowa Portu Lotniczego Zielona Góra-Babimost. [dostęp 2013-01-16].
  76. Strona internetowa gminy Lubrza, dział aktualności.. [dostęp 01.01.2013].
  77. Strona Internetowa EWE. [dostęp 01.05.2015].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Szkic do historii Lubrzy, w: Powiat Świebodziński, Szkice historyczne, Marek Nowacki, Świebodzin 2006, Wydaw. Muzeum Regionalnego. ISBN 83-905943-5-8
  • Materiały pomocnicze do nauczania historii regionu w powiecie świebodzińskim, Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Świebodzin 2002
  • Lubrzański szlak fortyfikacji MRU – przewodnik turystyczny, Jerzy Sadowski, Gliwice 2006, ISBN 83-922687-4-1