Ludobójstwo w Rwandzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Konflikty Hutu-Tutsi

Wojna domowa w RwandzieLudobójstwo w RwandzieWojna domowa w BurundiI wojna domowa w KonguII wojna domowa w KonguKonflikt w prowincji KiwuOfensywa Rwandy przeciwko FLDRBunt Ntagandy w DRK

Nyamata Memorial Site w Rwandzie

Ludobójstwo w Rwandzie – masakra osób pochodzenia Tutsi dokonana przez ekstremistów Hutu (przede wszystkim z bojówek Interahamwe i Impuzamugambi) w Rwandzie w ciągu około 100 dni od 6 kwietnia do lipca 1994 roku. Jej ofiarą padło, według szacunków, od 800 000 do 1 071 000 ludzi.

Ludobójstwo to, wyróżniające się niespotykaną liczbą ludzi zamordowanych w tak krótkim czasie, stało się prawdopodobnie największą porażką ONZ w historii jej istnienia. Pomimo wszelkich danych, które udało się zebrać przed wybuchem konfliktu, i pomimo aktualnych relacji w mediach, gdy ludobójstwo już się rozpoczęło, państwa zachodnie (w szczególności USA, Francja, Belgia i Wielka Brytania) w żaden sposób nie zainterweniowały, aby mu zapobiec.

ONZ powołało wcześniej, w październiku 1993 roku, UNAMIR (United Nations Assistance Mission for Rwanda) pod dowództwem kanadyjskiego generała Roméo Dallaire, aby „pomóc we wprowadzeniu Porozumień z Aruszy podpisanych przez rwandyjskie partie 4 sierpnia 1993", kończących wojnę domową w Rwandzie. Podczas ludobójstwa ONZ nie zezwoliło jednak UNAMIR na żadne szersze działania interwencyjne.

Ludobójstwo zakończyło się, gdy Rwandyjski Front Patriotyczny zdominowany przez Tutsi pod dowództwem Paula Kagame obalił rząd Hutu i przejął władzę. Blisko dwa miliony Hutu, obawiając się odwetu Tutsi uciekło przez granice do Burundi, Tanzanii, Ugandy i Zairu (obecnie Demokratyczna Republika Konga). Pamięć ludobójstwa i nienawiść etniczna rozlała się na obszar Kongo, wywołując pierwszą i drugą wojnę domową w Kongo. Wpłynęła też na rozwój wojny domowej w Burundi.

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobnie w XV wieku klany Tutsi połączyły się tworząc Królestwo Rwandy, które rządziło regionem przez kolejne stulecia. Chociaż niektórzy Hutu piastowali wysokie stanowiska, generalnie stanowiąca 82-85% większość Hutu była trwale odsunięta od władzy. W drugiej połowie XIX wieku nastąpiła redystrybucja własności ziemi, w wyniku której wszyscy właściciele ziemscy z plemienia Hutu musieli płacić daniny ustanowionym nad nimi zarządcom Tutsi. W tym samym czasie Rwanda prowadziła podboje, nadając wszystkim podbijanym grupom etnicznym status Hutu. Tym samym podział na Hutu i Tutsi stał się bardziej związany z poziomem społecznym niż z pochodzeniem etnicznym. Istniały nawet przypadki „stania się Tutsi" przez wzbogacenie się i wykup odpowiedniej liczby krów.

W wyniku wyścigu o Afrykę Rwanda i Burundi stały się w 1885 roku jedną posiadłością kolonialną Niemiec. Niemcy nie planowały kolonizacji tych obszarów i zamiast tego wyznaczyły elitarną klasę rodzimych mieszkańców do zarządzania terenem, wywodzącą się z aktualnie rządzących Tutsi. Ta decyzja zaostrzyła podziały pomiędzy Tutsi i Hutu. Po I wojnie światowej Rwanda stała się protektoratem Belgii, która zarządzała terytorium zgodnie z dotychczasową polityką Niemiec, pozwalając utrwalać się podziałom etnicznym. W 1933 r. Belgowie wprowadzili karty identyfikacyjne z rubryką „przynależność etniczna". Kategoryzacji dokonywano zazwyczaj na podstawie tak przypadkowych cech, jak wzrost, szerokość nosa i rozstaw oczu. Miało to zapobiec „zmienianiu" swojej przynależności etnicznej. Rwanda uzyskała niepodległość w 1962 roku. W wyniku wyborów Hutu uzyskali władzę w większości regionów. Dodatkowym katalizatorem nienawiści były masakry Hutu dokonywane przez rządzących w Burundi Tutsi w latach 1965 i 1972[1].

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludobójstwo w Burundi (1972).

W 1973 r. w Rwandzie zamachu stanu dokonał Juvenal Habyarimana, który pięć lat później został wybrany prezydentem. Kierowany przez niego rząd, złożony z członków Hutu (MRND), uciskał Tutsi. Nie mieli oni prawie żadnych przedstawicieli w rządzie, nie mogli liczyć na prestiżowe stanowiska ani miejsca na uniwersytetach czy w dobrych liceach. W szkołach wprowadzono segregację plemienną, z kolei na lekcjach przedstawiano taką wersję historii kraju, która przedstawiała plemię Tutsi w najgorszym świetle. Ponadto dochodziło do cyklicznych pogromów i grabienia majątków Tutsi[1].

Preludium ludobójstwa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Rwandzie.

Niezadowolenie wśród odsuniętych od władzy Tutsi doprowadziło do powstania ruchów mających na celu przywrócenie dotychczasowego porządku. Nastroje te były szczególnie silne w obozach Tutsi, żyjących w rozproszeniu dookoła Rwandy, szczególnie w sąsiedniej Ugandzie. Główną organizacją walczącą o władzę dla Tutsi stał się Rwandyjski Front Patriotyczny (RFP), utworzony w 1987. 1 października 1990 siły RFP zaatakowały Rwandę z baz w Ugandzie, wywołując kilkuletnią wojnę domową.

Zakończyła się ona podpisaniem 4 sierpnia 1993 porozumień w Aruszy przez RFP i rząd Rwandy, przy pomocy USA i Francji. Porozumienia znacznie ograniczyły władzę prezydenta, większość władzy została przekazana Przejściowemu Rządowi składającemu się z RFP i pięciu partii tworzących koalicję. Ta sytuacja miała trwać do czasu przeprowadzenia powtórnych wyborów. W tym czasie nastroje nacjonalistyczne Hutu gwałtownie się zaostrzyły, a prezydenta Habyarimanę nazwano zdrajcą. Stacja radiowa RTLM, będąca własnością przywódców rządowych, prowadziła otwartą propagandę przeciwko Tutsi, określając ich jako podludzi. Radykalne grupy Hutu zaczęły gromadzenie na dużą skalę broni i szkolenia wojskowe.

W 1990 powołano bojówki pod nazwą Interahamwe („Walczący razem") i Impuzamugambi („Mający wspólny cel"). Były to oddziały złożone głównie z młodzieży, w znacznym stopniu przestępców oskarżonych o rozmaite zbrodnie – od kradzieży po morderstwa. Oficjalnym zadaniem Interhamwe miało być w trakcie wojny domowej bronienie prezydenta i Kigali. Faktycznie były to jednostki, które w 1994 eksterminowały Tutsi. Wcześniej oddziały Interhamwe szkolone były przez Rwandyjską Armię, a także przez Francuzów[1].

Istnieją dowody, że ludobójstwo było dobrze zorganizowane[2] i zostały one przedstawione przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla Rwandy. Liczebność bojówek Hutu wzrosła w tym czasie do 30 000 ludzi. Niektóre oddziały były wyposażone w karabiny AK-47 i granaty. Z Chin przywieziono kilkaset tysięcy maczet, zakupionych za 750 tysięcy dolarów, i rozdano je chłopom, pod przykrywką prac rolniczych. Właśnie od maczet zginęła większość ofiar[1].

Zgodnie z Conspiracy to Murder: The Rwanda Genocide and the International Community (Linda Melvern), skazany zbrodniarz wojenny, premier Jean Kambanda, zeznał, że ludobójstwo było otwarcie omawiane w dyskusjach parlamentarnych[3].

10 stycznia 1994 Jean Pierre, wysokiej rangi członek Interhamwe, skontaktował się z wojskami UNAMIR i chciał przekazać dokumenty świadczące o tym, iż rząd planuje ludobójstwo, oraz był skłonny wskazać magazyn w Kigali, gdzie Hutu przechowywali zakupioną broń. Twierdził, że bojówki są w stanie zabić w ciągu 20 minut aż tysiąc ludzi. Dowodzący misją UNAMIR wyraził zamiar przejęcia magazynu, jednak nie zgodziła się na to ONZ. Była to ostatnia szansa zapobiegnięcia ludobójstwu, jednak siły ONZ były jedynie biernym świadkiem toczących się rzezi[1].

Dziesięć przykazań Hutu[edytuj | edytuj kod]

Następujące przykazania zostały opublikowane w grudniu 1990 roku w gazecie "Kangura":

  1. Każdy Hutu powinien wiedzieć, że kobieta Tutsi, gdziekolwiek jest, pracuje dla interesów ludu Tutsi. Dlatego będzie uznany za zdrajcę każdy Hutu, który: a) poślubia kobietę Tutsi; b) przyjaźni się z kobietą Tutsi; c) zatrudnia kobietę Tutsi jako sekretarkę lub konkubinę.
  2. Każdy Hutu powinien wiedzieć, że nasze córki Hutu są właściwsze i bardziej sumienne w zadaniach kobiety, żony i matki rodziny. Czyż nie są one piękne i szczere?
  3. Kobiety Hutu, bądźcie czujne i starajcie się przeciągnąć swoich mężów, braci i synów na właściwą drogę.
  4. Każdy Hutu powinien wiedzieć, że każdy Tutsi jest nieuczciwy w interesach. Jego jedynym celem jest władza dla jego ludu. Dlatego będzie uznany za zdrajcę każdy Hutu, który: a) zakłada spółkę z Tutsi; b) inwestuje swoje albo rządowe pieniądze w przedsięwzięcie Tutsi; c) pożycza pieniądze Tutsi albo pożycza od niego; d) sprzyja Tutsi w interesach.
  5. Wszystkie strategiczne pozycje polityczne, administracyjne, ekonomiczne, wojskowe i policyjne powinny być w rękach Hutu.
  6. Sektor edukacyjny musi być w większości Hutu.
  7. Armia Rwandy powinna składać się wyłącznie z Hutu.
  8. Hutu nie powinien dłużej litować się nad Tutsi.
  9. Hutu, gdziekolwiek są, muszą działać zjednoczeni i solidarni, i mieć na uwadze losy ich braci Hutu.
  10. Wszyscy Hutu muszą być nauczani na każdym poziomie o Rewolucji Społecznej roku 1959, Referendum roku 1961 i Ideologii Hutu. Każdy Hutu musi wszędzie głosić tę wiedzę.

Zaopatrzenie w broń[edytuj | edytuj kod]

Brytyjska firma Mil-Tec Corporation Ltd zaopatrywała Hutu w broń co najmniej od czerwca 1993 r. do połowy lipca 1994 r. Mil-Tec wystawił faktury na 6,5 miliona USD i otrzymał 4,8 miliona USD za przysłaną broń. Zarząd Mil-Tec opuścił Anglię krótko po ujawnieniu tych informacji[4].

Transporty broni z Mil-Tec obejmowały:

  • 6 czerwca 1993 (549 503 USD za amunicję z Tel Awiwu do Kigali);
  • 17–18 kwietnia 1994 (853 731 USD za amunicję z Tel Awiwu do Goma);
  • 22–25 kwietnia 1994 (681 200 USD za amunicję i granaty z Tel Awiwu do Goma);
  • 29 kwietnia – 3 maja 1994 (942 680 USD za amunicję, granaty, moździerze i karabiny z Tirany do Goma);
  • 9 maja 1994 (1 023 840 USD za amunicję, moździerze i karabiny z Tirany do Goma);
  • 18–20 maja 1994 (1 074 549 USD za amunicję, moździerze, karabiny i wyrzutnie rakiet z Tirany do Goma);
  • 13–18 lipca 1994 (753 645 USD za amunicję i rakiety z Tirany do Kinszasy)[5].

Ludobójstwo[edytuj | edytuj kod]

6 kwietnia 1994 roku samolot wiozący rwandyjskiego prezydenta Juvénala Habyarimanę oraz Cypriena Ntaryamirę, prezydenta Burundi, został zestrzelony w Kigali. Obaj prezydenci zginęli w tej katastrofie. Mimo że nie udało się z pewnością stwierdzić, kto stał za tym zamachem, został on odczytany jako jednoznaczny sygnał rozpoczynający masakrę.

Świadectwa ludobójstwa
Zmumifikowane szczątki ofiar

Premier Agathe Uwilingiyimana w myśl konstytucji została głową państwa. Rankiem 7 kwietnia 1994 r. pani Uwilingiyimana, jej mąż oraz dziesięcioro chroniących ich żołnierzy belgijskich zostało brutalnie zamordowanych przez wierną fundamentalistom Gwardię Prezydencką. Ciało premier zostało zbezczeszczone przez dokonujących mordu mężczyzn.

Bojówki Hutu rozpoczęły łapanie i mordowanie każdego napotkanego Tutsi. Nie było to trudne, gdyż w tamtych czasach dowody osobiste zawierały informację o przynależności plemiennej. Z ich pomocą identyfikowano także umiarkowanych Hutu, przeznaczonych do rzezi zgodnie z ustaloną listą. Rwandyjscy Hutu chwycili zatem za maczety, nabijane gwoździami maczugi i włócznie. Bojówki rozdawały skrzynki z alkoholem, aby zachęcić mężczyzn do walki. W pierwszym okresie zginęło wiele znaczących osobistości z plemienia Tutsi oraz umiarkowanych polityków z ludu Hutu. Nazwiska oraz adresy osób wytypowanych do likwidacji opublikowano na listach[1].

Zagraniczni obserwatorzy zostali ewakuowani z Kigali, a ambasady zamknięto, wycofano też belgijskich żołnierzy po zamordowaniu dziesięciu z nich w Kigali. Narodowe radio nawoływało do pozostawania w domach, podczas gdy stacja RTLM podżegała do dalszych ataków na Tutsi. Drogi w Kigali i całym kraju zostały zamknięte przez setki blokad. Rzeź szybko rozprzestrzeniła się na całą Rwandę. Zwykli obywatele byli nawoływani do mordowania sąsiadów i tych, którzy odmówią brania udziału w mordach. Większość ofiar zginęła w miejscu zamieszkania, od maczet używanych przez bojówki. Ponadto palono domy pełne ludzi, gwałcono i zabijano kobiety i dziewczynki, rozbijano noworodki o ścianę, rozcinano brzuchy ciężarnych kobiet, zabijano dzieci na oczach matek, żony przed mężami. Okaleczano, obcinano kończyny. Wielu masakr dokonywano w kościołach (w tym w polskim kościele Gikondo 9 kwietnia 1994), szkołach i szpitalach, gdzie tysiące osób próbowały znaleźć schronienie. Wrzucano granaty do pomieszczeń pełnych ludzi oraz ścinano głowy. Całkowitą liczbę zabitych oceniano na od 800 000 do 1 071 000[6].

UNAMIR[edytuj | edytuj kod]

W ciągu kolejnych tygodni nastąpiło wiele kontrowersyjnych decyzji Rady Bezpieczeństwa ONZ. (Report of The Independent Inquiry into the Actions of the United Nations During the 1994 Genocide in Rwanda; Statement of the Secretary-General on Receiving the Report 1999).

Pierwszego dnia ludobójstwa dowódca UNAMIR Roméo Dallaire wysłał prośbę o prawo do przejęcia czterech zidentyfikowanych składów broni w Kigali. Prośba ta została odrzucona przez ONZ. Dallaire wysłał również prośbę bezpośrednio do Sekretarza Generalnego ONZ Boutrosa Boutrosa-Ghalego o pozwolenie na obronę cywilów rwandyjskich, z których wielu próbowało się chronić w bazach ONZ. Wielokrotne prośby o wzmocnienie kontyngentu również zostały odrzucone. ONZ nakazało bezstronność i nieangażowanie się w żadne walki. Kolejną decyzją ONZ nakazało wycofanie sił pokojowych z rejonu konfliktu.

Stany Zjednoczone, będąc niedługo po nieudanej Operacji w Mogadiszu, odmówiły dostaw i pomocy dla Rwandy[7]. Francja, Chiny i Rosja sprzeciwiły się interwencji, określając wydarzenie jako „sprawę wewnętrzną" Rwandy. Jedynie Belgia zwróciła się do ONZ o poszerzenie mandatu UNAMIR, ale po brutalnym zamordowaniu belgijskiej ochrony premiera Rwandy, Belgia wycofała swoje siły pokojowe.

Ostatecznie 29 kwietnia ONZ przyznało, że „mogło dojść do aktów ludobójstwa". Do tego czasu według szacunków Czerwonego Krzyża zamordowanych zostało około 500 000 Rwandyjczyków. ONZ zgodziło się na przysłanie 5500 żołnierzy, zapewnionych głównie przez kraje afrykańskie. Operacja ta została jednak opóźniona w wyniku niezgody co do warunków finansowania[8].

Ponadto pod koniec czerwca 1994 r. trzy tysiące żołnierzy z Francji i kilku afrykańskich państw utworzyło „Strefę Turquoise” w południowo-zachodniej części Rwandy. Jednak ratowanie Tutsi okazało się farsą, a siły RFP i UNAMIR oskarżyły Francuzów o utrudnianie prowadzenia jakichkolwiek działań. Faktycznie to siły Rwandyjskiego Frontu Patriotycznego rozbiły bojówki Hutu[1].

Rwandyjski Front Patriotyczny[edytuj | edytuj kod]

Batalion RFP stacjonujący w Kigali został zaatakowany bezpośrednio po zestrzeleniu samolotu prezydenta. Batalion przebił się na północ i dołączył do stacjonujących tam oddziałów RFP[9].

RFP rozpoczęło działania wojenne bezpośrednio po sygnałach o rozpoczęciu masakry. Jego przywódca Paul Kagame wezwał siły RFP stacjonujące w Ugandzie i Tanzanii do wkroczenia do Rwandy i związania walką bojówek Hutu. Rozpoczęło to nowe walki, które ostatecznie doprowadziły w lipcu 1994 roku do zniszczenia sił Hutu i obalenia dotychczasowego rządu. Blisko dwa miliony Hutu, obawiając się odwetu Tutsi, uciekło przez granice do Burundi, Tanzanii, Ugandy i Zairu.

Ich obawy nie były bezzasadne. Nowe władze Rwandy najpierw pozbyły się niewygodnych świadków w postaci przedstawicieli zagranicznych organizacji humanitarnych, dziennikarzy itp., a następnie przystąpiły do krwawego odwetu, który pociągnął za sobą ogromną liczbę ofiar. Następnie w roku 1996 siły rwandyjskie zaatakowały obozy uchodźców w sąsiednich krajach, zwłaszcza na terytorium Zairu (obecnie Demokratyczna Republika Kongo), zmuszając uchodźców do powrotu do Rwandy. Rozpoczęło to z jednej strony odwet na uchodźcach Hutu, którzy byli mordowani już na granicy (szczególnie młodzi mężczyźni) lub trafiali do nieprawdopodobnie przepełnionych więzień, w których byli tak stłoczeni, że umierali na stojąco. Z drugiej strony był to wstęp do agresji na Zair, który w konsekwencji został zdobyty i okupowany przez armię rwandyjską, grabiącą tamtejsze surowce naturalne.

W marcu 2000 roku Paul Kagame został prezydentem Rwandy. Pod jego rządami Rwanda wciąż prowadzi procesy przeciwko tysiącom oskarżonych o ludobójstwo. Ich przebieg jest często daleki od europejskich standardów sprawiedliwości.

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy[edytuj | edytuj kod]

18 grudnia 2008 roku Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy skazał pułkownika armii rwandyjskiej − Théoneste Bagosora − na karę dożywotniego więzienia. Trybunał uznał 67-letniego Théoneste Bagosorę za winnego zarzucanych mu czynów, wśród których było ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości oraz zbrodnie wojenne. Trybunał skazał również dwóch innych mężczyzn, majora Aloysego Ntabakuze oraz podpułkownika Anatolego Nsengiyumva, którym postawiono te same zarzuty i również skazano na karę dożywotniego więzienia[10]. Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy skazał także za zbrodnie ludobójstwa przedstawicieli duchowieństwa katolickiego w Rwandzie. Ojciec Athanase Seromba został oskarżony o zamordowanie 2,5 tysiąca swoich wiernych i skazany na karę dożywocia[11]. Wielebny Wenceslas Munyeshayka skazany został na dożywocie zaocznie (Trybunał nie był w stanie stawić go przed sądem)[12]. Zakonnice benedyktynki Consolata Mukangango (siostra Gertruda) i Julienne Mukabutera (siostra Maria Kisito) zostały skazane przez sąd belgijski na karę 12 i 15 lat więzienia za współudział w zabójstwie ok. 7 tys. Tutsi[13].

Odniesienia w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Filmy o ludobójstwie w Rwandzie[edytuj | edytuj kod]

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

  • Utwór "Anthem Of Despair" na albumie The Rising Tide of Oblivion (2005) niemieckiej grupy Neaera.
  • Utwór Ściąć wysokie drzewa polskiej grupy muzycznej Myslovitz
  • Utwór "Somewhere in the Jungle" na albumie Dragontown Alice'a Coopera
  • Utwór "Rwanda" zespołu Rancid
  • Utwór „Rwanda" na albumie „Chmury nie było" (1997) polskiego zespołu Kobong

Reperkusje ludobójstwa w regionie[edytuj | edytuj kod]

Hutu, którzy utracili władzę w Rwandzie, masowo uciekali z kraju przed groźbą odwetu ze strony Tutsi. Około dwóch milionów ludzi skryło się na wschodzie Zairu. Byli to nie tylko cywile, ale i "genocidaires", którzy zapowiadali, że przegrupują się, wrócą do ojczyzny i dokończą ludobójstwo. W wyniku gróźb Tutsi z Rwandy rozpoczęli kampanię wojenną, która przekształciła się w dwie wojny w Kongu, które przyniosły miliony ofiar. W wojnach zaangażowanych było osiem krajów afrykańskich. Oficjalnie wojny zakończyły się w 2003, jednak tak naprawdę konflikt nie wygasł. Do roku 2008 wojna i jej następstwa spowodowały śmierć 5,4 mln ludzi, głównie z powodów chorób i głodu[23]; tym samym II wojna domowa w Kongu jest najkrwawszym konfliktem od zakończenia II wojny światowej[24]. Miliony osób zostało wysiedlonych ze swoich domów lub starało się o azyl w sąsiednich krajach[25].

Wycofujące się obce wojska z terytorium Demokratycznej Republiki Konga, zostawiły na jej terytorium wyszkolone bojówki, które przynosiły śmierć i cierpienie miejscowej ludności. Podczas konfliktu w kongijskiej prowincji Kiwu (2004-2009), Tutsi pod sztandarem Narodowego Kongresu na rzecz Obrony Ludu (CNDP), prowadzili rebelię wspieraną przez Rwandę, przeciwko kongijskiej władzy. Rebelianci zostali rozbici na przełomie 2008/2009 i 23 marca 2009 podpisano porozumienie pokojowe, które zakładało przekształcenie CNDP w partię polityczną, a partyzantów włączenie do armii kongijskiej.

W międzyczasie, 20 stycznia 2009 rozpoczęła się rwandyjska ofensywa przeciwko bojówkom FLDR na terenie Demokratycznej Republiki Konga. FLDR to rwandyjskie bojówki złożone z członków plemienia Hutu, którzy dokonali ludobójstwa w 1994. Wszystko działo się za zgodą rządu w Kinszasie, który podkreślał, że te kolejne operacje to rozbrajanie ugrupowań rebelianckich w Kiwu[26]. 25 lutego 2009 wojska rwandyjskie wyszły z terytorium Demokratycznej Republiki Konga. Główny cel ich misji – zniszczenie baz rebeliantów z plemienia Hutu – nie został jednak zrealizowany[27].

23 marca 2012, w trzy lata po porozumieniu kończącym rebelię CNDP, gen. Bosco Ntaganda poniósł bunt w Demokratycznej Republice Konga i uformował Ruch 23 Marca, złożony z członków plemienia Tutsi. Ruch, który był wspierany przez Rwandę i Ugandę, rozpoczął kampanię wojenną przeciwko rządowi w Kinszasie. Rebelia, trwająca 20 miesięcy została rozbita w listopadzie 2013 przez wojska kongijskie i brygadę interwencyjną ONZ.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Zabili milion osób w 100 dni 2009-07-22; wp.pl
  2. "Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda." Human Rights Watch. Report (Updated 1 Apr. 2004)
  3. Qtd. by Mark Doyle. "Ex-Rwandan PM reveals genocide planning." BBC News. Online posting. 26 Mar. 2004.
  4. "Brokering Arms for Genocide." Chap. 3 in The Arms Fixers: Controlling the Brokers and Shipping Agents, by Brian Wood and Johan Pele man.
  5. "Arms shipments and the Rwandan Genocide." Online posting. Never Again International Niki.
  6. Qtd. in The Rwanda Crisis: History of a Genocide (London: Hurst, 1995), by Gérard Prunier; rpt. in "Rwanda & Burundi: The Conflict." Contemporary Tragedy. Online posting. The Holocaust: A Tragic Legacy.
  7. Evidence of Inaction: A National Security Archive Briefing Book, ed. Ferroggiaro
  8. Evidence of Inaction: A National Security Archive Briefing Book, ed. Ferroggiaro
  9. Col. Scott R. Feil. "Could 5,000 Peacekeepers Have Saved 500,000 Rwandans?: Early Intervention Reconsidered", ISD Report
  10. Theoneste Bagosora odpowiedzialny za rzeź Tutsi w Rwandzie skazany przez Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy prawaczłowieka.edu.pl dostęp: 24 października 2010 r.
  11. Katolicki ksiądz skazany za ludobójstwo w Ruandzie. 13 marca 2008.
  12. Hiding in plain sight in France: the priests accused in Rwandan genocide (ang.). 7 kwietnia 2014.
  13. Consolata Mukangango (ang.).
  14. Hotel Ruanda na filmweb.pl
  15. Czasem w kwietniu na filmweb.pl
  16. Shooting dogs na filmweb.pl
  17. Podać rękę diabłu(fabularny, 2007) na filmweb.pl
  18. Podać rękę diabłu(dokument, 2004) na filmweb.pl
  19. Shake Hands with the Devil: The Journey of Roméo Dallaire na imdb.com
  20. Kisangani Diary
  21. Mój sąsiad, morderca na myneighbormykiller.com
  22. Dzień, w którym Bóg odszedł na filmweb.pl
  23. Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study [dostęp 25 grudnia 2009].
  24. Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study. Reuters [dostęp 25 grudnia 2009].
  25. Congo Civil War. GlobalSecurity.org. [dostęp 25 grudnia 2009].
  26. Maciej Konarski: Ruandyjskie wojska wkroczyły na terytorium Kongo. afryka24.pl.
  27. UN chief pledges more help for DRC refugees (ang.). mg.co.za. [dostęp 22 kwietnia 2010].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rurangwa Reverien Ocalony. Ludobójstwo w Rwandzie, Polwen, 2009, ISBN: 9788375570649
  • Hatzfeld Jean, Strategia antylop, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009, ISBN: 978-83-7536-080-6
  • Hatzfeld Jean, Sezon maczet, Wydawnictwo Czarne, planowana premiera w Polsce - luty 2012
  • Hatzfeld Jean Nagość życia. Opowieści z bagien Rwandy., Wydawnictwo Czarne, 2011, ISBN: ISBN: 978-83-7536-252-7
  • Bruneteau, B. Wiek ludobójstwa, Warszawa, „Mówią wieki", 2004.
  • Ilibagiza, I., Erwinmm, S. Ocalona aby mówić, , Duc In Altum, 2007.
  • Rusesabagina P., Zwykły człowiek, Duc In Altum, 2008.
  • Kayitesi, A., Jeszcze żyjemy, Warszawa, Muza SA, 2007.
  • Coff, C., Pamięć kości, Rzeczpospolita SA, 2007.
  • Pałyga, J., Rwanda czas apokalipsy czas nadziei, Apostolicum, Ząbki 1998.
  • Kapuściński, R., Wykład o Ruandzie, (w) Heban, Czytelnik, Warszawa 1999
  • Courtemanche Gil, Niedziela na basenie w Kigali
  • Tochman Wojciech, Dzisiaj narysujemy śmierć, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010, ISBN: 978-83-7536-228-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]