Ludwika Maria Gonzaga

Ludwika Maria Gonzaga Królowa Polski
Portret królowej Ludwiki Marii Gonzagi de Nevers 1651 r.
Królowa Polski
Okres panowania	od 1645 do 1667
Żona	Władysława IV oraz Jana II Kazimierza
Poprzedniczka	Cecylia Renata Habsburżanka
Następczyni	Eleonora Habsburżanka
Dane biograficzne
Urodzona	18 sierpnia 1611 w Nevers
Zmarła	10 maja 1667 w Warszawie
Pochowana	Katedra wawelska
Ojciec	Karol I Gonzaga
Matka	Katarzyna de Guise
Galeria w Wikimedia Commons

Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (ur. 18 sierpnia 1611 w Nevers lub Paryżu, zm. 10 maja 1667 w Warszawie) – królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza.

Była księżniczką mantuańską, córką księcia Karola Gonzagi i Katarzyny de Guise, księżnej Maine.

Życiorys

Dzieciństwo

Przyszła żona dwóch ostatnich Wazów polskich urodziła się 8 lub 18 sierpnia 1611 roku w jednej z najświetniejszych i najlepiej skoligaconych rodzin arystokratycznych siedemnastowiecznej Francji. Ojciec Ludwiki Karol I Gonzaga, diuk de Nevers, był po mieczu potomkiem Ludwika – młodszego syna księcia Mantui, Fryderyka który w połowie XVI stulecia osiadł we Francji, po kądzieli zaś prawnukiem ostatniego cesarza Bizancjum, w związku z czym uważał się za jego dziedzica. Matka, Katarzyna de Guise, księżna de Longueville, pochodziła z bocznej linii panującej dynastii lotaryńskiej. Maria, ponieważ imię Ludwika przyjęła dopiero przed ślubem z Władysławem IV, pochodziła z wielodzietnej rodziny, gdzie była trzecim z sześciorga dzieci i najstarszą córką książęcej pary. Na rodziców chrzestnych córki księstwo de Nevers wybrali króla Francji Ludwika XIII i jego matkę, Marię Medycejską, sprawującą regencję w imieniu dziesięcioletniego monarchy. Daje to pewne wyobrażenie o dumie rodowej francuskiej linii Gonzagów, ich ambicjach i aspiracjach uważali się za równych głowom koronowanym i zapewne już wówczas myśleli o wydaniu Marii za któregoś z panujących lun co najmniej książąt krwi. Prawie całe dzieciństwo i młodość spędziła w rodowym zamku Nevers. Po bardzo wczesnej śmierci jej matki Katarzyny de Guise w 1618 roku, wychowaniem dzieci zajęła się ich ciotka. Zapewniła ona rodzeństwu bardzo staranną edukację troskliwie dobrani pedagodzy Marii i trzech jej braci. Dwie młodsze siostry zostały oddane do klasztoru. Dużo wagę przywiązywali do przedmiotów ścisłych i znajomości języków obcych. Naukę przerwała Marii ciężka choroba w roku 1626. Wincenty II umarł rok później (był on ostatni z mantuańskiej linii (Gonzagów). Wtedy książę Karol I Gonzaga ogłasza się księciem Mantui i margrabią Montferrand. Po czym ruszył do Włoch ze swoim najmłodszym synem, aby dochodzić swoich praw. Wyprawa ta okazała się czasochłonna i kosztowna. Przez to książę popadł w kłopoty finansowe, które zmusiły go do likwidacji dworu w Nevers. Maria, jedyna z rodu, która nie opuściła Francji, przeniosła się wówczas do stołecznej rezydencji ciotki Hôtel d'Alençon. Pierwszy raz miała wyjść za mąż za Gastona Orleańskiego w 1627. Niestety, król Francji nie wyraził zgody na małżeństwo, a Marię uwięził w twierdzy Vincennes, a następnie w klasztorze. Spędziła tam trzy lata, po czym dwór pozwolił jej osiąść z powrotem w Nevers. Zdania są podzielone co do przyczyn powrotu Marii w rodzinne strony, jedni twierdzą, iż powrót na prowincję był spowodowany żądaniem króla, inni wskazywali na coraz dotkliwsze kłopoty finansowe, ponieważ wojna o mantuańskie dziedzictwo mocno nadszarpnęła fortunę Gonzagów. Natomiast Maria tak czy owak utrzymywał swój skromny dwór, na którym obowiązywała etykieta godna córki suwerennego władcy. W 1634 pojawiła się propozycja mariażu z Władysławem IV. Poślubił on jednak w 1637 Cecylię Renatę Habsburżankę. W tym samym roku zmarł Karol Gonzaga. Mantua i Montferrat przeszły na jego wnuka Karola, ale francuskie dobra Gonzagów, wraz z tytułem księżnej de Nevers, przejęła Maria – wbrew panującej we Francji zasadzie primogenitury. Przez to Maria zyskała na znaczeniu i poprawił się jej stan materialny, a także zaczęto uważać ją równą książętom krwi.

W 1640 r. poznała brata Władysława IV, Jana Kazimierza. Po prawie dwóch latach spędzonych w więzieniu francuskim oskarżony za szpiegostwo bawił właśnie w Paryżu. Można przypuszczać, iż Jan Kazimierz nie został przez przypadek jej pierwszym mężem, ponieważ Richelieu zaczął rozważać aby ich zeswatać. Lecz plany spełzły na niczym i już miesiąc później Jan Kazimierz ruszył w drogę do Polski. Natomiast Paryż huczał o domniemanym romansie, który niby zdołał nawiązać z księżną de Nevers.

W tymże roku zaczęła ona również prowadzić w Paryżu salon literacki. Maria, lecząc pustkę po Janie, zabijając pustkę egzystencjalną i bawiąc się wzorem swej przyjaciółki pani de Rambouillet mecenatem literackim, przeżyła słynny romans z Henrykiem d'Effiat, markizem de Cinq-Mars. Według znawców biografii księżnej, była to jedyna jej prawdziwa miłość. Lecz o mało nie doprowadziła ona to do tragedii, ponieważ markiz stanął na czele antykrólewskiego spisku. Aresztowany z rozkazu kardynała Richelieu 12 września 1642 został ścięty przez ten incydent. Marii natomiast uszło na sucho, ponieważ przypłaciła to tylko niełaską i koniecznością opuszczenia Paryża. Po śmierci kardynała Richelieu i Ludwika XIII, Maria znów stała się częstym gościem na dworze.

24 marca 1644 zmarła Cecylia Renata. Władysław owdowiał i znowu powrócił pomysł, by ożenić go z księżną de Nevers. Tym razem propagatorem tego pomysłu był następca Richelieu Mazarini. Tym razem nikt ani nic nie stanęło na przeszkodzie w zawarciu związku. Maria nie była przepełniona entuzjazmem, co do osoby przyszłego małżonka, lecz przyjęła małżeństwo z radością, ponieważ związek ten dawał jej perspektywę upragnionej korony i tytułu królewskiego. Niektórzy znawcy jej biografii twierdzą, iż marzyła o tym od dziecka. 17 lipca 1645 roku nadzwyczajny poseł francuski Flecelles de Bregy podpisał w Warszawie intercyzę małżeńską. Dwa miesiące później stanął kontrakt ślubny, na mocy którego wraz z ręką Marii Władysław miał otrzymać niebagatelną sumę 700 000 skudów tytułem posagu i odszkodowania za rezygnację z roszczeń do dziedzictwa mantuańskiego, a przyszła królowa całość sum pochodzących ze sprzedaży jej francuskich włości. Rok później, 5 listopada 1645 r. odbył się ślub per procura Władysława i Marii (króla zastępował Krzysztof Opaliński). Z tym małżeństwem wiązała się zmiana pierwszego imienia Marii na Ludwika, ponieważ w Rzeczypospolitej imię Maria uważano dość powszechnie za zarezerwowane dla Matki Boskiej. Druga uroczystość ślubna odbyła się po przyjeżdzie Ludwiki do Polski. Ceremonia odbyła się w Warszawie 10 marca 1646 roku natomiast 15 lipca doszło do koronacji na Wawelu. W ten sposób już nie Maria, a Ludwika Maria zaspokoiła swoje monarsze ambicje. Król ożenił się z nią z celów czysto politycznych i dla pieniędzy, potrzebnych mu na mało realny plan wojny z Turcją. Wynika z tego, iż Maria zapłaciła wysoką cenę za koronę. Uroda trzydziestopięcioletniej Ludwiki Marii także nie przypadła Władysławowi do gustu. Wydaje się to trochę dziwne, ponieważ uchodziła nie tylko za kobietę inteligentną, ale także przystojną.

Utarło się zdanie, iż królowa zdobyła sobie wkrótce znaczny wpływ na małżonka. Niewątpliwą rolę odegrała tu udzielona mu przez nią pożyczka w wysokości 700 tysięcy złotych polskich, której Władysław nigdy nie oddał, a także posag. Finansowo zatem księżna de Nevers słono zapłaciła za koronę. Ciężko powiedzieć, czy tytuł i królewski dwór, na którym grała pierwsze skrzypce, był wystarczającą rekompensatą. Władysław bardzo często chorował, a gdy był zdrowy czerpał radość z innych niż małżonka źródeł.

Szlachta nie lubiła Ludwiki Marii, bardzo gorszyło ją mieszanie się królowej do polityki. 20 maja 1648 r. Ludwika Maria została wdową.

Pół roku później Jan Kazimierz został królem, a 30 maja 1649 r. doszło do zawarcia małżeństwa Ludwiki i Kazimierza. Królowa była bardzo energiczna. Podczas potopu szwedzkiego samodzielnie potrafiła prowadzić wojska. Tymczasem szlachta coraz bardziej za nią nie przepadała. Sprowadziła do Polski trzy zakony: Księży Misjonarzy w 1651, Sióstr Miłosierdzia w 1652 oraz Wizytek w 1654. Założyła w 1661 pierwszą polską gazetę Merkuriusz Polski. Miała ambitne plany gospodarcze i polityczne. Postulowała wzmocnienie władzy króla i senatu, zmianę systemu głosowania w sejmie oraz elekcję vivente rege. Przewyższała inteligencją męża. Patrzą na to obiektywnie, to ona stworzyła Janowi Kazimierzowi warunki powrotu do kraju w roku 1656 i tchnęła w niego wiarę w sens dalszej walki. Odtąd do końca życia miała wpływ niekiedy decydujący na politykę dworu i wszystkie ważniejsze sprawy w państwie. Odegrała znaczną rolę w rozbiciu sojuszu szwedzko-brandenburskiego i ustaleniu ostatecznego kształtu traktatu kończącego wojnę ze Szwecją. Podczas 18-letniego małżeństwa z Janem Kazimierzem urodziła dwójkę dzieci, które zmarły w niemowlęctwie. Błyskotliwa, oczytana i ambitna, prowadziła pierwszy polski salon literacki, w którym bywał m.in. Jan Andrzej Morsztyn. Damą dworu Ludwiki Marii była Maria Kazimiera d'Arquien, późniejsza Marysieńka Sobieska. Wśród współczesnych Polaków pojawiła się plotka przypisująca królowej nieślubne macierzyństwo Marii Kazimiery (z Kondeuszem lub markizem de Cinq-Mars). Podsycali je przeciwnicy polityczni królowej (donos tej treści trafił także do Władysława IV). Jedyną poszlaką mogącą za tym świadczyć to zabranie czteroletniej dziewczynki w daleką i trudną podróż w środku zimy do Polski, prawdopodobnie jednak była to również jedyna przesłanka dla ówczesnych, stąd też informacja ta uznawana jest za niewiarygodną. Polityka zagraniczna W polityce zagranicznej dążyła do osłabienia uciążliwej zależności Habsburgów i zacieśnienia związków z Francją. W sojuszu francuskim widziała jedyną szansę przeprowadzenia częściowej reformy ustrojowej państwa, polegającej w pierwszym rzędzie na ograniczeniu liberum veto i wprowadzeniu zasady elekcji vivente rege. Wywołało to opór większości szlachty uległej demagogicznym hasłom obrony złotej wolności i dopatrując się w każdej próbie zmiany zmurszałego ustroju Rzeczypospolitej chęci zaprowadzenia monarchii absolutnej. Ludwika Maria, chcąc wprowadzić wybór króla za życia jego poprzednia, miała na uwadze interes własnej rodziny. W roli przyszłego króla polskiego widziała bowiem tego z książąt francuskich, który pojmie za żonę jej siostrzenicę. Poparcie dworu francuskiego dla tych planów zapewniła sobie dopiero w roku 1660. Odtąd wszystkie działania polityczne podporządkowała osiągnięciu tego celu. Udało się jej zmontować silne i wpływowe profrancuskie stronnictwo magnackie. Nie powiodły się natomiast próby przeciągnięcia na swoją stronę głównego oponenta, demagogicznego trybuna konserwatywnych mas szlacheckich Jerzego Lubomirskiego, ani samej szlachty. Próba złamania opozycji siłą zakończyła się rokoszem Lubomirskiego, klęską wojski królewskich i ostatecznym pogrzebaniem planów królowej i dworu.

Zmarła w Warszawie 10 maja 1667. Zwłoki zostały pochowane na Wawelu, z wyjątkiem serca, które spoczęło w kościele sióstr Wizytek w Warszawie. Tam też znajduje się jej maska pośmiertna wykonana z wosku. Jej śmierć zniechęciła Jana Kazimierza do polskiej korony i skłoniła go do rychłej abdykacji

Galeria

• 

  Wjazd orszaku królowej Ludwiki Marii Gonzagi do Gdańska, 1646 r.

• 

  Ludwika Maria Gonzaga, portret autorstwa Justusa van Egmonta z 1645 r.

• 

  Portret Ludwika Maria Gonzaga z 1649 r., w tle widok Warszawy, autor Justus van Egmont

• 

  Portret królowej Ludwiki Marii Gonzagi, 1650 r.

Bibliografia

• Bożena Fabiani: Warszawski dwór Ludwiki Marii, Warszawa, 1976
• Karolina Targosz: Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi, Wrocław, 1975
• Karolina Targosz: Sawantki polskie XVII wieku, Kraków, 1997
• Zofia Libiszowska: Żona dwóch Wazów. Warszawa, 1963

Linki zewnętrzne

• Świadectwo Mecenat artystyczny

Poprzednik Cecylia Renata Habsburżanka

królowa Polski 1644-1667

Następca Eleonora Habsburżanka