Ludzie bezdomni

Ludzie bezdomni
Autor	Stefan Żeromski
Miejsce wydania	Austro-Węgry
Język	polski
Data I wyd.	1900
Typ utworu	powieść społeczna

Ludzie bezdomni – powieść autorstwa Stefana Żeromskiego, napisana w 1899 roku w Zakopanem, po raz pierwszy wydana w 1900 roku. Opisuje życie i działalność społeczną młodego lekarza Tomasza Judyma oraz dzieje jego miłości do Joanny Podborskiej. Powieść osadzona jest w realiach końca XIX wieku i pokazuje idee pracy dla ludu oraz osobistego poświęcenia.

Geneza

„Ludzie bezdomni” to piąta książka Stefana Żeromskiego, która ukazała się drukiem. Powstała w 1899 roku w Zakopanem, pierwszy raz wydana w 1900 roku. Krytycy i czytelnicy uznali ją za wielkie wydarzenie o wymiarze społeczno-politycznym. Zainaugurował nią pisarz cykl powieści współczesnych, osadzonych w realiach życia polskiego schyłku XIX wieku, podporządkowany naczelnej idei – pracy społecznikowskiej. Podejmuje ją doktor Tomasz Judym, który samodzielnie i po latach wyrzeczeń zdobywa zawód lekarza, mający mu umożliwić niesienie pomocy innym ludziom, w szczególności jednak biednym i pokrzywdzonym.

Żeromski w Zakopanem poznał Tomasza Janiszewskiego, którego uczynił prototypem głównego bohatera powieści – Tomasza Judyma.

Pisarz bardzo dokładnie przygotowywał się do pisania utworu, który stanowi efekt pasji poznawczej i pozytywistycznych przekonań, że praca pisarska musi łączyć się z rzetelną, naukową nieomal penetracją społecznej rzeczywistości i własnych przekonań.

Ludzie bezdomni przynieśli Żeromskiemu pozycję "duchowego wodza pokolenia". Powieść odczytano jako dzieło o problemach społeczno-moralnych epoki, jako protest przeciwko rozwarstwieniu i niedoli najbiedniejszych warstw narodu. Przez niektórych uważany również jako manifest ideowy, głoszący walkę z oportunizmem i egoizmem społecznym.

Żeromski dzięki tej powieści stał się wielkim autorytetem moralnym dla współczesnych (nie tylko w Polsce – Ludzi bezdomnych wydawano w 14 językach). Wywarł bezpośredni wpływ na sposób myślenia i życia młodych ludzi z początków XX wieku.

Struktura powieści

Powieść składa się z dwóch tomów, z których pierwszy liczy dziesięć tytułowanych rozdziałów, a drugi – trzynaście. Powieść to łącznie dwadzieścia trzy rozdziały.

Tom I	Tom II
Wenus z Milo	Poczciwe prowincjonalne idee
W pocie czoła	Starcy
Mrzonki	„Ta łza, co z oczu twoich spływa…”
Smutek	O świcie
Praktyka	W drodze
Swawolny Dyzio	O zmierzchu
Cisy	Szewska pasja
Kwiat Tuberozy	Gdzie oczy poniosą
Przyjdź	Glikauf!
Zwierzenia	Pielgrzym
	Asperges me…
	Dajmonion
	Rozdarta sosna

Czas akcji

Lata dziewięćdziesiąte, schyłek XIX wieku.

Nałęczów – pierwowzór Cisów

Miejsce akcji

W kolejności:

• Paryż,
• Warszawa,
• Cisy (wzorowane na Nałęczowie),
• Zagłębie Dąbrowskie (Sosnowiec).

Postaci

Spis bohaterów:

• Doktor Tomasz Judym – młody chirurg (główny bohater powieści),
• Joasia Podborska – przyjaciółka Niewadzkiej, guwernantka panien Orszeńskich,
• Korzecki – inżynier,
• Niewadzka- majętna wdowa,
• Natalia Orszeńska – starsza wnuczka Niewadzkiej,
• Wanda Orszeńska – młodsza wnuczka Niewadzkiej,
• Wiktor Judym – brat Tomasza,
• Teosia – żona Wiktora Judyma, matka Karolci i Franka,
• Węglichowski – lekarz w Cisach,
• Jan Bogusław Krzywosąd Chobrzański – administrator zakładu w Cisach,
• Ceklo
• M. Les (Leszczykowski),

Gatunek

Powieść modernistyczna.

Epoka

Modernizm (Młoda Polska).

Rodzaj literacki

Epika.

Konwencje literackie

• Realizm (literatura)
• Naturalizm
• Impresjonizm
• Symbolizm
• Dekadentyzm

Filozofia

• Schopenhauera
• Nietzschego
• Marksa

Motywy w utworze

• Sokratejskie i platońskie
• Ewangeliczne
• Motyw pracy

Główni bohaterowie

Tomasz Judym

Ambitny, młody chirurg, który uważa, że jego posłannictwem jako lekarza, jest pomoc ludziom skrzywdzonym przez los (z niższej warstwy społecznej, chce poprawić warunki w jakich żyją i pracują, często nędzne). Głównym problemem powieści jest wybór bohatera pomiędzy szczęściem osobistym, a szczęściem uboższej warstwy, z której sam się wywodzi. Judym twierdzi, że jeśli będzie spełniony w miłości, szczęśliwy, założy rodzinę, to stanie się egoistą, będzie nieczuły na krzywdę ludzką, po prostu nie zrozumie człowieka żyjącego w biedzie i nędzy. Dlatego też bohater odrzuca miłość Joanny Podborskiej, choć ją bardzo kocha, rezygnuje z ciepła domu rodzinnego. Żeromski nadał Judymowi cechy romantycznego buntownika: rozdarcie wewnętrzne, poczucie obcości, wielki indywidualizm, aby ukazać jak mocno przeżywa rozstanie. Jednak bohater Żeromskiego posiada też cechy pozytywistycznego społecznika: chęć poświęcenia się dla ludzi, altruizm, wiara w ideę pracy organicznej i pracy u podstaw. Być może pisarz przez nadanie mu cech pozytywisty chciał ukazać czytelnikowi, że decyzja o rozstaniu była konieczna, aby pomóc innym.

Joanna Podborska

Ma około 26 lat. Jest guwernantką, czyli domową nauczycielką panien Orszeńskich. Wcześnie straciła rodziców, utrzymywała się z własnej pracy i jeszcze wspomagała młodszych braci: Wacława i Henryka. Wacław zmarł na zesłaniu w Irkucku, Henryk studiował w Szwajcarii. Postać Joasi została scharakteryzowana w bardzo ciekawy sposób. W wątku głównym patrzymy na nią oczami Judyma, który rejestruje tylko odbicie uczuć na jej twarzy. Nie wiemy co Joasia myśli, co czuje, a obserwujemy tylko to, co dostrzega doktor Tomasz.

O wiele więcej informacji o Joasi zawiera jej pamiętnik. Dowiadujemy się z niego, iż była rozumną, samodzielną kobietą, pracującą na siebie i braci. Wiele zawdzięczała samokształceniu, wciąż się uczyła, wiele czytała, interesowała się literaturą i teatrem. Pracę nauczycielską traktowała jako posłannictwo, jak duchowe rodzicielstwo. Była dumna, pełna godności. Nie kryła się ze swym zainteresowaniem mężczyznami. Lubiła wielu z nich, ale nie kokietowała. Pragnęła miłości, ale nie polowała na męża. Bardzo kochała swych braci. Boleśnie przeżyła wiadomość o śmierci Wacława, nie chciała wierzyć plotkom, że Henryk nie robi doktoratu, że ją wykorzystuje, hula i gra w karty. Joasia chciała być nowoczesną kobietą. Wierzyła w dobro, postęp, chciała się do niego przyczynić. Ceniła sobie swoją samodzielność, lubiła pracę.

Była też po kobiecemu wrażliwa i głęboko odczuwała swe sieroctwo i samotność. Tęskniła za utraconym domem. Pragnęła mieć kogoś bliskiego. Bardzo kochała Judyma, bo widziała też jego bezdomność. Myślała że razem, wspólnym wysiłkiem zbudują sobie dom, co pozwoli zakończyć tułaczy okres w ich życiu. Zawiodła się bardzo, ale z godnością odeszła, nie chcąc wstrzymywać Judyma przed realizacją szlachetnego celu.

Zobacz też

• Doktor Judym – polski film obyczajowy z 1975 roku
• Syzyfowe prace
• Przedwiośnie
• Siłaczka

Linki zewnętrzne

• Ludzie bezdomni w serwisie Wolne Lektury