Mózg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy anatomii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Mózg (cerebrum) – narząd ośrodkowego układu nerwowego, złożony ze zwojów mózgowych (cerebralnych, głowowych) występujący u większości zwierząt dwubocznie symetrycznych.

U dwubocznie symetrycznych w toku ewolucji nastąpiło wyodrębnienie się części głowowej (cefalizacja) i związane z tym powiększenie zwojów głowowych (mózgowych), które przejmowały coraz bardziej nadrzędną rolę w układzie nerwowym. W obrębie zwojów mózgowych pojawiły się ośrodki koordynujące, odpowiedzialne za kontrolę narządów ciała oraz ośrodki asocjacyjne (kojarzeniowe), odpowiedzialne za pamięć[1].

U wyżej uorganizowanych wirków i przywr występują parzyste zwoje mózgowe połączone szeroką komisurą. U większości tasiemców zwoje mózgowe połączone są pierścieniem nerwowym od którego odchodzą nerwy narządów czepnych[1].

U wstężnic występują cztery zwoje mózgowe połączone spoidłami. U wrotków zwój mózgowy jest pojedynczy lub parzysty. U brzuchorzęsków zwój mózgowy jest dwupłatowaty[1].

Pierścienice[edytuj | edytuj kod]

U pierścienic obecna jest para zwojów mózgowych, z których w każdym wyróżnia się protocerebrum i deutocerebrum, a u niektórych wieloszczetów wolno żyjących jeszcze tritocerebrum. Zwoje te położone są zwykle w prostomium lub perystomium nad jelitem przednim, ale u niektórych wolno żyjących wieloszczetów występują w szczytowej części prostomium, przed jelitem. W obrębie mózgu obecne są ciała grzybkowate (coropra pedunculata), stanowiące ośrodki kojarzeniowe. Szczególnie silnie są rozwinięte u dżdżownic, dzięki czemu można je tresować[1].

Stawonogi[edytuj | edytuj kod]

Mózg szarańczy

U stawonogów mózg zlokalizowany jest po grzbietowej stronie pierwszej tagmy ciała[1]. Wraz z obrączką okołoprzełykową, zwojem podprzełykowym i zwykle brzusznym łańcuchem nerwowym stanowi on centralny układ nerwowy[1][2]. U wielu pajęczaków wszystkie te narządy zlewają się w jedną masę okołogardzielową[2]. Mózg budują parzyste zwoje mózgowe wyposażone w ciała grzybkowate, będące ośrodkami kojarzenia[1].

Wyróżnia się u stawonogów trzy płaty mózgowe: protocerebrum (powstałe przez zlanie archicerebrum z prozocerebrum[2]), deutocerebrum (in. śródmóżdże[3]) i tritocerebrum[1][2] (in. zamóżdże[3]). U skorupiaków niższych, a także skąponogów tritocerebrum nie wchodzi w skład mózgu i jest on tylko dwupłatowy[1][2]. U szczękoczułkowców mózg również jest dwupłatowy, lecz lepszy jakościowo, gdyż złożony z protocerebrum i tritocerebrum (deutocerebrum uległo zanikowi)[1]. U wyższych skorupiaków i tchawkowców obecne są wszystkie trzy płaty[1][2]. U owadów pod mózgiem leży zwój hypocerebralny stanowiący centrum stomatogastrycznego układu wegetatywnego[3].

Mięczaki[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcja 3D ośrodkowego układu nerwowego ślimaka Pseudunela viatoris (widok grzbietowy). Zwoje mózgowe oznaczone cg

Mięczaki cechują się różnym stopniem rozwoju układu nerwowego. U jednotarczowców i chitonów przypomina ten u prymitywnych płazińców, u pozostałych gromad występują oddzielne, parzyste zwoje mózgowe[1]. U wszystkich mięczaków mózg otacza przełyk[4].

Głowonogi[edytuj | edytuj kod]

Mózg głowonogów otacza przełyk i może być osłonięty chrzęstną puszką mózgową[4]. Część nadprzełykowa łączy się z częścią podprzełykową dwiema komisurami i płatem wielkokomórkowym. Części te składają się u łodzików z 12 płatów podstawowych. U większości dwuskrzelnych wyróżnia się 26 płatów podstawowych, które dzieli się na kolejne płaty. W sumie u większości ośmiornic wyróżnia 36, a u dziesięciornic 37 płatów mózgowych[4].

Mózg dwuskrzelnych ma najbardziej złożoną budowę wśród bezkręgowców. Wyróżnia się w nim wyspecjalizowane centra i podcentra kierujące funkcjami różnych narządów. Doświadczalnie wykazano występowanie pamięci krótkotrwałej i długotrwałej oraz zdolności do uczenia się u ośmiornic[1]. U przedstawicieli rodzaju Octopus mózg zbudowany 169 milionów neuronów (więcej, bo 300 mln, buduje zwoje ramieniowe)[4].

Strunowce[edytuj | edytuj kod]

Mózgowia kręgowców. Kolejno od góry: ryby, gada, ptaka, ssaka, naczelnego, człowieka

Bezczaszkowce[edytuj | edytuj kod]

U lancetnika przednią część cewki nerwowej stanowi, odpowiadający mózgowi kręgowców, pęcherzyk czołowy. Składa się on z przodomózgowia, w którym znajduje się plamka barwnikowa i narząd lejkowaty oraz wtóromózgowia wyposażonego w komórki Josepha[5].

Kręgowce[edytuj | edytuj kod]

U kręgowców mózg wraz z pniem mózgu buduje położone w czaszce mózgowie. W anatomii porównawczej kręgowców nazwę mózg stosuje się do narządu powstałego z dwóch lub trzech pierwszych pęcherzyków mózgowia czyli kresomózgowia, międzymózgowia i, niekiedy, śródmózgowia. Inaczej definiuje mózg anatomia człowieka, zawężając jego znaczenie do kresomózgowia, a jeszcze bardziej wąsko definiują go klinicyści ograniczając do półkul mózgu[5].

U większości kręgowców mówi się o czterech komorach mózgowych, przy czym I i II znajdują się w kresomózgowiu, trzecia w międzymózgowiu, a czwarta już w rdzeniu przedłużonym[5].

Mózg kręgowców osłonięty jest mózgoczaszką i oponami mózgowo-rdzeniowymi. U bezżuchwowców, ryb i płazów ogonowych jest to tylko opona pierwotna, u płazów bezogonowych, gadów i ptaków są to opona miękka i opona twarda, a u ssaków ponadto jeszcze opona pajęcza[5].

 Osobny artykuł: Mózgowie człowieka.

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Zoologia: Stawonogi. T. 2, cz. 1. Szczękoczułkopodobne, skorupiaki. Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 7-9. ISBN 978-83-01-16568-0.
  3. 3,0 3,1 3,2 Zoologia: Stawonogi. T. 2, cz. 2. Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 13, 65.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Zoologia. Bezkręgowce. Tom 1, część 2. Wtórnojamowce (bez stawonogów). Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013, s. 556-559.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Andrzej Jasiński: Układ nerwowy. W: H. Szarski: Anatomia porównawcza kręgowców. Warszawa: PWN, 1976, s. 334-343.