Mężenin (powiat zambrowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mężenin
Mężenin
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat zambrowski
Gmina Rutki
Liczba ludności (2011) 361[1]
Strefa numeracyjna (+48) 86
Tablice rejestracyjne BZA
SIMC 0405330
Położenie na mapie gminy Rutki
Mapa lokalizacyjna gminy Rutki
Mężenin
Mężenin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Mężenin
Mężenin
Ziemia 53°05′28″N 22°28′21″E/53,091111 22,472500Na mapach: 53°05′28″N 22°28′21″E/53,091111 22,472500

Mężeninwieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie zambrowskim, w gminie Rutki.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa łomżyńskiego[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki wsi[edytuj | edytuj kod]

Wieś powstała na początku XV wieku. W aktach łomżyńskich z 1423 roku notowany jest Maciej z Mężenina. Nie zachowały się jednak dokumenty nadania ziemi. W 1441 roku w aktach łomżyńskich wymienia się Przybysława i Macieja z tej wsi. Natomiast w 1445 roku na rokach książęcych w Łomży notowano Mikołaja z Mężenina.

W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego wskazuje się, że wieś została założona przez Jana i Stefana, synów Mikołaja z Mężenina (koło Ciechanowa) na „10-ciu włókach kupionych w 1466 roku od sukcesorów Konrada z Zaćwiaczyna, między granicami Rutek, Dębnik, Waloch i Idźków”[3]. Stąd też wywodzi się nazwa tej wsi. Ród szlachecki z Mężenina przyjął nazwisko Mężeński herbu Kościesza i wyróżniał się wśród sąsiadów okolicznych miejscowości skupiając znaczne dobra ziemskie i zajmując ważne pozycje społeczne. Marcin Mężeński był fundatorem pierwszego kościoła św. Anny w pobliskich Rutkach-Kossakach, którego pozostałością jest obecna kaplica Serca Jezusowego tego kościoła[4].

Mężenin znajdował się w granicach Księstwa Mazowieckiego do 1526 roku, a następnie województwa mazowieckiego do 1795 roku.

Mężenin Mężeńskich i Opackich[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie XVI wieku właścicielami tego majątku byli Marcin Mężeński, a następnie jego syn Maksymilian, kasztelan wiski, który w 1586 roku ukończył studia na Akademii Krakowskiej. W 1603 roku ożenił się z Zofią Górnicką, córką znanego pisarza Łukasza Górnickiego. Posag i oprawa żony zostały zabezpieczone na takich dobrach jak: Szlasy, Mężenin, Ożary, Rutki, Zawady, Mała Kołomyja, Zajki, Chlebiotki. Maksymilian i Zofia mieli tylko jedną córkę Izabelę Zofię, która wyszła za Krzysztofa Opackiego, dworzanina królewskiego, podczaszego czerskiego, wielokrotnego posła do dworów zagranicznych króla Jana Kazimierza. Ród Opackich herbu Prus III posiadał główne dobra pod Warszawą i tam też mieszkali jego przedstawiciele. W ten sposób Opaccy stali się właścicielami dóbr Mężenina, tworząc rozległy majątek ziemski z ośrodkami w Mężeninie i Rutkach.

W 1771 roku dobra te przejął Chryzanty Gabriel Rafał Opacki, praprawnuk Wojciecha, jedyny syn Stanisława – patriota, działacz społeczny, znakomity administrator i przedsiębiorca. Od tej pory rozpoczął się szybki i znaczący rozwój gospodarczy tej miejscowości. Założył on ogród, wykopał stawy, zorganizował gospodarstwo rybne, z którego ryby trafiały m.in. na stoły Izabeli Branickiej i kasztelana wiskiego. Zbudował też 4 młyny wodne, ogród botaniczny, szkółki drzew owocowych, grabowe aleje, browar. Hodował bydło holenderskie. Prostował drogi i wysadzał je topolami włoskimi. Zbudował też pierwsze w okolicy budowle gospodarcze: stodoły ze spichlerzem, stajnie i obory. Zajmował się produkcją zboża, które własną flotą rzeczną wysyłał do Gdańska, Elbląga i Warszawy. Zarządzał też dobrami białostockimi w imieniu hetmanowej. Miał on jedną córkę Agnieszkę Helenę Konstancję, dobrze wykształconą, która wyszła za mąż za Rajmunda Rembielińskiego herbu Lubicz i majątek przeszedł w ręce tej rodziny. Następnie został sprzedany przez Eugeniusza Rembielińskiego w ręce żydowskie, a w późniejszych latach został rozdzielony[5][6].

Królewskie polowanie[edytuj | edytuj kod]

W Mężeninie 13 maja 1633 roku był król Władysław IV, który podróżował tędy podczas wyprawy na Moskwę, w towarzystwie królewicza Kazimierza i 1200 żołnierzy piechoty. Podróż rozpoczęła się 11 maja 1633 roku. Milę za Zawiszynem pożegnano wyprawiających się. Król do rzeki Narwi podróżował konno, a następnie kolasą dotarł do Ostrowi Mazowieckiej, gdzie przewidziany był postój. Następnie 12 maja 1633 roku polując wyprawa dotarła do Zambrowa, zaś 13 maja 1633 roku król upolował 30 zajęcy i spędził noc w Mężeninie[7][8].

W okresie powstania styczniowego[edytuj | edytuj kod]

Podczas powstania styczniowego 25 stycznia 1863 roku miała tu miejsce bitwa około setki powstańców pod dowództwem Władysława Wilkoszewskiego i Józefa Szepietowskiego (Korwina) z piechotą carską. We wsi znajduje się pomnik upamiętniający to wydarzenie[9].

W historii parafii św. Anny w Rutkach-Kossakach wymieniana jest w 1863 roku Agnieszka Buszon, właścicielka Mężenina, jako ofiarodawczyni przebudowy kościoła parafialnego.

Podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W dniu 10 września 1939 r. XIX Korpus Pancerny gen. Guderiana dokonał mordu na 37 mieszkańcach Rutek, Ożar i Dębnik. Przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 8 z drogą wojewódzką nr 679 znajduje się pomnik na mogile zbiorowej z nazwiskami ofiar.

Pomniki i zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • pomnik powstańców styczniowych poległych w bitwie 25 stycznia 1863 r., zbudowany w 125 rocznicę z napisem „1863 – Miłość ojczyzny była ich siłą i orężem, poległym Powstańcom -Rodacy, 1863 – 1988” oraz tabliczka z napisem „1863 – o wolną Polskę w Bitwie z wojskiem carskim poległo tu 50 – ciu Powstańców z dowódcą J. Szepietowskim, cześć ich pamięci, w 125 rocznicę Kombatanci”[10],
  • pomnik ofiar hitlerowców z września 1939 roku na mogile zbiorowej, położony przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 8 z drogą wojewódzką nr 679. Ma on formę głazu pękniętego na dwie części, między którymi znajduje się krzyż z kraty. Na pomniku znajduje się tablica z napisem: „Miejsce uświęcone krwią 17 mieszkańców Mężenina i Rutek zamordowanych przez hitlerowców we wrześniu 1939 r.” oraz „10 IX 1939 XIX Korpus Pancerny gen. Guderiana dokonał mordu na 37 mieszkańcach Rutek, Dębnik, Ożar”. Na tablicy po prawej części kamienia wypisane są nazwiska ofiar[11],
  • przy drodze krajowej nr 8 i Carskiej drodze znajduje się biały murowany budynek dróżniczówki z herbem w ryzalicie przedstawiający na żółtym tle skrzyżowaną kotwicę i siekierę[12].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Mężenin leży na trasach:

We wsi przy drodze krajowej numer 8 od strony wjazdu z Zambrowa znajduje się stacja benzynowa.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Bank Danych Lokalnych. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-11-14].
  2. Ministerstwo Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska. Główny Urząd Statystyczny: Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce. T. drugi: K-P. Warszawa: Wydawnictwa Akcydensowe, 1981, s. 428.
  3. Mężenin w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI (Malczyce – Netreba) z 1885 r.
  4. Historia parafii św. Anny w Rutkach-Kossakach (pol.). parafiarutki.pl. [dostęp 2014-11-10].
  5. Halina Wereszycka: Internetowy Polski Słownik Biograficzny, biogram Gabriela Rafała Chryzantego Opackiego (pol.). tymczasowylink.pl. [dostęp 2014-11-10].
  6. Leszek Zugaj: Powiat zambrowski. Historia i współczesność. Zambrów: Starostwo Powiatowe w Zambrowie. Wydanie II, 2012, s. 87-88. ISBN 978-83--929086-0-9.
  7. A.S. Radziwiłł: Pamiętnik o dziejach w Polsce. Warszawa: PIW, 1980, s. tom1, s. 305.
  8. Witold Suski: Wiadomości z przeszłości (pol.). powiatostrowmaz.pl. [dostęp 2014-11-10].
  9. Czesław Brodzicki, Donata Godlewska: Łomża w latach 1794-1866. Powstanie Styczniowe część II (pol.). historialomzy.pl. [dostęp 2014-11-10].
  10. Katalog miejsc Pamięci Powstania Styczniowego w województwie podlaskim (pol.). nid.pl. [dostęp 2014-11-10].
  11. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa: Ogólnopolska komputerowa baza cmentarzy wojennych (pol.). radaopwim.gov.pl. [dostęp 2014-11-10].
  12. Strona internetowa gminy Rutki: Zabytki, nr karty ewidencji zabytków 14. (pol.). gminarutki.pl. [dostęp 2014-11-10].