Mỹ Sơn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mỹ Sơn Sanctuarya
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
My Son tower2.JPG
Kraj  Wietnam
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, III
Charakterystyka #949
Regionb Asia and the Pacific
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1999
na 23. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Wietnamu
Mapa lokalizacyjna Wietnamu
Mỹ Sơn
Mỹ Sơn
Ziemia 15°47′24,4″N 108°06′31,0″E/15,790111 108,108611
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Mỹ Sơn − zabytkowy kompleks świątyń hinduistycznych na Południowym Wybrzeżu Centralnym w Wietnamie. Współcześnie opuszczony i częściowo zrujnowany, stanowi pozostałość po istniejącym tu, w okresie między IV a XV wiekiem n.e., sanktuarium religijnym Czamów. W 1999 r. Mỹ Sơn zostało wpisane na listę zabytków światowego dziedzictwa.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Mỹ Sơn jest położone w pobliżu wsi Duy Phú, w dystrykcie Duy Xuyên, w prowincji Quảng Nam, region Południowe Wybrzeże Centralne, ok. 69 km na południowy zachód od Đà Nẵng. Sanktuarium położone jest między dwoma pasmami gór, w dolinie szerokiej na ok. 2 km, u podnóża świętej góry Mahaparvata (obecnie nazywanej Koci Ząb). Historycznie Mỹ Sơn leży na terenie dawnych Świętych Ziem Amarawati w dolinie rzeki Thu Bồn ok. 10 km od dawnej stolicy Czampy Simhapura (obecnie miejscowość Trà Kiệu).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Sanktuarium Mỹ Sơn zostało ufundowane przez króla Bhadrawarmana I i poświęcone Śiwie nazywanemu tutaj Bhadreśwara [1]. Pierwsza świątynia była najprawdopodobniej zbudowana z drewna, o czym świadczy inskrypcja z VII w. wg której budowla spłonęła. Nową świątynię, już z cegły, poświęconą Śiwie Sambhubhadreśwarze ufundował król Sambhuvarman (świątynia "A1"). W IX i X w. znaczenie sanktuarium nieco się zmniejszyło po wprowadzeniu w Czampie buddyzmu mahajana. W pobliżu powstało założone w 875 r. przez króla Indravarmana II sanktuarium buddyjskie Đồng Dương. Mimo tego Sanktuarium Mỹ Sơn powiększało się o nowe światynie i do XV w. służyło królom Czampy za miejsce kultu. Po zajęciu Amarawati przez Wietnamczyków w 1471 r. sanktuarium podupadło i zostało z czasem wchłonięte przez dżunglę.

Świątynia "A1". Diagram wykonany przed zniszczeniem świątyni.

W 1898 r. odkryte przez M.C. Parisa ruiny zainteresowały francuskich archeologów z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. Podjęto szerokie badania inskrypcji, architektury i sztuki czamskiej, jak również próby restauracji świątyń[2].

W czasie wojny Wietnamskiej w dolinie Mỹ Sơn założyli swoją kwaterę partyzanci Wietkongu. Najwyższą 28-metrową wieżę świątyni A1 wykorzystywali jako maszt radiostacji. W sierpniu 1969 r. amerykańskie B-52 wykonały nalot dywanowy na sanktuarium, niszcząc i uszkadzając wiele budowli. Ze świątyni A1, najstarszej, zbudowanej w VII w. przez Sambhuvarmana, pozostał jedynie stos potłuczonych cegieł. Bombardowanie wywołało powszechny protest, w wyniku którego dolina została wyłączona z akcji amerykańskiego lotnictwa[3].

Ruiny A1 po wojnie.

Po wojnie rząd wietnamski postanowił odrestaurować sanktuarium. Teren oczyszczono z niewypałów i rozminowano. W czasie prac zginęło dziewięć osób, a jedenaście zostało rannych. W 1981 r. wykonania prac konserwatorskich podjął się zespół polskich konserwatorów z lubelskich Pracowni Konserwacji Zabytków pod kierownictwem Kazimierza Kwiatkowskiego. Obecnie dolina zostało uporządkowana i zbudowane niewielkie muzeum[4]. W grudniu 2009 r. planowane jest odsłonięcie pomnika "Kazika", jak nazywają tu Kazimierza Kwiatkowskiego.

Architektura i sztuka Czamów[edytuj | edytuj kod]

Typowa świątynia Czamów składała się zwykle z czterech podstawowych budowli.

  • kalan − główna budowla w kształcie wieży, siedziba bóstwa.
  • mandapa − przedsionek, zwykle zintegrowany z wieżą.
  • kośagryha − "kuchnia"/"biblioteka", najczęściej z dachem w kształcie siodła, zawierająca pomieszczenie do przyrządzania rytualnych posiłków i do przechowywania przedmiotów poświęconych bóstwu.
  • gopura − brama wejściowa do otoczonego murem kompleksu świątyni.

Dodatkowo z boku mogła być postawiona pośa, kapliczka przeznaczona dla steli z inskrypcją fundacyjną, a także kapliczki innych bóstw.

Sklepienie świątyni czamskiej.

Czamowie nie znali łęku(łuku) sklepiennego. Świątynie były budowane z cegły, przy zastosowaniu łęku pozornego, czego rezultatem były grube mury i niewielkie wnętrza. Charakterystyczne dla Czamów sklepienia ułożone ze zbiegających się na szczycie cegieł, często zakończone były otworem wentylacyjnym. Ornamenty i dekoracje rzeźbiono w cegle już po postawieniu całości. Dodatkowo dekorowano budynki rzeźbami z kamienia.

Na poczatku XX w. w Mỹ Sơn było ok. 70 budowli w róznym stanie zniszczenia. Obecnie w całości pozostało kilka sztuk. Większość znalezionych rzeźb i elementów dekoracyjnych zgromadzono w Muzeum Czamów w Đà Nẵng[5]. Reszta jest rozproszone po różnych muzeach i zbiorach prywatnych. Niewielkie muzeum w Mỹ Sơn pokazuje historię odkrycia, zniszczenia i ratowania zabytków sanktuarium.

Przypisy

  1. Historia Czampy w klasycznym ujęciu, wraz z tekstami i tłumaczeniami inskrypcji przedstawiona jest w pracy R. C. Majumdar, ANCIENT INDIAN COLONIES In the FAR EAST. Vol. I. CHAMPA. The Punjab Sanskrit Book Depot, LAHORE, 1927
  2. Dokumentację tych badań, jak również bogatą kolekcję zdjęć z tamtego okresu można znaleźć na stronie www EFEO
  3. Znany francuski historyk Philippe Stern, wówczas dyrektor Musée Guimet w Paryżu zadzwonił do prezydenta Nixona, który wydał polecenie oszczędzania czamskich zabytków. Historia ratowania zabytków Mỹ Sơn jest przedstawiona w pracy: Trần Kỳ Phương, Cultural Resource and Heritage Issues of Historic Champa States in Vietnam: Champa Origins, Reconfirmed Nomenclatures, and Preservation of Sites, ARI Working Paper No. 75, September 2006
  4. Plany dalszej restauracji sanktuarium można znaleźć w dokumentach UNESCO
  5. Strona www Muzeum Czamów w Đà Nẵng

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]