Małżeństwo (sakrament)

Spotkanie św. Joachima i św. Anny jest częstym małżeńskim motywem ikonograficznym w tradycji prawosławnej

Małżeństwo sakramentalne – związek monogamiczny mężczyzny i kobiety będący sakramentalnym znakiem miłości Chrystusa i Kościoła (por. Ef 5, 32). Tak rozumiany jest w Kościele katolickim, starokatolickim, prawosławnym oraz anglikańskim. Teologia protestancka nie uważa małżeństwa za sakrament, choć podkreśla jego świętość.

Nowy Testament

Co do spraw, o których pisaliście, to dobrze jest mężczyźnie nie łączyć się z kobietą. Ze względu jednak na niebezpieczeństwo rozpusty niech każdy ma swoją żonę, a każda swojego męża. Mąż niech oddaje powinność żonie, podobnie też żona mężowi. Żona nie rozporządza własnym ciałem, lecz jej mąż; podobnie też i mąż nie rozporządza własnym ciałem, ale żona. 1 Kor 7, 1-4

Czy nie czytaliście, że Stwórca od początku stworzył ich jako mężczyznę i kobietę? I rzekł: "Dlatego opuści człowiek ojca i matkę i złączy się ze swoją żoną, i będą oboje jednym ciałem. A tak już nie są dwoje, lecz jedno ciało. Co więc Bóg złączył, niech człowiek nie rozdziela!" Mt 19, 4b-6

Mężowie miłujcie żony, bo i Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie, aby go uświęcić, oczyściwszy obmyciem wodą, któremu towarzyszy słowo, aby osobiście stawić przed sobą Kościół jako chwalebny, nie mający skazy czy zmarszczki, czy czegoś podobnego, lecz aby był święty i nieskalany. 1 Ef 5, 25-27

Tajemnica to wielka, ale ja odnoszę to do Chrystusa i Kościoła Ef 5,25.31-32

We czci niech będzie małżeństwo pod każdym względem i łoże nieskalane Hbr 13,4

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Ojcowie Kościoła

Wybrane fragmenty z Ojców Kościoła:
Od Adama aż do Pana prawdziwa miłość małżeńska byłą sakramentem doskonałym. św. Efrem Syryjczyk

Kim są dwaj lub trzej, zgromadzeni w imię Chrystusa, pomiędzy którymi jest Pan? Czyż nie są to mężczyzna i kobieta zjednoczeni przez Boga? św. Klemens Aleksandryjski

Bóg stworzył Adama i Ewę do największej ich wzajemnej miłości odzwierciedlającej tajemnicę jedności Bożej. Teofil z Antiochii

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Wschód i zachód - odmienne spojrzenia, jeden sakrament

Katechizm Kościoła Katolickiego definiuje małżeństwo jako przymierze mężczyzny i kobiety tworzące wspólnotę całego życia, podejmowaną dla ich własnego dobra i dla zrodzenia i wychowania potomstwa. Małżeństwo w rozumieniu katolickim jest zatem zjednoczeniem dwojga osób, tworzących związek nierozerwalny do śmierci jednego z małżonków. W prawosławiu, które odwołuje się do nauczania wspólnot apostolskich pierwszych wieków, związek małżeński przypieczętowany Eucharystią zawierany jest na wieczność i trwa po śmierci. Ta różnica wynika z odmiennej perspektywy patrzenia na sakrament małżeństwa. Tradycja prawosławna dopatruje się w duchowej stronie małżeństwa antycypacji życia "aniołów Bożych w niebie". Kościół katolicki, choć postrzega małżeństwo jako rzeczywistość doczesną, widzi również wieczny charakter duchowej wspólnoty i miłości między małżonkami, która w przyszłym wieku ma osiągnąć swoją pełnię.

Kościół katolicki

Istotne elementy małżeństwa

Małżeństwo jako sakrament jest wspólnotą naturalną mężczyzny i kobiety, podniesioną do poziomu nadprzyrodzonego, poziomu łaski - tzn. urzeczywistniającego miłość, która łączy Chrystusa z Kościołem.

Małżeństwo jest określone jako wspólnota naturalna dlatego, że tworzący je mężczyzna i kobieta w swej płci oraz w swych duszach mają wpisaną naturalną zdolność do tworzenia jedności:

• w pełni ludzkiej, a więc zarazem zmysłowej i duchowej.
• pełnej, to znaczy przeżywanej w szczególnej formie przyjaźni, poprzez którą mężczyzna i kobieta wielkodusznie dzielą między sobą wszystko, bez zachowywania przez jednego z małżonków czegoś wyłącznie dla siebie.
• wiernej i wyłącznej - relacja mężczyzna-kobieta, jaką tworzą przez zawarcie ślubu, w sferze wewnętrznej, intymnej i zewnętrznej, jest sprawą tylko ich dwojga - na dobre i na złe, aż do końca życia.
• płodnej - owocującej w potomstwie naturalnym, które rodzą też duchowo do życia wiary, życia wiecznego. A gdy płodność fizyczna jest niemożliwa, małżonkowie realizują płodność duchową - rodząc innych do życia wiecznego.

W pojęciu Magisterium Kościoła przymioty te opisują każde ludzkie małżeństwo i w tym sensie katolicy nie różnią się od innych. Już autor Listu do Diogneta z II w. pisał, że chrześcijanie żenią się jak wszyscy, ale nie dzielą łoża małżeńskiego z nikim:

5. (...) Mieszkają każdy we własnej ojczyźnie, lecz niby obcy przybysze. Podejmują wszystkie obowiązki jak obywatele i znoszą wszystkie ciężary jak cudzoziemcy. Każda ziemia obca jest im ojczyzną i każda ojczyzna ziemią obcą. 6. Żenią się jak wszyscy i mają dzieci, lecz nie porzucają nowo narodzonych. 7. Wszyscy dzielą jeden stół, lecz nie jedno łoże. 8. Są w ciele, lecz żyją nie według ciała. (Rozdz. V)

Jednak, dzięki refleksji nad Objawieniem, chrześcijanie uznają że dla osób ochrzczonych małżeństwo jest jednocześnie wspólnotą duchową. Wspólnotę tę zawiera się przez ślub, który jest świętym i nierozerwalnym przymierzem. By ukazać naturę małżeństwa jako sakramentu Kościoła oraz by uniknąć nadużyć (np. podwójnego zawarcia małżeństwa) jest ustalona forma liturgiczna tego ślubowania - od czasu Soboru trydenckiego ślub dokonuje się obecnie jedynie wobec świadków: księdza i co najmniej dwojga chrześcijan. W ten sposób małżeństwo staje się wspólnotą Kościoła, gdzie mąż reprezentuje Chrystusa-głowę, a żona jest obrazem Jego oblubienicy, wspólnoty Kościoła (por. Ef 5,32). Małżonkowie urzeczywistniają tę jedność duchową nie tylko przez życie rodzinne, podobne do małżeństw nie-chrześcijan, ale też:

...przez przyjmowanie sakramentów, modlitwę i dziękczynienie, świadectwo życia świątobliwego, zaparcie się siebie i czynną miłość.

Związek małżeński miał już charakter sakramentalny na początku biblijnego rodzaju ludzkiego. Miłość pierwszych rodziców, Adama i Ewy, była pra-sakramentem, to znaczy czyniła widzialnym Niewidzialne - Miłość Stwórcy do stworzenia. Pisał o tym Jan Paweł II w Tryptyku rzymskim, medytacji poetyckiej, ale jednocześnie teologicznej:

Kimże jest On? Niewypowiedziany. Samoistne Istnienie. Jedyny. Stwórca wszystkiego. Zarazem Komunia Osób. W tej Komunii wzajemne obdarowywanie pełnią prawdy, dobra i piękna. Nade wszystko jednak — niewypowiedziany. A przecież powiedział nam o Sobie. (...) A oni? «Mężczyzną i niewiastą stworzył ich». Został im przez Boga zadany dar. (...) Prasakrament — samo bycie widzialnym znakiem odwiecznej Miłości.

Znaczenie katolickiej wspólnoty małżeńskiej wypełnia się przede wszystkim poprzez stworzenie warunków dla wzrastania autentycznego dobra obojga małżonków oraz przez zrodzenie i wychowywanie dzieci.

Według Kościoła tak rozumiane małżeństwo leży u podstaw rodziny. Katolicy wierzą, iż przysięgę małżeńską wypowiadają wobec Boga i wobec Kościoła:

tak zawierany związek Chrystus czyni sakramentem, czyli tajemnicą uświęcenia małżonków, znakiem swojej obecności we wszystkich ich sprawach, a jednocześnie źródłem specjalnej łaski dla nich.

Katolicka etyka małżeńska

Antykoncepcja i rozwód są uważane za dwie współczesne choroby małżeństwa. W trudniejszych sytuacjach rozwiązaniem dopuszczalnym, a nawet koniecznym, może się okazać separacja. Naturalne planowanie rodziny jest postawą możliwą dzięki cnocie powściągliwości. Ta zaś jest możliwa kiedy małżonkowie żyją zgodnie z etyką katolicką i odczuwają, że są prowadzeni przez Ducha Świętego, także w sferze seksualnej (por. Rz 8,11-14)..

Akt małżeński w rozumieniu katolickiego nauczania to płciowe zjednoczenie małżonków, którzy w duchu wzajemnej miłości nawzajem się sobie oddają i siebie przyjmują.

Według katolickiej etyki seksualnej, aby akt małżeński był godziwy, musi zachowywać podwójną celowość:

1. zjednoczenie małżonków i pogłębienie więzi małżeńskiej
2. otwarcie się na poczęcie i przyjęcie nowego życia.

Aspekty prawno-kanoniczne

Forma sakramentu

Szafarzami są sami małżonkowie. Kapłan (lub diakon) jest tylko świadkiem urzędowym zawarcia sakramentu. Zawarcie małżeństwa polega na tym, że mężczyzna i kobieta składają sobie przysięgę wzajemnej, wiernej i dozgonnej miłości. Nowożeńcy wypowiadają następujące słowa:

Ja, N., biorę ciebie. N., za żonę (męża) i ślubuję ci miłość, wierność i uczciwość małżeńską oraz że cię nie opuszczę aż do śmierci. Tak mi dopomóż, Panie Boże Wszechmogący, w Trójcy Jedyny i Wszyscy Święci.

Po złożeniu sobie przysięgi miłości przez nowożeńców, kapłan oświadcza:

«Co Bóg złączył, człowiek niech nie rozdziela». Małżeństwo przez was zawarte, ja powagą Kościoła potwierdzam i błogosławię w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen.

Ślub, wiążąc młodą parę węzłem małżeńskim ma konsekwencje zarazem sakramentalne i prawno-kanoniczne. Z obydwu racji jest on nierozerwalny. Czasem dochodzi jednak do nieważnego zawarcia małżeństwa - gdy narzeczeni nie są zdolni do jego zawarcia lub gdy próbują zawrzeć małżeństwo z naruszeniem odpowiednich kanonów.

Nieważność małżeństwa

Sakrament małżeństwa jest określoną rzeczywistością, na którą składa się szereg istotnych elementów. Jeśli któregoś z tych elementów brakuje przy zawieraniu małżeństwa, jest ono zawarte nieważnie. Brak ten może się objawić jakiś czas po uroczystości ślubnej, jednak można go naprawić. Zwracał na to uwagę Jan Paweł II w przemówieniach do Roty Rzymskiej:

Kościół jest przychylny uważnieniu, jeśli to możliwe, małżeństw nieważnych.(...) Sami małżonkowie pierwsi muszą zrozumieć, że tylko lojalne poszukiwanie prawdy prowadzi do ich rzeczywistego dobra, bez wykluczania a priori możliwości uważnienia związku, który choć nie jest jeszcze małżeński, zawiera dla nich samych i dla ich potomstwa elementy dobra, które należy uważnie ocenić w sumieniu, zanim podejmie się decyzję zmierzającą w innym kierunku.

Według Jana Pawła II nierozerwalność małżeństwa niesie w sobie piękno i dobro, i nie nie należy rozumieć jej jako jakiegoś ograniczenia wolności małżonków w ich dążeniu do «samorealizowania się».

W przypadku, kiedy nie jest możliwe tzw. uzdrowienie w zalążku /(łac.) sanatio in radice/, poprzez uzupełnienie brakującego elementu, należy zwrócić się do sądu biskupiego, aby rozpatrzył ważność-nieważność zawartego związku. Do czasu orzeczenia, zgodnie z prawem kanonicznym, domniemywa się, że związek był zawarty ważnie, czyli mężczyzna i kobieta są mężem i żoną.

Przyczyny zaistnienia nieważności ślubu można podzielić na 3 grupy:

• przeszkody – pewne okoliczności (mające charakter obiektywny), które wykluczają ważność
• wady zgody małżeńskiej – sytuacje, gdy wola na zawarcie związku jest ograniczona
• braki w formie zawierania związku

Przeszkody małżeńskie

Są to przeszkody tzw. zrywające, gdyż ich stwierdzenie skutkuje albo niemożnością zawarcia związku (z wyjątkiem możliwych dyspens), albo nieważnym zawarciem ślubu.

Wady zgody na ślub

Wadliwe oświadczenie zgody na ślub może mieć miejsce, gdy:

• przyczyny natury psychicznej uniemożliwiają podjęcie obowiązków małżeńskich (np. choroba psychiczna, uzależnienie, inne okoliczności determinujące psychikę);
• występuje niewiedza o tym, że w małżeństwie ma miejsce współżycie;
• istnieje pomyłka co do tożsamości osoby lub jej istotnego przymiotu;
• brakuje świadomości cech związku, jakimi są: jedność, wierność, nierozerwalność;
• symuluje się przysięgę (w ogóle wyklucza się małżeństwo lub jakąś jego istotną cechę);
• stawiany jest niegodziwy, sprzeczny z prawem warunek zawarcia (np. rozwód);
• ślub jest zawierany pod przymusem lub z powodu ciężkiej bojaźni;
• ślub jest zawierany podstępem (podanie nieprawdy o jakimś przymiocie — zarówno kłamstwo co do istnienia przymiotu, jak i jego braku) — obecna lista takich przymiotów powszechnie stosowana przy stwierdzaniu nieważności małżeństwa (poniższe przymioty są rozpatrywane w kontekście konkretnego małżeństwa, ponieważ dany przymiot może mieć tutaj większe lub mniejsze znaczenie), to:
  • niemożność zrealizowania dobra małżeńskiego (bonum coniugum);
  • niezdolność do nawiązania relacji międzyosobowych;
  • określone przekonania religijne mogące poróżnić małżonków;
  • poważne obciążenia natury moralnej — np. uprawianie prostytucji, kłamstwo co do dziewictwa;
  • określone przekonania habitualne — dotyczące stylu życia — mogące poróżnić małżonków;
  • popełnienie poważnego (zarówno w sensie prawnym, jak i negatywnie odbieranego społecznie) przestępstwa lub stała/długotrwała działalność przestępcza;
  • zaciągnięty dług lub inne poważne problemy majątkowe;
  • choroba fizyczna;
  • choroba psychiczna;
  • uzależnienia — narkomania, alkoholizm etc.;
  • ciąża z innym mężczyzną i jej zatajenie lub nieprawdziwe przypisanie jej przyszłemu małżonkowi;
  • posiadanie potomstwa;
  • pozycja zawodowa/społeczna;
  • niemożność dopełnienia małżeństwa lub zrodzenia i wychowania potomstwa.

Papież Benedykt XVI wyjaśnił rozumienie psychicznej niezdolności, stwierdzając, że nie chodzi jedynie o trudność psychiczną, lecz o całkowitą niezdolność:

Prawdziwa niezdolność psychiczna wymaga, aby w chwili zawierania małżeństwa istniała szczególna anomalia psychiczna, poważnie zaburzająca używanie rozumu bądź zdolność poznania teoretycznego i oceniającego w odniesieniu do poważnych decyzji,(...) [np. co do] wolnego wyboru stanu życia czy też powodująca u jednej ze stron nie tylko poważną trudność, lecz wręcz niezdolność stawienia czoła zadaniom należącym do istotnych obowiązków małżeńskich. (Przemówienie do pracowników Trybunału Roty Rzymskiej, 30.01.2009 r.).

Braki w formie zawierania związku

Braki formy dotyczą niedotrzymania określonej procedury, np. ksiądz lub diakon nie jest upoważniony do asystowania przy danym ślubie.

Rozwiązanie małżeństwa

Może zaistnieć też sytuacja, iż małżeństwo zawarte ważnie nie zostało dopełnione (matrimonium ratum, sed non consummatum) przez akt seksualny. Małżeństwo niedopełnione może być ze słusznej przyczyny rozwiązane (dissolutio vinculi) przez Biskupa Rzymskiego (papieża), na prośbę obydwu stron lub tylko jednej, choćby druga się nie zgadzała, o czym stanowi kanon 1142 kodeksu prawa kanonicznego.

Honorowanie małżeństwa kościelnego przez prawo świeckie

W Polsce małżeństwo sakramentalne nie jest honorowane przez państwo, natomiast istnieje przymus zawarcia kontraktu cywilnego w związku z zawieraniem małżeństwa sakramentalnego, narzucony jeszcze za czasów PRL. W ograniczonym zakresie osoby zawierające sakramentalny związek małżeński mogą zawrzeć kontrakt cywilny w uproszczonym trybie (tzw. "małżeństwo konkordatowe"). "Małżeństwo konkordatowe" nie skutkuje jednak respektowaniem przez państwo nierozerwalności zawartego związku. W niektórych innych krajach, np. we Włoszech czy w USA małżeństwo sakramentalne jest samo w sobie ważnym małżeństwem w sensie prawa państwowego. Krajami z państwowymi ślubami bez rozwodów są Filipiny oraz Malta.

Kościół prawosławny

W Kościele prawosławnym w odróżnieniu od Kościoła katolickiego szafarzem małżeństwa jest kapłan, a małżeństwo zatwierdza się symbolicznym ceremoniałem (nałożenie koron, wspólne wypicie wina, trzykrotne obejście anałojczyka, na którym leży ikona) oraz świętymi modlitwami, a nie tzw. przysięgą małżeńską (a więc formułą jurydyczną). Jedna z modlitw brzmi: "Daj im doskonałe zjednoczenie dusz i ciał, daj im łoże nieskalane". Świadczy ona m.in. o tym, iż w prawosławiu nadrzędnym celem małżeństwa jest miłość i duchowa wspólnota obojga małżonków, prokreacja i życie płciowe są celami drugorzędnymi. Z tego też względu prawosławna ortodoksja podkreśla wieczny charakter związku małżeńskiego, gdyż "miłość nigdy nie ustaje" [1 Kor 13, 8] i trwa w królestwie niebieskim. Wieczny charakter związku małżeńskiego podparty jest również teologią związku Chrystusa z Kościołem, ceremonią nałożenia koron, modlitwą o "nierozerwalną pieczęć miłości", symbolikę obrączek (koło oznacza nieskończoność) oraz wspólnym wypiciem wina (symbol przyszłego wspólnego stołu).

Kościół prawosławny dopuszcza rozwód w przypadku stosunków pozamałżeńskich jednego z małżonków.

Wymiary chrześcijańskiego małżeństwa

Pomimo, że wedle nauki chrześcijańskiej małżeństwo zostało ustanowione przez Boga w celu "mnożenia się i czynienia sobie ziemi poddaną" [Rdz 1, 28], jego sens nie kończy się na życiu płciowym, gdyż "małżeństwa nigdy nie żyją tylko w ciele". Tradycyjna literatura katolicka wyróżnia kilka aspektów życia małżeńskiego popartych treścią Ewangelii:

1. Płodność − wymiar wpisany w porządek natury, w teologii chrześcijańskiej podnoszący jednak małżonków również do obrazu Boga Stwórcy, gdyż pozostaje aspektem stwórczym, wydającym potomstwo na obraz i podobieństwo rodziców.
2. Decyzyjność − wymiar zapewniający trwałość miłości, jednocześnie wskazujący na chrześcijańskie pojmowanie tego terminu, a więc na rozróżnienie między uczuciem a miłością dojrzałą, duchową, stałą i otwartą; na wymiar ten jasno wskazuje przysięga małżeńska.
3. Trwałość i wierność − wymiar szczególnie podkreślany w treści przysięgi małżeńskiej; stanowi o nierozerwalności węzła małżeńskiego, nawet w chwilach szczególnie trudnych, prowadzi do coraz pełniejszego partnerstwa obu stron na drodze wzajemnego uświęcania się; określa monogamiczny charakter chrześcijańskiego małżeństwa, nawołuje do pełni wzajemnego oddania się małżonków, tak jak i oddania się ich obojga celom religijnym.
4. Ofiarność − wymiar ściśle duchowy, którego podstawą jest analogia św. Pawła porównująca małżeństwo do przymierza Chrystusa z Kościołem; zakłada trud i cierpienie związane z uświęcaniem współmałżonka, wskazuje na zbawczy sens cierpienia w doświadczeniu miłości.

Małżeństwo a życie pozagrobowe

Jezus w biblijnej rozmowie z saduceuszami wypowiedział się na temat małżeństwa w życiu przyszłym (słowa występujące we wszystkich trzech ewangeliach synoptycznych):

Jezus im odpowiedział: "Dzieci tego świata żenią się i za mąż wychodzą. Lecz ci, którzy uznani zostaną za godnych udziału w świecie przyszłym i w powstaniu z martwych, ani się żenić nie będą, ani za mąż wychodzić. Już bowiem umrzeć nie mogą, gdyż są równi aniołom i są dziećmi Bożymi, będąc uczestnikami zmartwychwstania. [Łk 20, 34-36]

Zacytowane słowa Jezusa wskazują, że w perspektywie chrześcijańskiej małżeństwo jest rzeczywistością jedynie doczesną, ponieważ po zmartwychwstaniu ustanie potrzeba mnożenia się małżonków.

Perykopa nie wskazuje żeby po zmartwychwstaniu ustawały więzi, do jakich prowadzi małżeństwo.

W chrześcijaństwie miłość pojmowana jest jako powołana do świętości i wieczna, a więc nie ustająca po zmartwychwstaniu. Stanowi ona rzeczywistość silniejszą niż śmierć, czekającą na swoje spełnienie w życiu wiecznym. Miłość, jak uważają chrześcijanie, ma wymiar eschatologiczny wpisany w swoją istotę.

Małżeństwo w chrześcijaństwie od chwili zawarcia ma wpisane umieranie i troski doczesne. Chrystus wskazuje, iż zmartwychwstanie nie usuwa płci, ale nadaje jej nowe znaczenie, daje również obietnicę doskonałego zjednoczenia duchowego na podobieństwo aniołów. Rzeczywistość zmartwychwstania będzie rzeczywistością doskonałej komunii osób (Jan Paweł II).

Według egzegezy biblijnej życie w świecie przyszłym nie będzie oddzielone od doświadczenia ciała w doczesności, ale uwieńczy i ujawni wartość ostateczną jedności małżeńskiej.

Chrześcijanie rozumieją słowa Jezusa dane saduceuszom w ten sposób, że miłość kobiety i mężczyzny w życiu wiecznym ulegnie przemianie: nie unicestwieniu, lecz spełnieniu.

Zobacz też

• małżeństwo
• małżeństwo świeckie
• ślub
• ślub konkordatowy
• małżonkowie
• przywilej Pawłowy
• Miłość i odpowiedzialność - książka Karola Wojtyły o miłości małżeńskiej.

Bibliografia

• Paolo Bianchi, Kiedy małżeństwo jest nieważne? Poradnik dla duszpasterzy, konsultantów i wiernych, Kraków 2006. ISBN 83-7221-774-2
• P.-M. Gajda, Prawo małżeńskie Kościoła Katolickiego, Tarnów: Wydawnictwo BIBLOS 2000, ISBN 83-87952-24-9
• Katechizm Kościoła Katolickiego 2360 – 2363 [1]
• Encyklopedia Bioetyki Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne "Polwen" Radom 2005 s.30-32

Linki zewnętrzne

• Sakrament małżeństwa
• Artykuł o historii sakramentu małżeństwa